«Göni gelen keýigiň iki gözünden başga aýby ýok»

Göçme manysynda köplenç adamlar arasyndaky gatnaşyklar babatda ulanylýan
bu aýtgynyň asylky manysy barada awçy Akmämmet aga şeýle gürrüň
bererdi:

— Kä ýylyň gyşy gaty agyr gelýár. Dünyáni gar basyp, erär ýerde eränok.
şeýle doňaklyk uzaga çekse, keýik gäleleri gaçybatalga edinen
çagatlygynyň (çagat diýip, giňiş oýtakda tümmek-tümmek bolup ýatan
çöplük ýere aýdylýar) otuny-çópüni iýip gutarýarlar, çygyryny
çykarýarlar. Howa birneme gowşap, garlar eräp, meýdandaky ot-çöpüň üsti
ýukalmasa, keýikler örän agyr ýagdaýa düşýär. Dünýesiniň düzüw wagty
adam görse gaçýandyr weli, ýaňky ýaly ýagdaýda janawerler adamdan dalda
gözleýärler. Adamlaryň goýna berýän otundan hantama bolup, guýynyň
başynda, süriniň tówereginde, ot daşalýan ýollarda düzüm-düzüm bolşup
durandyrlar. Özlerem şeýle bir gözgyny bolýarlar. Uzak-uzak ýollary
söküp, çölüň jümmüşinden garly-buzly ýerlerden batyp-çomup gelensoň
aýaklary dagam hamy syprylyp, gyzylinjik bolup durandyr. Atmaga-tutmaga
dagy dözer ýaly däldir. Tutaýaňda-da, ondan «agzyň tagam tapjak gümany
yok, gaty hor, çala jany bolýar. Şeýdip, eňki agan janawerler
gaçyran-galdyran ot-çöpüňi iýjek bolup, aýagyňa çolaşyp ýörendirler.
Dogry yüzüňe seredip durandyrlar. Beýle ýagdaýda adam oňa degmeýär. Ana,
şolam türkmen dilindäki «Dogry gelen keýigiň iki gözünden başga aýby
ýok» diýilýäni bolýar.

Bir gezek çölde aw edip ýördüm weli, bir keýik kellesini aşak salyp,
ujala girip gitdi-de, soňam bärsine bakyp, dogry ýüzüme seretdi-de
duruberdi (ýüzugra aýtsak, sähra ýerde edil ýap ýaly uzalyp gidýän oý
ýerler bolýar, ana, şoňa «ujal» diýýärler). Şeýle ýagdaýda awçy oňa
degmeýär. Sebäbi ol janawer öz ykbalyny seniň ynsabyña goýýar... Çöl
haýwany bolsun, dag ýyrtyjysy bolsun, gyssaga düşende ynsanyň belent
häsiýetine, ynsaply kalbyna, dözümsiz ýüregine bil baglaýar... Şeýle
bolanda awuň yşgyna düşüp, kellesi göçen awçam kürtdürip durýar-da,
aklyna aýlanyar...Göni gözüne seredip duran haýwany öldürmäge ynsaby
çatanok. Adamlar arasynda-da, bir adam eden işiniň telekdigini boýun
alyp, dogry ótünç sorasa ýa-da: «Özüň näme etseň edäý, şu şeýle boldy»
diýse, mert türkmen onuň günásini geçýándir. Şeýle ýagdaýda: «Göni gelen
keýigiň iki gözünden başga aýby ýok» diýen pähime eýerýärler.