Paradigmalar

Paradigma - pikir galyplary ýada pikir kartalarydyr. Bu galyplaryň ýada harytalaryň anyklygy we dogrulygy durmuşda dogry bir şahsyýet gazanmak üçin, başgalaryna zyýan ýetirmejek, jemgyýete peýdaly boljak bir şahs bolmak üçin örän ähmiýetlidir.

Her bir adam çagalyk döwründe arassa bir kagyz, şekilsiz bir agaç ýalydyr. Soňra ejesi we kakasy, daş töweregine görä harakteri şekillenýär. Harakteriniň şekillenmeginde daş töweregi baradaky edinen maglumatlary we adamlar baradaky pikirleri hem uly rol oýnaýar. Sebäbi adamyň diňe “içden” ýagny ýürek we wyjdandan gelen ses bilen karar almagy, daşardaky wakalardan täsirlenmezlik erkinligine ýetmegi maksatly bir terbiýeden geçmek bilen mümkindir. Maksatly we planly bir terbiýe berip bilmek üçin, dogry paradigmalara eýe şahslaryň terbiýelenmegi üçin terbiýeçileriň hem dogry paradigmalara eýe bolmagy zerur.

Paradigmalar, ýaş ulaldygyça şekillenýär, gün geçdigiçe yuwaş yuwaş adamyň aňynda bir fundament ýaly gurnalýan düşinjeler. Daşa çyzylan çyzgy ýaly, soňlyk bilen üýtgemegi hem kyndyr. Esasanam 40 ýaşlardan soň adamyň üýtgemegi gaty kyndyr. Diňe käbir “şok” hadysalaryň, gaty agyr ýagdaýlaryň ýüze gelmegi bilen üýtgemegi mümkin.
Paradigmalar adamyň ýaşaýan obasy, şäheri, jemgyýetinde hem umumy görnüşde bolup bilýär. Bu sosial paradigmalar dogry we kristal ýalak arassa we anyk bolsady, agzalaryna peýdaly bolmagy mümkin, ýöne ýalňyş bolsa erkin pikirli adamlaryň çykmagyna garşy demir dewar ýaly funksiýa görer. Erkin döredijilik, sungat, medeniýetiň öňünde bir böwet bolar. Meselem, ýalan gürlemegiň adaty bolan ýagdaýynda “türkmençilikdir” diýen paradigma. “Hemme başarnykly adamlaryň ýewreýlerden” çykýandygy baradaky paradigmalar medialardan bütin dünýäde adamlaryň aňyna guýylmagy. “Bizden adam bolmaz” paradigmasy. Hor bir adam hökman “narkoman” diýp sypatlandyrymagy. Sakally adamyň, ýada namaz okaýan biriniň “wahabist” diýp pikir edilmegi. Günimizde beýle etiketkalar gaty kän. Her bir adamyň bir etiketkasy bar. Adamlary diňeje bir häsiýetine, ýada görnüşine görä synplandyrmak paradigmasy adamlaryň özüne zyýan, duşmana peýda. Bu demir dewardan gorkan ýada sosial mertlige ýetip bilmedikler entäk çagalykd döwründen “döwre görä bolybermek” pikri bilen terbiýe görýär. Muňa garşy reaksiýa görkezýän käbir “mertleri” bolsa başga, ikinji üçinji ölçegde, 3-nji perdeden gizlin ýalňyş düşinjeler bilen, ady “erkinlik” bolan başga bir demir dewar bilen gurşap alynan ýaly. Ruslaryň “matrýoşkasy” ýaly içden içe birinden halas bolsaň başga bir dewar.

Sosial paradigmalaryň astynda ezilen “ýönekeý adamlar” uklap ýör, bular hemme zatda başgalaryna degişli. Öz pikirleri ýok, özbaşdak karar berip bilenoklar. Ukydan oýanan, üýtgeşik pikirlenýän, “özbaşdak adamlar” hem bar. Paradigmalaryny özbaşdak gurnaýan bu adamlar bolsa, diagnozy doly etmän her başy agran adama “analgin” bermek bilen bolýar. Aslynda bolsa egoizmiň gurbany, diňe özüni pikir etmek bilen meşgul. Sebäbi bu adamlaryň üýtgeşikligi reaksiýanyň netijesi. Beýle ýagdaýda adam özüni tanap bilmez, ýüreginden gelen sese görä däl de, başgalaryna meňzemek islemezlik esasynda kararlar berer, pikirler ýöreder. Hemme wagt garşy durar.

Bir tarapda şahsyýetsiz başgalaryny göçürmek keselligi bir tarapda bolsa hemme zatda garşy durmak keselligi.

Çäresi näme? Çäresini tapmak üçin aslynda çözgüdi ýalňyş ýerde, ýalňyş ýollarda gözleýänimizi düşinmeli öýdýän. Özbaşdak bolmak kämilligiň soň basganjagymyka?!