Kyrk Hadys

40 HADYS ŞERHI
G I R I Ş
Hamd älemleriň Robbi, Bizi ýaradan, ýaşadýan, Kyýamat güni direldip hasabata çekjek Aziz, Hakim, Kadir we Kerim bolan Allah Subhanehu we Tagala bolsun. Salat we salam adamlaryň ahlagyny tamamlamak üçin, hidaýet ýoluny görkezmek üçin, hikmeti öwretmek we Kuran aýatlaryny düşündirmek üçin iberilen iň soňky Pygamber Muhammet Mustafa (sallaLlahu aleýhi we sellem)-e, Onuň äline (maşgalasyna), ähli beýtine we mübärek sahabalaryna bolsun. Allahyň salamy, rehmeti we bereketi Allah ýolunda öz ömürlerini doly bagş edip, nebislerini Ylahy adalata boýun egdirip ýöreýän, Allahyň yhlasly takwa gullaryna bolsun.
Hadys ylmy, Kuran ylmyndan soňra Yslamda iň möhüm ylymdyr we oňa düşünmän, onuň bilen amal etmän Kurany we Yslamy, bütewi we kämil ýaşap bolmaýar. Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem.)-iň mübärek hadysy-şerifleri mu'miniň ahlagyny has hem kämilleşdirip, Allaha has ýakynlaşdyrýar we Yslama çuň düşünmäni sazlaýar. Biz hem şu hadys şerhleri bilen öz nebsimizdäki kemçiliklerimizi gidermek niýeti bilen Allaha bil baglap, az we ýetersiz ylmymyz möçberinde ýazýarys. Dilegimiz şu amalymyzyň Allahyň nezdinde (ýanynda) kabul bolmagy, şol sebäpden amal depderimize sogap ýazylmagy we günälerimiziň merhemetlileriň iň merhemetlisi bolan Allah (jelle jelaluhu) tarapyn bagyşlanmagydyr. Şu hadys şerhleriniň bir adamyň ahlagyny we imanyny kämilleşdirmegine peýda berse men özümi bagtly saýjak. Goýberilen hata we ýalňyşlyklarymdan ýenede Allaha sygynýaryn we afuw soraýaryn. Yhlas we amal bizden, netije we towfyk Beýik Allahdandyr. Hemişe päk mu'minleriň ýagşy dileglerine mätäç Allahyň bendesi.... Welhamdulillähi Robbil Alemiýn !
HADYS 1.
AÝYPLARY ÖRTMEK BARADA
Ebu Hureýra (radyýAllahu anhu) rowaýat edýär: Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem.) şeýle buýurýar: „Haýsy hem bolsa Allahyň bir guly şu Dünýäde başga bir musulmanyň aýbyny örtüp-ýaşyrsa, Kyýamat gününde Allah (jelle jelalluhu) hem onuň aýbyny ýaşyrar“ (Müslim rowaýat edýär)
Şerhi: Ynsanyň tebigatynda men-menlik, özüne aşa derejede göwni ýetmek, özüni ýeterlik görmek, emma daş-töweregindäki adamlara göwni ýetmezçilik bar. Adam köplenç özündäki uly we ägirt kemçilikleri görmän, başgalardaky ownuk we kiçi günäleri we kemçilikleri derrew görüp, olary paş etmek we ýaýratmak bilen bolýar. Şeýlelik bilen ynsan şeýtanyň oýnuna gelip özüni düzeltmäni we öz üstünde işlemäni unudyp, işi-pişesi başgalaryň kemçiliklerini gözläp ýaýradyp, gybat edýän adama öwrülýär. Muny edýän imany zaýa we şahsyýeti bozuk, ýetmezçilikler kompleksi bolan adamdyr. Ol başgalaryň kemçilikdir-günäleri bilen gümra bolup, aslynda özüni aklap beýgeldýär. Sebäbi özünde üstün wasp we häsiýetleri ýok bolansoň, ol diňe başgalary garalap ýzüne abraý gazanmaly bolýar. Emma Allah Tagala Ýahudylara ýüzlenýän şu aýat bilen musulmanlara duýduryş bermeýärmi? „Siz başgalara nesihat-ündew berip özleriňizi ýatdan çykarýaňyzmy? “. Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem) başga bir hadysynda: „Tejessus etmäň“ diýýär, ýagny bir-biriňiziň aýyplaryny gözläp ýörmäň diýýär. Yslam alymlary musulmanlara ilki bilen özlerini düzeltmäne we başgalaryň aýyp we kemçiliklerini gözlemäniň deregine öz aýyplaryň bilen gümra bolup, özüňi kämilleşdirmäni ündeýärler. Hakykatdan hem bilgeşleýin bolmasa hem, ýagny tötänlikden bolsada, bir musulmanyň bir aýbyny göräýeňde hem, ony aýtman saklanmaklyk adamyň nebsine diýseň agyr gelýär. Sebäbi şeýtan gybat et,aýbyny ýaýrat diýip was-wasa berip dilinden çekip dur. Şeýle edip bilse musulman günä baryny gazanýar we öz sogaplaryny gybat ýakyp zaýalaýar, musulmanlaryň arasyndaky doganlyk hukugyna uly zeper ýetirip, jemagatdaky agzybirligi we muhabbeti, birek-birege bolan ynamy sarsýar. Aýyby paş etmäniň, aýyby açylan adamyň psihologiýasy üstünde güýçli ters täsiri bolýar. Bir adam ýalňyşyp biler ýada entek ahlagy kämil bolman biler, ýöne ol düzelmäniň ýolundadyr. Oňa dogry wagyz-nesihat etseň uzagyndan düzelip biler. Emma onuň şol aýbyny paş etseň we adamlar şony bilse, onuň ilki bilenä özünden göwni geçýär we onuň düzelmegine päsgel bolup biler. Sebäbi şol aýbynyň aýan bolmagy we bilinmegi ony ruhy taýdan basýar. Ikinjisi adamlar onuň aýbyna şaýat bolup, indi oňa başga ynamsyz göz bilen garaýarlar. Sebäbi adamzat şeýle tebigatda ýaradylan. Birnäçe ýagşylyk etseň we birnäçe üstün wasplaryň bolsada adamlar ony şeýle bolmaly ýaly düşünýärler, ähmiýet bermän çalt ýatdan çykarýarlar. Emma adam bir gezek ýalňyşsa,aýyp iş etse,köp wagtlap adamlar şony ýatda saklarlar. Birnäçe ahlagy pes bolan adamlar şony häli-şindi ýüzüne aýtmasalar hem, arkasyndan gürrüň ederler ýada özleriniň hereketleri bilen „seniň aýbyň bar we biz şony bilýäris“ diýen ýaly bildirer durarlar. Bu bolsa adamy diýseň birahat eder, birnäçe haýyr işlerden alyp galar we özüni düzeltmekden sowadar. Ýagdaýyň şeýle boluşy adamda gözel häsiýetleriň gül-gunçasy ýaly açylmagyna böwet bolar we adam ýygrylyp içine salar, başga söz bilen aýdamyzda kemsiner. Şonuň üçin bir musulmanyň aýbynyň ýaşyrylmagy diýseň möhümdir, hatda sabyr edip şol aýbyny bilseň hem, görmedik-bilmedik ýaly özüňi alyp barsaň, Allah Tagala hem şol sebäpli seniň hem bir aýbyňy ýaşyrmany wada berýär. Hemme adamda biz hem şol sanda, Kyýamatda paş edilmeginden gorkýan aýyplarymyz bar dälmi näme?



HADYS 2.
MUSULMANLARYŇ SÖZSÜZ DÜŞÜNMEGI AHLAGY
Ebu Hureýra (radyýAllahu anhu) rowaýat edýär: Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem) şeýle buýurýar: „Sizden biriňiz jemagata ymam bolaňyzda namazy ýeňil (gysga) okatsyn. Çünki içlerinde ejiz, hassa we garry bolanlar bardyr. Eger ýeke özüň okaýan bolsaň, näçe uzatsaň (namazy) uzadyber“. (Buhari we Müslim)
Şerhi: Bu hadysy şerh etmezden owal Jumga surasynyň 2-nji aýatyna seredeliň. „Sebäbi okama ýazmany bilmeýänleriň içinden, özlerine aýatlaryny okaýan, olary päkleýän, olara Kitaby we Hikmeti öwredýän bir Pygamber iberen Oldur (ýagny Allah j. j). şübhesiz şondan öň siz aç-açan azgynçylyk içindediňiz“. Ine bu aýatda Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem) adamlara Kuranyň ýany bilen adamlara Hikmeti hem öwredipdir. Yslam-Hikmet dinidir. Ony harijiler ýaly göniden-göni, ahlaksyz, gedem we hikmetsiz şekilde berjaý etmek ýalňyş bolar. Hikmet musulmanyň nygmaty, Allah Tagala kimi halasa şoňa hikmet berer. Hikmetsiz diniň bezegi we lezzeti bolmaz, kämahal bolsa uly zyýany bolar. Bu hadysda hem biz şony görýäris. Musulman adam hatda parz ybadatyny berjaý edende hikmetli, giň garaýyşly bolmaly. Has hem adamlaryň öňünde bolup, jogapkärçiligiň bolanda hikmetli bolmaly. Iň bärkisi şu namaz meselesini alyp göreliň. Hikmetsiz we dar garaýyşly musulman jemagata ymam bolanda uzak okasam köp sogap bolar, haýyrly bolar diýip uzyn we labyzly okap başlar. Ol çyny bilen haýyr iş edýändir öýdýär, emma yzynda durany imany entek pes bolan, ymama öwrenişmedikler, ysgynsyz garrylar, ýaş çagalar, hassalar, ýadawlar onuň şol hereketine gaharlary geler we şol gahary namaz ybadatyndan sowamagyna sebäp bolar. Bir-iki günden jemagada gelýän musulmanlaryň sany azalyp başlar. Musulman giň garaýyşly bolmaly, bir meselä çemeleşende köp taraplaýyn ele almana başarmalydyrlar. Bu zatlary aýtmak gerek däl, musulman adam öz basireti we hikmeti bilen şoňa düşünmeli. Musulmanyň özüni alyp barşyny (hatda ybadatda hem) bolsa ikä aýyrmaly: Jemgyýetde we ýekelikde. Jemgyýet bilen iş salşaňda olaryň hak-hukuklaryny, hal-ýagdaýlaryny göz öňünde tutmaly. Emma ýekelikde wagtyň diňe öz ýagdaýyňy göz öňünde tutmaly. Ine şu hadysda aýdylan şol hakykat. Ýekelikde sen namazy isledigiňçe uzadyp bilersiň, sebäbi bu seniň bilen Allah (jelle jelaluhu) arasyndadaky gatnaşykdyr. Ýöne kämahal şeýle adamlara gabat gelýäris, ýekelikde amallary pesdir, köpçülikde bolsa takwa we fazylet eýesidir. Bu riýadyr we ruhy kesele yşarat edýär. Musulman adam gizlin we ýekelikdäki amallara köp üns bermegi abzaldyr, has haýyrlydyr. Şeýle amallara riýanyň aralaşmagy kyn bolýar. Mu'miniň gaçgyny bolsa amallary zaýa edýän-riýadyr. Emma mu'min köpçülikde edýän amallary yhlasly bolanda hem ol hikmetli bolmak mejburiýetindedir. Bu hadys diňe namaz barada bolsa hem, hemme meselede hem (ýagny hemme ybadatda hem) hikmetli bolmalydyr. Mysal üçin adamlara ylym bereňde hem şoňa üns bermeli we adamyň ýagdaýyna, zehinine, derejesine görä ylymy ussatlyk bilen bermeli. Şeýle etmeseň zulum etdigiň bolar. Adamlardan amal talap edeňde,Allah we Resuluna ytagatda hem şeýle bolmaly. Adamlardan göterip biljek amalyny, iman we düşünjesiniň derejesine görä talap etmäni başarmaly. Bu hem hikmetiň görnüşidir. Eger şu hususlara üns bermeseň zulum bolar we adamlaryň göwnüni Yslamy söýdürmegiň ýerine daşlaşdryp bilersiň. Hem adamlar senden sowaşar, hem sen öz-özüňi ýakarsyň. Şu günki Yslam dagwatynyň iň uly problemasy hem şu bolsa gerek. Köp halatda hikmetsiz edilen dagwat adamlary Yslamdan daşlaşdyrýar we sowadýar. Diýmek amalda hikmete diýseň üns bermeli we Allahdan şol nygmaty hemişe dilemeli.


HADYS 3.
ÖZÜŇ ÜÇIN SÖÝÝÄNIŇI MUSULMAN ÜÇIN HEM SÖÝMEKLIK BARADA
Enes (radyýAllahu anhu) rowaýat edýär: Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem) şeýle buýurýar: „Sizden biriňiz özi üçin söýýän zadyny musulman dogany üçin hem söýmese, imany kämil bolmaz“ (Buhary we Müslim).
ŞERHI: Yslam ylahy bir dindir. Şonuň üçin ondaky hemme mesele iň kämil şekilde çözülendir we adamzadyň tebigaty (fytraty) bilen sazlaşykly bolup ony adamçylygyň iň belent mertebesine çykarýar. Yslam jemgyýetiniň içindäki gatnaşyklary has hem gyzgyn we gözeldir,sebäbi mu'minler dogandyrlar. Yslamda her bir mesele, adamlaryň arasyndaky gatnaşyklary hem şol sanda iman duýgusy bilen gönümel baglanyşyklydyr. Ine Resulullahyň (sallaLlahu aleýhi we sellem)-yň şu gysgaça hadysynyň içinde hem gör nähili uly many we hikmet bar. Imanly adamyň kalbynda görüplik, kine, ýamanlyk ýaly duýgular bolup bilmez (ýada aýdamyzda bolmaly däldir). Yslam ýekelikde ýaşalýan bir din däldir we ruhbanlyk (monastyrda dünýäden el çekip ýaşamaklyk) düşünjesine garşydyr. Jemgyýetde ýaşamaklyk bolsa adamdan başgalaryň hak-hukuklaryna hormat-sylagly we sazlaşykly gatnaşmaklygy lazym kylar. Kämil iman adamda Allahyň (jelle jelaluhu) isleýän ynamynyň, düşünjäniň, hikmetiň, garaýşynyň we ýaşaýyş obrazynyň (amalyň) bolmagy bilen bolýar. Adamyň ozüni alyp barşy bilen iman bir-birinden iki sany aýratyn zat bolman, bir bütewi tamamlaýan iki sany bölekdir. Şu hadysda hem adamyň imanyny görkezýän gözel bir häsiýet bar, başga tarapdan garamyzda şu amalyň (häsiýetiniň) özünde endik edilmegiň özi imany güýçlendirýän we kämilleşdirýän bir zatdyr (ýagny tersine baglanşyk) Bir mu'min adam özi üçin isleýän, söýýän, arzuw edýän zadyny başga bir musulman dogany üçin islemeli. Musulman adam diňe öz bähbidine çapýan adam bolsa, başgalary öz bähbidine ulanyp olaryň haklaryna zulum edýän bolsa ýada äsgermezçilik edýän bolsa, ol ne imana nede Yslamyň asyl manysyna düşünipdir. Ol diňe din Yslamyň daşky şekilini alyp berjaý etmegi mümkin. Ýöne ol düşünjesizligi we kalbyndaky hyrsy (nebsi), tekepbirligi sebäpli Yslamdan lezzet alyp bilmez we edýän ybadatlarynyň täsirini görip bilmez. Musulmanlar bütewi, agzybir, bir-birine bagly bir uly maşgala ýalydyr. Hemmesi özara dogandyr. Onda nädip diňe öz bähbidiňe gapyp, başgalaryny kemsidip we äsgermezçilik edip bolar. Şeýle bir jemagaty göz öňüne getirip görüň, görüplik we kine ýok. Hemmeler bir-birini alada edip bir-birine gowudan gowusyny isleýär we doganynyň üstünligine ýürekden begener. Şol jemgyýetiň pes bolmagy, ösmezligi we güýçsiz bolmagy mümkunmi? Yslamdan başga bir din ýada hut dünýewi ýörelgede şeýle çözgütli sosial (toplum jemgyýet) düzgüni barmy? We şundan has kämili barmy? Elbetde ýok! Sebäbi bu Allahdan gelýän beýik hakykatdyr. Indi adamyň öz içki ýagdaýy tarapyny alyp göreliň. Başgasyna ýamanlyk islemeýän, diňe ýagşylyk isleýän, başgalary söýmäni we olar üçin begenmäni başarýan adam iň päk we kämil Ynsan dälmidir. Onuň kalp, ruh we psihikasynda dogrulykdan aýrylmalar bolup bilermi? Onuň özüni alyp barşynda näsazlyk, ygtybarsyzlyk bolup bilermi? We adamyň şeýle häsiýetde bolmagy iň belent adamçylyk mertebesi dälmidir we ýokary ahlak dälmidir? Meniň pikirimçe bütin psihiki-sosial problemalarymyzyň , ozara gatnaşyklarymyzdaky näsazlyklaryň düýp sebäbi, problemalara iman gözi bilen seredip bilmeýşimiz we amal edibilmeýşimiz (yada islemeýşimizdir). Her bir musulmany özüňden ýokary bolmasa iň bolmanda özüňçe görmeli we özüňe nähili gatnaşyk isleýän bolsaň, şonuň ýaly gatnaşmaly. Aslynda ele alan beýleki hadyslarymyz hem şu hadysyň şerhiniň dowamy bolup dur.



HADYS 4.
ALLAHYŇ DOSTLARY.
Ebu Hureýra (radyýAllahu anhu) rowaýat edýär: Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem) buýurýar: „Saçy dargan (daralmadyk), keçelenen, tozanly we gapylardan kowlan nije adamlar bardyr. Allahyň lutfyny umyt edip, bir zat barada „Şeýle bolar“ diýip ant içse, Allah (jelle jelaluhu) onuň andyny ýerine ýetirer, dilegini kabul eder“. (Müslim rowaýat edýär).
Şerhi: Adamlaryň ölçegleri (adama baha bermekde) köp halatda Allah Tagalanyň ölçegleri bilen deň gelmeýär. Emma mu'min we musulman adamyň garaýyşy we baha berişi bilen deň bolmak mejburiýetindedir. Yslamdan uzak adamlar bir ýana, hatda musulmanlaryň arasynda hem adama köplenç geýnişi, saçy-sakaly, dünýewi käri, jemgyýet içindäki ornuna we wesipesine, gurbuna görä baha berýärler. Emma Allah Tagala adamyň takwasyna görä baha berýär. Ol kalplara we amallara sereder. Bu babatda köp hadyslar bar. Ynsan şu babatda diýseň hikmetli we gözi açyk bolmaly. Adamlara garaňda hiç wagt tekepbirlik we göwniýetmezçilik etmeli däl. Allahyň söýýän adamlaryny men hem Allah razylygy üçin söýýän. Hawa! Olaryň üsti-başy tozanly,saçy-sakgaly daralmadyk,köp halatda olary mejlislere hem goýbermezler, kowarlar „onuň ýeri däl“, „ol nämä gerek“ diýerler. Ýöne ol mu'minler bir hem kemsinmezler, şol mejlislere alynmaýarys diýip amallaryny peseltmezler, yhlaslary gaçmaz. Sebäbi olaryň amallary diňe söýýän ilahlary-ýeke täk bolan Allah Tagala üçindir. Aslynda olaryň emir bolmak, ýolbaşçy bolmak, uly at-abraýly mejlislere gatnaşmak ýaly aladasy ýok. Bu adam Töwhydy we yhlasy öz içine (tenine) siňdirip, şonuň bilen ýaşaýar. Şonuň üçin Allah Tagala ony söýýär we söýen adamsynyň tutýan eli, ýöreýän aýagy, görýän gözi bolýar (hadysda aýdylyşy ýaly). Ony doly penasyna alýar, hemaýat edýär. Yhlas-adama ylym ýollaryny, hikmet syrlaryny açýar, ony beýgeldýär, gitdigiçe Allah Tagala golaýlaşdyrýar we kalbynda muhabbet-söýgüni artdyrýar. Şonuň üçin şeýle adamyň dilegi kabul bolýar. Dilegleriň kabul bolmagy adamyň yhlas we takwa derejesine baglydyr. Pasyk we günäkär adamyň dilegi kabul bolmaz. Emma kalbynda birjik hem riýa we dünýewi bähbit bolman Allaha päk yhlas bilen gulluk-ybadat edip ýören adamyň dilegleri we kasam eden (ant içen) zatlary inşallah bolar durar. Iň esasy zat amaly Allahyň bilmegidir. Mu'min hiç wagt adamlara peseldiji göz bilen seretmeli däl we adamyň daşky görnüşine görä baha bermeli däl. Belki ol adam Allahyň söýýän bendesidir we senden hem Allaha ýakyndyr. Şu döwürde hatda musulmanlaryň arasynda şol ölçeg ýitip başlady. Dünýewileşme tupanyna düşüp, diňe dünýäni kowalaýan musulmanlaryň ölçegleri hem üýtgedi. Musulmanlaryň köpüsi hem takwa we yhlasly bendeler bilen dost bolanyndan, baý we peýdalanyp boljak adamlaryň daş-töwereginde jemlenişýärler. Din Yslama hyzmata özüni beren adamlar bilen oturşyp-turuşmak olar üçin gyzykly däl. Hatda şeýle bir derejä geldi welin şol mu'minler bilen bilelikde görünmäni, salamlaşmany we bile ýöremäni hem özlerine utanç bilýärler. Bu Yslam ölçegleriniň ýatdan çykarylýandygyna delil dälmidir? Diňe Allahy söýýän adamlar Robbleriniň söýýän adamlaryny Allahyň razylygy üçin söýerler, olara hormat-sylag goýarlar, köpräk şol adamlar bilen bile bolmaklykdan täsirlenerler, häsiýetlerinden we ylymlaryndan peýdalanarlar we doga-dileglerini aljak bolarlar.



HADYS 5.
ÖZÜŇI UNUTMAK.
Usame bin Zeýd (radyýAllahu anhu) rowaýat edýär: Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem) buýurýar: „Kyýamat güni bir adam getirilip Dowzaha taşlanar, içegeleri garnyndan daşyna çykarylar (atylar) we şol halatda degirmeni aýlaýan gatyr ýaly aýlanyp durar. Dowzahylar onuň daşynda toplanyp şeýle diýip sorarlar: „Eý pylany, bu neneň ýagdaý? Sen bize ýagşylygy buýrup, ýamanlykdan bolsa alyp galýardyň ahyryn? “ Ol hem şeýle jogap berer: „Hawa ýagşylyga buýrardym, ýöne özüm etmezdim, ýamanlykdan gaýtarardym ýöne özüm şony ederdim“ .
(Buhary we Müslim)
ŞERHI: Adamzat-diýseň çylşyrymly tebigatdyr, oňa düşünmek üçin onuň kalbyny, içki dünýäsini bilmek gerek.. Şu bolsa bize köplenç başartmaýar. Adamyň kalbyny bütin syrlary bilen Allah Tagala bilýär. Näme üçin şu hadysda aýdylýan adamlar peýda bolýar? Näme üçin başgalaryň kemini görüp, aldygyna nesihat edip, aýat-hadyslary delil getirip, wagyzlar edip we din Yslama çagyryp ýören adamlar köp babatda özleri şol aýdýan zatlary bilen amal etmeýärler? Sebäbi şol adamyň içki dünýäsini bilemzok. Iň birinji sebäbi şol adamda yhlas ýok. Onuň esasy maksady Allahyň razylygyny gazanmak dälde adamlara ýaranmak, olaryň gözünde at-abraýa eýe bolmak. Sebäbi köp gepläp, owadan gepläp, sözleriňde okamyşlygyňy görkezseň adamlar saňa daşky görnüşiňe görä baha bererler. (Köplenç ylmy pes adamlar). Ylymly we hikmetli adamlary aldap bolmaz, olar derrew ýalançylary tanarlar. Ikinji sebäbi öz ylymsyzlygyny, amalsyzlygyny ýaşyrmak, köp we owadan gepläp özüni beýgeltmek we aklamak. Üçünji sebäbi bu adamda şizofreniýa psihiki keseli bar. Ýagny şahsiýetiniň ikilenmegi, bir adamda iki adam ýaşaýar. Ol bir görseň bir adam, bir görseň düýbinden başgaça adam. Bu bolsa onuň ruhy taýdan kesellidigini görkezýär. Dördünji sebäbi Yslama düşünmeýändigini görkezýär we düýbinden adamçylyk ahlagynyň ýokdugyny görkezýär. Sebäbi Yslama düşünýän adam hiç wagt özüniň etmeýän zadyny başgasyna buýurmaz we talap etmez (utanar). Sahaba we alymlaryň ýoly hem şeýledir. Bäşinji sebäbi adam özüni şeýle alyp barmak bilen Yslamyň ýaýramagyna diýseň uly zyýan ýetirýär. Adamlar şonuň ýalanyny görüp Yslamdan sowaýarlar we ýalňyş netijeler çykarýarlar. Şonuň üçin şol adama ahyretde şeýle uly jeza berilýär. Ýahudi milleti hem özüni hondan bärsi saýyp aslynda öz aýdýan gepleri bilen,öz Kitaplary bilen amal etmeýärdiler. Gynansak hem şeýle adamlaryň sany aramyzda diýseň köpeldi. Olar ýalan sözler bilen amal etmän Yslam barada ylymlary we amallary bolmasada gürläp ýörler. Sebäbi bu barada gürrüň etmek moda boldy. Emma Yslam gury gürrüň bilen hiç wagt özgermez. Ynanýan we diliň bilen aýdýan zadyňyzy amal bilen ykrar etmeli. Emma şol ýok we Yslam dini halkymyzda şol sebäpli pese düşýär. Iň uly dagwat adamyň öz ynanjyny ýaşap görkezmekdir. Şonuň täsiri müň sagat wagyz etmekden haýyrlydyr. Aslynda adamyň aýdýan sözleri bilen edýän işiniň gabat gelmeýşi, onuň psihiki näsag adam bolandygyny görkezýär. Onuň içinde şahsyýet ikilenmegi özüni görkezýär. Yslamda şeýle adama riýakär diýilýär. Riýa bolsa diýseň howply kalp keselleriniň biridir. Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem) ymmatyna gizlin şirkden, ýagny riýadan saklanmagy we gorkmagy köp hadyslarynda buýrupdyr: „Men siziň täzeden butlara, Aý-Güne, Ýyldyza, Otlara çokunmagyňyzdan gorkamok, meger hem gizlin şirk etmegiňizden howatyr edýärin“ diýýär. Musulman adam ýygy-ýygydan öz kalbynyň içindäki duýgulary barlap durmaly, edýän amallaryny näme niýet bilen edýändigini öz-özüne sorag berip durmaly. Gerek ýerinde saklanmany başarmaly we öz kalbyny päklemeli. öz etmeýän zadyny adamlara nesihat bermekden alymlar we takwa musulmanlar saklanypdyrlar. Sebäbi şu we şuňa meňzeş hadyslardan çekinip, kyýamatda masgara bolmakdan gorkupdyrlar.

HADYS 6.
MUSULMAN DOGANLYGY.
Ebu Hureýra (radyýAllahu anhu) rowaýat edýär: Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem) aýtdylar: „Musulman musulmanyň doganydyr. Oňa hyýanat etmez, ony ýalanlamaz, ony utandyrmaz. Her bir musulmana başga musulmanyň namysy, maly we gany haramdyr. Takwalyk ine şulardyr. Bir adama şer (günä) hökmünde musulman doganyny hor (pes) görmegi ýeterlikdir“. (Tirmizi Hasan hadys).
ŞERHI: Musulmanlaryň doganlygy imana daýanýan doganlykdyr we Yslama dogry düşünmekligiň netijesidir. Adamçylyk ahlagynyň iň belent mertebesidir. Ol doganlyk diňe dilde bolman, ahlak we düşünjede bolmalydyr. Hyýanat etmez – diýýäni hiç wagt oňa ikilik etmeli däl, ynamyny ýykmaly däl, howply we zyýanly tarapa öwürmeli däl, syryny paş etmeli däl we aýbyny açmaly däldir. Ony ýalanlamaly däl, ýagny hak aýdan zadyny inkär etmeli däl, töhmet atmaly däl, ýalan ýere oňa garşy şaýatlyk etmeli däldir. Sözüne we kemçiligine ýapyşyp onuň mertebesini peseltmeli däl. Bir bütewi beden ýaly ýaşamaly diýdigidir. Bir-birini utandyrmaly däl diýýäni bolsa, oňa göwniýetmezçilik etmeli däl we ony iliň arasynda masgaralap mertebesini gaçyrmaly däl diýdigidir. Sebäbi ol onuň doganydyr. Musulmançylyk-adamçylygyň ilahy görnüşidir. Mu'min adam hemme taraplaýyn öz doganyna düşünmeli we köp aýyplaryny görmezden hereket etmeli. Oňa gedem, gödek we geleňsizlik bilen ýykyjy hereketler etmeli däl we arada agzalalyk döretmeli däl. Ol mylaýymlylyk we hikmetlilik bilen birleşdiriji, düzeldiji we päkleýji bolmalydyr. Bu Yslamdyr, hakdyr we takwalygyň hut özidir. Takwalyk gije-gündiz namaz okap ylym almaklykda däldir. Şol ylymy ýaşaýşyňa, ahlagyňa siňdirmekdir. Adamlar bilen gatnaşygyňa girizip Allahyň isleýän jemgyýetini döretmekdir. Takwalyk-Yslama dogry we hikmet bilen düşünmekdir, musulman doganlaryňa peýdaly bolmakdyr. Olaryň senden arkaýyn bolmagy we senden diňe ýagşylyga garaşmagydyr. Musulman başga bir musulmanyň ar-namysyna doganlyk duýgusy bilen gatnaşar, dil ýetirmez, onuň hususy ýaşaýşyna we içki syrly dünýäsine girmez. Onuň namysyny öz namysy ýaly biler we gorar, hiç wagt dil ýetirmez we göz dikmez. Musulmanyň maly hem başga musulmana haramdyr. Ony söwdada, mal-mülke degişli meselelerde zyýan ýetirmez, ony aldamaz we ony öz bähbidi üçin ulanmaz. Bu mesele şu wagtky dünýäparaz agramly ýaşaýyşda iň kyn we çylşyrymly meseledir. Sebäbi köp babatda musulmanlar dünýä bähbidine gezek gelende doganlygy we Yslam ahlagyny ýatdan çykaryp bilýärler. Sebäbi ymmatyň iň uly fitnesi-mal söýgüsidir. Musulmana musulmanyň gany hem haramdyr. Hiç wagt ýarag we el galdyrmaz, ganyny dökmez. Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem) asyl takwalygyň şondadygyny aýdýar, şoňa düşünmekligiň diniň asyl manysyna göz ýetirmekdigini düşündirýär. Musulmanyň fasyk we günäkär bolmagy üçin başga bir musulmany hor görmegi, ýagny göwniýetmezçilik etmegi, özünden pes görmegi, aýyplamagy, masgara etmekligi, azar bermekligi ýeterlikdir. Allah Tagalanyň takwalygy we imany şoňa baglamagynyň özi doganlyk meselesiniň dinde nähili uly ähmiýetiniň bardygyny görkezýär. Doganlyk gury sözde bolmaly däl, bir-biriňe güler ýüz bermekde däl. Meger hem bir-biriňe ýürekden sarpa-hormat goýup, bir-biriňe amalda yhlasyňy görkezmek, hak-hukuklaryny ýerine ýetirmekdir we kyn günde arkalaşmak, bütin kynçylyklaryny ýardamlaşmakdyr. Mu'minleriň güýji iman we doganlykdadyr, şolaryň birini ýitirseň kuwwat-güýç ýitýär we imandan hem lezzet alyp bolmaýar. Yslamda doly we dogry düşünip bolmaýar. Şu hadysyň yşygynda mu'minleriň ýene bir gezek öz ahlaklaryna, musulman doganlary bilen gatnaşyklaryna göz aýlamaklary zerurdyr. Sebäbi bu iman we takwalyk meselesidir we şoňa dogry garamakdan biziň baky ahyretimiziň netijesi çözülýär. „Siz özüňizi üýtgetmeseňiz Allah (jelle jelaluhu) hem siziň hal-ýagdaýyňyzy üýtgetmez“. (Ra'd surasy 11-nji aýat)

HADYS 7.
MUFLIS KIMDIR.
Ebu Hureýra (radyýAllahu anhu) rowaýat edýär: Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem) bir gün: Bilýäňizmi muflis kimdir? -diýip sorady. Sahabalar - Biziň pikirimizçe muflis - puly we maly bolmaýan adamdyr - diýdiler. Şonda Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem) şeýle diýýär: „Meniň ymmatymyň muflisi şeýle adamlardyr-Kyýamat gününde namaz, roza we zekat bilen gelerler. Emma birine sögüpdir, birine töhmet atypdyr, biriniň hakyny (malyny) iýipdir, biriniň ganyny döküpdir ýa-da ynjydypdyr. Şonuň üçin, üstünde bolan haklar alynyp gutarylýança onuň ýagşylygyndan (sogabyndan) şol adamlaryň her birine beriler. Onuň sogaplary gutaraýsa, onda şol hakyna zulum eden adamlarynyň günäleri şol adama ýüklener we şol adam Dowzaha taşlanar“. (Müslim rowaýaty)
ŞERHI: Sogap gazanmak üçin uly yhlas we gaýrat gerek. Ýöne Yslam dini bize şonuň bilen bilelikde günä we haramlardan saklanmany ündeýär. Sebäbi akyl taýdan alyp göremizde bir tarapdan sogap gazanyp ýörseň, bir tarapdan günä gazanyp dursaň näme haýry bar? Ruhy (dini) tarapdan alyp görseň, eger edýän sogap işleriň seni günä we haram işlerden alyp galmaýan bolsa şol amallar yhlas bilen edilmändir diýmekdir. „Namaz sizi ýamanlykdan alyp galmaýan bolsa, ol gaýta sizi dinden daşlaşdyrar“ hadysy şoňa anyk delil bolup durýar. Şonuň üçin günä we haramlardan saklanmagyň uly ybadatdygyny bilmelidir. Eger üns berip görseňiz hadysda aýdylan ýaman häsiýetleriň hemmesi ýenede adam gatnaşyklary bilen baglanyşyklydyr. Başga birine sögmek-ýagny agzyňy hapalamak, gybat etmek sogaplarymyzy ýakyp gutarar. Şu amallary (günäleri) etmekligimiziň sebäbi kalp keselleridir. Kalbymyzda tekepbirlik, başgalara göwniýetmezçilik, ýamanlyk, ýigrenç diýmekdir. Bu bolsa, imanyň päk däldigini görkezýär we edýän sogap ybadatlarymyzyň kalba peýda ýetirmeýändigini görkezýär. Gybat edesiň gelip durkaň, saklanmany başarmak hem uly sogap işdir we Allaha golaýlaşmakdyr. Töhmet hem kalbyň hapasyny görkezýär. Sogap etmeklik kyndyr, ýöne ol sogaby saklamak hem gerek, goramak hem zerur. Sogap baryny gazanyp şony puç edýän adam-pul baryny gazanyp olary tygşytly saklap bilmeýän söwdegäre meňzeýär. Musulman bende şoňa berk düşünmeli. Sogaplary zaýa edýän amallardan özüni gorajak bolmaly. Esasan hem gul hakyna diýseň uly üns bermeli: Gybat, töhmet, musulman doganyňy hor (pes) görmek,peseltmek, aýbyny açmak, kine-ýigrenç bilen garamak, göwniýetmezçilik etmek şolardandyr. Musulmany aldamak, ony öz bähbidiň üçin aldamak,ar-namys we derejesini peseltmek, malyna zyýan bermek hem musulmanyň haklarydyr. Hatda Kyýamatda Allah Tagala hem gul haky meselesine goşulyşmaýar. Eger şehitlik derejesine ýetseň hem,Kyýamatda Syrat köprisinde hasaplaşmasaň Jennete girmäne rugsat berilmeýär. Sebäbi hut Allahyň (jelle jelaluhu) özi adamyň ar-namysyna,şahsy ýaşaýşyna,içki meselelerine,syrlaryna uly hikmet we hormat bilen garaýar. Şerigat hem adamyň şahsy hak-hukuklaryny berk goraýar. Kyýamat gününde Jenneti umyt edip gelen musulman adamy göz öňüne getiriň. Ol Allah (jelle jelaluhu) üçin köp amallar edipdir, birnäçe sogaplar gazanypdyr. Ýöne ol şol salyh amallaryna guwanyp,adam gatnaşyklaryna we ynsanlaryň hak-hukugyna üns bermändir. Adamlar bilen oňşuksyz we gedem bolup, olaryň göwnüne degipdir, derejesine dil ýetiripdir, üstlerinden gülip pes görüpdir, mallaryna zyýan ýetiripdir we äsgermändir. Diňe öz bähbidini bilip, başgalaryň hem onuň isleýän zadyna haky bardygyny pikir hem etmändir. Daş-töweregine hikmet we ýaşaýyş durmuşy bilmeklik,adamyň çylşyrymly tebigatyny tanamaklyk gözi bilen garamany başarmandyr. Şeýlelik bilen öz sogaplaryny zaýa edipdir. Her hak eýesi (kimiň hakyny alan bolsa, göwnine degen bolsa) ondan gelip öz haky mukdarynda sogabyndan alar. Netijede onuň hiç hili sogaby galman, ol syrat köprisinde boş galar. Bütin Jennet umytlary, gözel arzuwlary puç bolar. Sebäbi Yslamy hiç wagt bir taraplaýyn almaly däl, doly we bütewi şekilde dogry ýaşamaklyga çalyşmaly.

HADYS 8.
AŇSAT DIN
Ebu Hureýra (radyýAllahu anhu) rowaýat edýär: Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem) şeýle buýurdy: „Bu din diýseň aňsatdyr. Bir adam amallarym kem bolmasyn diýip din meselesinde özüne zor salsa, din ondan üstün geler (ony ýeňer). Şonuň üçin ortaça gidiň! . Size buşluk bolsun! Az hem bolsa dowamatly amallar bilen sogap gazanarsyňyz! Ertir, agşam we gijäniň salkyn wagtyndan peýdalanyň! . “ (Buhari rowaýat edýär.)
ŞERHI: Musulman adam öz içki dünýäsi, öz başarnyklylygy, göterjek ýüki bilen, öz tebigaty we häsiýeti bilen sazlaşykly ýaşaýan adamdyr. Ol öz-özüne zor salyp götermejek ýüküniň astyna girmez. Her bende Yslamda öz ýagdaýyna görä jogapkärçilik göterer. Biziň dinimiz şonuň üçin ýeňil we aňsatdyr,ýagny tebigydyr. Adam öz ýagdaýyny göz öňüne alman, agyr ybadatlara özüni iterse öz-özüne zulum etdigi bolar. Şol hereketi oňa peýda ýerine ters netije berer, ol musulman derrew ýadar we diýseň pes derejä ýeter. Musulmanyň kämilleşmegi üçin yzygiderlilik we wagt gerek. Edilýän ybadatlar (has hem nefiller) adam öz islegi we yhlasy bilen etmeli, olar oňa lezzet bermeli, ruhyny joşdurmaly. Ýagny içki iman ýagdaýy bilen edýän amallary birbiri bilen sazlaşykly we kybapdaş bolmaly. Onsoň hem Allahyň razylygyny ybadatlaryň köpligi bilen gazanyp bolmaýar, ol Allahyň rahmetine bagly. Allah rahmet etmese näçe amal eden bolaý, rahmetine gowuşyp bolmaýar. Kuranyň aýatlaryna we Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem)-iň hadyslaryna üns berip göremizde, olaryň her adamyň ýagdaýyna, şertlerine görä amal talap edýändigini görýäris. Bu musulmanlaryň şu döwürde düşünmeýän ýagdaýlarynyň biri bolup dur. Allah we Pygamber şol hakykat bilen şol ýagdaýy göz öňünde tutup, adamy terbiýeleýän bolsa, näme üçin musulman alymlar we dagwatçylar şoňa üns bermeýärler. Netijede hem özleri ýadaýar we gynanyp ýörler we adamlary hem ýadadýar, şeýlelik bilen dinden sowadyp daşlaşdyrýarlar. Hyjuw bilen dine ýapyşyp, ummasyz köp ybadatlar bilen özüne ýükläp özüne zor salýän adamlary göz öňüne getiriň. Olar şol ýagdaýlaryny uzak dowam etdirip bilmeýärler we gysga wagtda şol edýän amallaryny terk edip, öňkisinden hem pes ýagdaýa düşýärler. Sebäbi hadysda hem aýdylyşy ýaly din olardan üstün çykar. Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem) bize ortaça ýol tutmany maslahat berýär, ýagny ne aşa derejede özüňi ybadatlar bilen ýükläp öz-özüňe zulum etmeklik, ne-de aşa derejede ýaltalyk we yhlassyzlyk edip din tutuşyňy peseltmeklik. Ne ifrat nede tefrit. Onuň ýerine ortaça we yzygiderli ýol tutup, ýuwaş-ýuwaş hem içki dünýäňi (iman yhlasyňy) kämilleşdirip, hem şol derejede amalyňy artdyrmak has netijeli miweler berýär. Bir adam bir işe ýapyşyp, şol işi başaryp bilmese onuň özünden göwni geçýär we onuň ýörelgesi uzaga gitmeýär. Birnäçe meselede aýdýan zady bilen edýän işi özünde ters gelýär we içki dünýäsinde ikilenme başlanýar. Hemme zady bilýän we şol sanda adamyň ýagdaýyny hem özünden gowy bilýän Allah Tagala Pygamber (sallaLlahu aleýhi we sellem) üsti bilen adama iň dogry we netijeli , adamyň öz tebigatyna laýyklykda we sazlaşykda bolan ýörelgäni salgy berýär. Bu adamyň her iki dünýäsi üçin hem haýyrlydyr, ýagny ybadatyň goý az bolsun emma esasy zat dowamatly bolsun. Şol adamda berk şahsyýet döreder, özüne ynam, öz içinde sazlaşyk we rahatlyk, salamat, tutanýerlilik ýaly häsiýetleriň döremegine sebäp bolar. Bir aý aşa köp ybadatda bolup, soňra üç-dört aý pese düşüp özüňe gelýänçäň, assa ýuwaş we hikmetli, yzygiderli özüňi kämilleşdirmek haýyrly (sogap babatda) we netijeli dälmidir? Bu ''mu'min şol bir durşuna durmaly'' diýmek däldir! Ýok. Mu'min hemişe kämilleşmeli, ýöne şony akylly etmeli. Üç ädim öňe süýşip,üç ädim yza gaýdanyňdan bir kiçijik ädim öňe süýşip yza gaýtmazlygy gowydyr. Inşallah diýjek zadymyzy düşündirmäni başarandyrys diýip umyt edýäris. Musulman öz-özi bilen sazlaşykly ýaşaýyş alyp barmaly. Hadisyň iň soňunda Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem) sogap gazanmak, Allaha ýakynlaşmak üçin säher wagtyny, agşam çagyny we gijäni ulanmany maslahat berýär.

HADYS 9.
KURAN OKAMAKLYGYŇ SOGABY
Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem) buýurdy: „Kim Kurany gowy okaýan bolsa we şony okasa ol ahyretde ýagşylar bilen we ýazýanlar (ýazyjy perişdeler) bilen bilelikde boljakdyr. Kim Kurany säginip we kynçylyk bilen okaýan bolsa oňa iki esse sogap berler“. (Buhari we Müslim)
ŞERHI: Ýagny Kurany gowy okamany bilýänler, karylar Kurany adamlara okap berip uly haýyr-sogap iş edýärler. Şonuň üçin olar ahyretde perişdeler bilen deňleşýärler (dereje we fazyletde). Elbetde olaryň sogaby köpdir. Ýöne bu ýerde şuny aýtmakçy. Pygamber (sallaLlahu aleýhi we sellem) şu we şuňa meňzeş araplar üçin ýagny hadys diline düşünýänler üçin aýdypdyr. Kary Kurany arapça bilmeýän adamlara sogap berse, onuň hem elbetde sogaby bardyr (kalplara täsir babatynda we imanyň nurlanmagy babatynda). Ýöne adamlar şoňa düşünmeýärler. Düşünmeseler (terjime we tefsirine) Allahyň buýruklaryny nähili berjaý edip, gadagan eden zatlaryndan nädip daşlaşsynlar? Indi Kurany säginip we kynçylyk bilen okaýanlar barada. Olara Kuran okamak kyn we agyr, olar bary bir yhlas edýärler. Yslam amallarynda bolsa esasy amaldaky yhlasa görä baha berýärler, netijesine garalmaýar. (Netije Allahdandyr). Şonuň üçin onuň sogaby ýeňillik bilen Kurany okaýan we şony endik eden adamyňkydan (karyňkydan) köpdir. Onuň şol amaly (Kuran okamaklykda) çekýän kynçylygy onuň diňe sogabyny artdyrýar. Bu ýerde şuny belläp geçesim gelýär, käbir karylar Kurany tejwidli we dogry okamaly, ýogsa golaýlaşmaly däl diýip birnäçe adamyň Kurana bolan yhlasyny ýatyrýarlar. Säginip okasada, owazsyz okasada ony saklamaň ýerine höweslendirjek bolmaly. Sogabynyň köpdigini aýtmaly düzeltseň hem agram bermän, hikmet we mylaýymlylyk bilen düzeltmeli. Kurany okamany öwretmek şygary bilen adamlary ýygnap güýmäp öz üstünligiň bilen ýyldyrap olaryň Kurana çalt gowuşyp şondan lezzet almagyna päsgel bolmaly däl.

HADYS 10.
IŇ HAÝYRLYŇYZ WE IŇ ÝAMANYŇYZ
Asma binti Ýazid (radyýAllahu anha) rowaýat edýär: Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem) bir gün sorady: Araňyzda iň haýyrly bolanyňyzy habar bereýinmi? Adamlar elbetde ýa Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem) aýdyber-diýdiler. Şonda Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem) aýtdy: „Ol şeýle adamlardyr, olaryň görnüşi size Beýik Allahy ýatladar“. Soň bolsa Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem) sorady: „Araňyzda iň ýaman adamlary aýdaýynmy? Olar şeýle adamlardyr olar gep-gybatlary ýaýradarlar, bir-birlerini söýýän adamlaryň arasynda agzalalyk tohumlaryny ekerler we bigünälere azar bererler“. (Ahmet bin Hanbel)
ŞERHI: Allahyň iň soňky we söýgüli Pygamberi bolan Hz.Muhammet (sallaLlahu aleýhi we sellem)-iň şu soraglary we jogaplarynyň terbiýeleýji häsiýeti bardyr. Ol adamlara Allahdan gelýän (hemme zady, şol sanda hem adamyň içki dünýäsini onuň özünden has gowy tanaýan) wahiýni ýetirýär. Ol ilki bilen musulmanlaryň arasynda iň haýyrly adamlardan söz edýär. Olaryň görnüşiniň özi daş-töweregindäki adamlara Allahy ýatladýar. Sebäbi adamlar ony, onuň ýaşaýyş obrazyny gaty gowy tanaýarlar. Onuň Kuran we Sünneti hemme zatdan beýik saýýandygyny bilýärler. Bütin ömrüni Allahyň ýoluna bagş edendiklerine göz ýetirýärler we öz nebsiniň din Yslama boýun egdirendigini bilýärler. Onuň ilki bilen daşky görnüşi, ýagny sada we arassa geýnişi, sakgal-saçynyň sünnete laýyk boluşy, beden tämizligi, üstünden gelýän gözel ysy, takwa adamlara laýyk pespäl ýöreýşi, agras we edepli hereketleri onuň Allahdan gorkýan adamdygyny görkezýär. Sebäbi onuň özüni şeýle alyp baryşy, onuň öz nebsini Yslama boýun egdirendigini görkezýär. Indi onuň ruhy ýagdaýyna seredeliň! Ol öz takwalygy, hikmeti, ylymy, pespälligi, agraslygy, dine bolan yhlasy bilen hem adamlara täsir edýär. Ol baran ýerine derrew Yslamyň gözel howasyny ýetirýär, şol ýeriň atmosferasyny düýpli üýtgedýär we gözelleşdirýär. Şu wasplary bilen ol nirä barsa derrew adamlara Allahy ýatladýar, ýagny onuň barlygynyň özi Allaha zikir we gözel dagwat bolup durýar. Ine şeýle adamlar adamlaryň içinde iň haýyrly adamlardyr. Olaryň mysaly öz içlerini aýdyňladýan we daş-töweregine yşyk saçýan çyra ýalydyr.... Indi bolsa iň şerli adamlary bolsa Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem) şeýle taryplaýar: 1) Gep-gybat ýaýradyp ýörerler. Olaryň hemme işi gep ýaýradyp entäp ýörmekdir. Olarda beýik maksatlar we düşünjeler ýokdyr, heleý häsiýetli gep daşamak olaryň pişesidir. Şu edýän işleriniň hem zyýandygyny hem diýseň gelşiksizdigine olaryň akly çatmaz. Sebäbi olar bitakwa, nadan we hikmetden mahrum adamlardyr. Edýän işlerinden bir hem haýa-utanç duýmazlar. Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem) şeýle häsiýetleriň adamyň kalbyny garalap, olary şere eltýändigini aýdyp adamlary şu häsiýetden saklajak bolýar... 2) Bir-birini söýýän adamlaryň arasyna agzalalyk girizerler. Olar söýgä mynasyp bolmansoň we söýmäni başarmansoň (öz ownukçyl we pis häsiýetleri sebäpli) olar hiç kimi söýmezler we olary hem hiç kim söýmez. Şonuň üçin olar Allahyň razylygy üçin bir-birlerini söýýän adamlary görenlerinde görüplik ederler we ýigrenerler. Şol sebäpli olar derrew olaryň muhabbetini bozjak bolarlar. Birini başgasyna ýamanlarlar, gep daşarlar, ýaman gümany olarda oýandyrjak bolarlar. Çala öýkeleşseler hem şol problemany ulaldyp fitnäni tutaşdyrmak bilen bolarlar. Şol hereketleri olaryň aýrylmaz häsiýeti bolup, bütin işleri şol bolup galar. Ynsan (esasan hem hapa kalply we görüpler)hemişe başgasynda üstün häsiýetler görse şoňa görübilmezçilik edip ony garalamak bilen bolýar... 3) Bigünä adamlara azar berýän adamlar barada aýtsak, adamçylyk ysy bolmadyk bu iki aýakly haýwanlar özlerinden gowşagrak adam görseler heziller edýärler. Indi olar şolary peseltmek, üstlerinden gülmek, göwniýetmezçilik, töhmet, ýaman güman bilen olara azar baryny bererler. Sebäbi häsiýetsiz, edepsiz, gedem we ahlaksyz adamlardyr. Başgalary ýamanlamak we peseltmek bilen olar öz nebislerini sypap derejelerini beýgeltjek bolarlar. Gör nähili pis we häsiýetsiz, terbiýesiz adamlar olar. Resulullahyň (sallaLlahu aleýhi we sellem) aýdyşy ýaly „adam“ adyny göterýänleriň iň şerlisidir.

HADYS 11.
PÄKIZE KALP
Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem)-den soradylar: „Adamlaryň içinde iň haýyrlysy kimdir? “. Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem) şeýle jogap beripdir: „Kimde dogruçyl dil bilen päkize kalp bar bolsa, iň haýyrlysydyr“. Sahabalar sorapdyrlar: „Dogruçyl dil diýýäniňe düşündik welin, päkize kalp diýýäniňe düşünmedikle? “. Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem) şeýle jogap beripdir: „Şol adamyň kalbynda arassalyk we ýagşylyk (agraslyk) bardyr. Şol kalp bütin günälerden azatdyr we şonda ýigrenç, adalatsyzlyk we görüplik ýokdyr“. (Ibn Mäje)
ŞERHI: Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem) haýyrly adamda iki sany esasy häsiýetiň bolmalydygyny aýdýar: 1)Dogruçyl (häsiýet) dil. Ýagny ýalan geplemezlik, diliňi gybat, töhmet, ýamanlyk, paýyş sözlerden saklap goramak, diliň bilen Yslama zyýan getirmezlik, musulmanlara ezýet bermezlik, musulmanlary ýamanlamazlyk, syr we amanatlary paş etmezlik, diňe haýyr geplemeklik, ýagşylygy buýurmak we ýamanlykdan gaýtarmaklyk, Allahy zikir etmeklik we ş. m... Hakykatdan hem diliňi goramak barada Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem) köp hadyslar aýdyp geçipdir: „Adam bir söz aýdar we bilmez (üns) hem bermez, emma welin şol söz sebäpli 70 ýyllyk Dowzaha uçrar..“ ýa-da „Kim iki budunyň arasyndakyny we iki dodagynyň arasyndakyny dogry saklasa, men şoňa Jennete girjegine kepil boljakdyryn“.. Şu we şuňa meňzeş hadyslar diýseň köp. Sebäbi dili saklamak diýseň kyn amallaryň biridir. Şeýtan hemişe adama günä söz we bilmeýän zadyny gepletmek isleýär.. 2)Indi bolsa kalp päkligi barada aýdaly. Adamda iň esasy häsiýet bolsa-Kalp päkligidir. Sebäbi dildäki sözler hem adamyň kalbyndan gelýär we şoňa baglydyr. Bu häsiýetiň manysy has kyn (çylşyrymly) we has agyrdyr. Şonuň üçin sahabalar Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem)-dan has giňişleýin düşündirmegini isleýärler. Yslam alymlaryna görä adamyň akly kalpda we iň esasy beden we ruh agzasy hem kalpdadyr. Şonuň üçin Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem) kalp barada birnäçe hadyslary bardyr. Mysal üçin: „Adamyň bedeninde bir et bölegi bardyr. Şol et bölegi gowy bolsa bütin bedeni salamat bolar. Şol bölek et zaýa bolsa, bütin bedeni zaýa bolar. Şol et bölegi Kalp dälmidir? “. Iň haýyrly adamyň kalbynda diňe ýagşylyk, gowy niýet, päklik we agraslyk bardyr. Şol häsiýetleri Allahyň Resuly (sallaLlahu aleýhi we sellem) dört maddada jemleýär: 1)Kalbyň günälerden arassa bolmagy, azat bolmagy. Ýagny kalbyň hiç bir günä işe bagly bolmazlygy, hiç bir günäni söýmezligi, şoňa ýesir bolmazlygy. Ynsanyň kalbynda diňe Allaha we Allahyň söýýän zadyna söýgi bolmaly. Kalp günä we günäniň täsirinden, isleginden azat bolmaly. 2)Ýigrenç, kine musulmanyň kalbynda ýokdyr. Musulman diňe Allah üçin söýmeli we Allah üçin ýigrenmeli. Ol hiç bir adamy öz nebsi üçin ýigrenmez. Musulman doganyndan bolsa hiç wagt öýke-kine saklamaz. Şol barada Resulullahyň (sallaLlahu aleýhi we sellem) birnäçe hadyslary bardyr. Mysal üçin: „Musulmanyň musulmana üç günden köp öýkeli bolmagy dürs däldir“. Musulman hiç kimi nähak ýere ýigrenmez, ol öz kalbyny şeýle biderek we haýyrsyz zatlar bilen meşgul etmez we arassa kalbyny hapalamaz. 3)Musulmanyň päk kalbynda adalatsyzlyk bolmaz. Ol kalp hemme zada adalat bilen çemeleşer. Adalat bolsa her adamyň ýada belli bir toparyň bähbidi we nebsi islegi däldir. Adalat öz hereket we duýgularyňy, garaýyş we düşünjäňi Allahyň şerigatyna (buýruklaryna) boýun egdirmekdir. Şol seniň arzuw we islegleriňe ters bolsa hem, halamasaň hem boýun etmekdir. 4)Musulmanyň kalbynda göriplik hem bolup bilmez. Ýagny görübilmezçilik, sygdyrmazlyk, gysganmaklyk ýokdur. Şol kalp hiç wagt başga musulmanlaryň üstünligini gabanmaz, gaýta şoňa begener. Hiç wagt başga adamyň baýlygyna göz gyzdyrmaz. Başga bir adamyň özünden üstin bolmagy sebäpli oňa ýigrenç döremez. Ol kalbyň başga aladalary bardyr we şolaryň içinde iň esasysy öz nebsini düzeltmek we Allahyň razylygyny gazanmakdyr. Musulman şahsyýet hemişe öz kalbyna soraglar sorap, şol häsiýetler özünde bar-ýoklugyny barlap durýandyr. Bar bolsa derrew terk etmek bilen bolmaly we kalbyny päklemek bilen bolmalydyr. Şeýle häsiýetleriň kalbynda öz-özünden döremegi mümkin däl. Kalbyň şeýle derejede kämilleşmegi diňe Yslama berk ýapyşmak bilen mümkin bolar.

HADYS 12.
RIÝA
Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem) buýurýar: „Meniň iň gorkýan zadym ymmatymyň kiçi şirk etmegidir. Onda sahabalar sorapdyrlar! Ýa Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem) kiçi şirk diýýäniň näme? Şonda Resulullah (sallaLlahu aleýhi we sellem) şeýle jogap beripdir: Ol riýadyr, ýagny amallaryň ba