Ysraýylda ekerançylyk (Bloomberg Bussinesweek-den terjime)

[Agrosenagat we beýleki ugurlarda Türkmenistana täzelik
getirmegi maksat edinip tejribesini baýlaşdyrýan agzalar üçin edilen
terjime.]

Makala barada gysgaça:

Ysraýylyň gök-bakja ekportunyň 60%-ni çöllerde ýetişdirilen önümler düzýär we ýyllyk girdejisi 2 milliard dollardan ýokary. Aşakdaky makalada Ysraýylyň suwaryş we ekerançylykda ýeten derejesi, şeýle hem ösümliksiz çöllerde ekin ekişligiň taryhy düşündirilýär. Ysraýylda 2 hili sistema bar we üstünligiň syry baş sistemanyň 4 direginde. Şular we mundan başgalar barada bilmek isleseňiz dowam ediň okamana... (Makalanyň awtorynyň kimdigini bilmek başartmady)

“Bu çöle 1959-njy ýylda gelipdim. Entek on sekiz ýaşymam doldurmandym. Hiç hili ösümlik ýokdy ol wagtlar bärde. 10 gyz, 30 erkekdik ilki-ilkiler. Häzir bolsa 3 müňden gowrak ilatymyz bar. 1964-nji ýylda Ysraýyl suw sistemasyny tamamlady. Suwy ilkinji gezek şonda görüpdik. Ilki başda diňe bakja önümlerini ösdürip bilýärdik. Häzir bolsa dünýädäki ähli zady ýetişdirmäne ukybymyz bar. Elbetde köpräk wagtymyzy alýar, ýöne barybir biz önümi ýetişdirmegi başarýarys.”

74 ýaşly Amnon Nawon, Ysraýylyp günortasyndaky çölde ýerleşýän Arawa sebitine gelşini şeýle gürrüň berýär bize.  Bugünki günlerde şol 3 müň adam her ýyl her gekdardan 300 tonna pomidor hasyl almagy başarýarlar. Arawa sebitinde guran ýyladyşhanalarynda her ýyl 150 müň tonna pomidor ödürip ýetişdirýärler. Üstesine Ysraýylyň miwe we bakja eksportunyň 60%-ini şu çöl üpjün edýär.  Ysraýyl täze obasenagat tehnologiýalaryny ulanyp çölde has köp önüm ýetişdirmegiň ugrunda işleýär.

Arawa sebitine Tel Awiwden ulag arkaly 3 ýarym sagatda baryp bilýäris. Ortaýer deňzi klimatyndan çykansoň  Negew çölüniň aram klimaty garşy alýar. Ýollaryň etegindäki ýaşyl baýyrlyklaryň ýerini çölüň sarysynyň gurşap alanyny görýärsiňiz. Haçan gutarar çöl sarysy diýip otyrkaňyz birden çölüň ortasyndan ýaşyl tokaýlar, bag-bakjaly öýler çykýar öňüňize. Yzly-yzyna uzyn ýyladyşhanalar gurşap alýar töwregiňizi. “Üns Beriň! Bombaly meýdança!” ýazylan tabeller asylgy dur kenarlarda. Ysraýylyň 1994-de agzybirlik şertnamasyna gol çeken Iordan patyşalygynyň serhetinde durus şu wagty we çölde önüm ýetişdirmegi başaran Arawanyň adamlary bilen gürleşýäris.

“Biz ýerimizi, ýurdumyzy taşlap gelipdik şu çöllere, ýöne çagalarymyz ulalsa nämederkä diýip gaýgylanýardyk mydama” diýip Arawa ylmy-gözleg merkeziniň müdiri  Alon Gadiel gürrüňe başlady: “Ulaldylar, gitdilerem. Ýöne okuwlaryny okap diplomlyja yzlaryna dolandylar. Biziň bilen işlemek üçin dolanýarlar. Bu ýerde işlemek bagt, durmuş asuda. Näçe işleseň şonça hem baýaýarsyň”

“Durmuş işlemek üçindir” şygary Ysraýylyň her ýerinde esasy düzgünlerden. Ýurduň obasenagat pudagynda bu dereje ösüp bilmeginiň syry hem şu bolsa gerek?! Atyzlar, ýyladyşhanalar, üzüm baglary we haýwan fermalary säher bilen oýanyp agşama çenli işleýän uniwersitetlerden uçurym bolan ysraýyllylardan doly.

“Ysraýylyň obasenagatdaky üstünligi ullakan paradoksdan iýmitlenýär” diýýär Ysraýyl daşary söwda ministrliginiň obasenagat tehnologiýalary , suw we tebigat bölüminiň müdiri Ýitzhak Kiriati. Sözüni: “Biz 50 ýylda has az işçi, has az çykdajy we az suw we az toprak arkaly 3 esse köp önüm öndürmegi başardyk. Ýetmezçiligimizi üstüni tehnologiýa ulanmak arkaly doldurýarys. Birem aňsatjyk ýörelgämiz bar – Ýaşap bilmek üçin muny başarmaga mejburdyrys” diýip dowam edýär.  Şu jümläniň täsiri bilen ýurdumyz suwarys sistemasy we beýleki obasenagat ugurlarynda iň öňdebaryjylaryň birine öwrüldi. Hasyllylyk taýdan iň gerekli bolan damjalaýyn suwaryş usulynyň watany hem Ysraýyl. Ministrligiň beýleki bir wekili bolsa muny şeýle düşündirýär: “Suwaryşda öňde bolmaga biz mejbur. Sebäbi mundan 60 ýyl öň 1 kub metr suwuň bahasy 1 dollarda azdy, häzir bolsa munuň bahasy 4 dollardanam gymmat”

Ysraýylyň taýýar obasenagat önümleriniň eksporty 2.17 milliard dollar töwregi. Bu bolsa ýurduň umumy eksportunyň 4.7-ne deň. Esasy alyjylary bolsa Ýewropa, Orsýet we ABŞ. Birem 2.1 milliard dollar hojalyk çig mal eksporty bar. Ysraýylyň meýdany 22 müň kw kilometr. Munyňam diňe 20%-i ekerançylyga ýaramly.

Ysraýyl obasenagat pudagynyň 4 sany diregi bar. Olar daýhanlar, obasenagat tehnologiýalary we şereketleri, ylmy-gözleg institutlary we döwlet edaralarydyr. Ysraýylyň obasenagatda üstün bolmagynda şu dört diregiň özara düşünşip işlemeginiň uly paýy bar. Ysraýylda ekin ekýän şereketlerem şol dört diregi özünde jemleýärler. Şereketleriň alymlary şol bir wagtyň özünde atyzlarda işleýärlerem. Şeýlelikde täze tehnologiýalary öndürýärler we beýleki tehnologiýa departamentleri bilen işleşýärler.  Ysraýylyň hökümet edaralary bolsa olara tehnologiýada we eksportda goldaw berýäler.

Bugünki günlerde Ysraýylyň obasenagatynda 64 müň 400 adam zähmet çekýär. Bu bolsa ýurduň jemi işçi güýjiniň 2.2%-ne deň gelýär. 1950-lerde bir daýhan 17 adamy azyk bilen üpjün edip bilen bolsa, häzirki günde bir daýhan ýüzden gowrak adamy azyk bilen üpjün etmäge ukyply. “Biz daýhançylygy aýratyn bir käre öwürdik. Güýjimizi integrirlenen umumy netijelerden alýarys. Netijede bir gekdardan 200 kg pomidor ýetişdirmegi başarýarys. Ýylsaýyn oba öwrülip barýan planetamyz professional obasenagata mätäçlik çekýär. Öňler biz Ýewropa gap-gap pomidor satýardyk, häzir bolsa tohum satýarys” diýýär ministrlikden Ýitzhak Kiriati.

Ysraýylda obasenagat kapitalistik bazar gatnaşyklarynyň düzgünleri bilen gurulan. “Adatça daýhanlar topraga, howa şertlerine we suw mümkinçiliklerine seredip näme ýetişdirjegine karar berýär. Soňra öndürip bazara hödürleýär. Biz bolsa bazarda nämäniň köp pul gazandyrjagyna seredýäris. Soňra şertler neneňsi bolsa bolsun ony öndürmegiň bir ýoluny tapýarys we netijede has köp girdeji gazanýarys” diýip beýleki bir ministrlik wekili gürrüň berýär.

Ysraýylda iki hili ekerançylyk sistemasy bar. Bulardan biri kibutzlar, beýlekisi bolsa moşawlar. Bularyň ikisem gözbaşyny geçen asyryň ilkinji ýyllaryndan alýar. Kibutzda hemmeler ähli işi edýär. Hususy mülkdarlyk ýok. Hemme bir ýerdenn naharlanýar. Paýlaýyş usuly (podaça) arkaly her kim öz wezipesini ýerine ýetirýär. Ýöne geçmişde çagalaryň terbiýesi babatda birnäçe tankytlara sezewar bolan kibutzlar soňky 15 ýyl içinde birnäçe özgerişi başdan geçirdi. Öňler kibutzda doglan çagalar maşgalary bilen ýaşanokdy. Çagalar öýlerine alynýardylar we günde 1-2 sagat maşgalalaryny görüp bilýärdiler. Häzir bolsa çagalar maşgalalary bilen bile ýaşaýarlar. Onsuzam kibutzlaryň aglabasy häzirki günde hususylaşdyrylan.

Moşawlar bolsa hususy mülkdarlyga rugsat berýän sistema. Moşawyň her agzasyna deň mukdarda toprak kärendesine berilýär. Moşaw ilaty topragynda islendik ekini ekip bilýär. Kommunal sistema ýok. Toprak bolsa Ysraýyl hökümetine degişli bolup galýa. Häzirki günde topraklaryň 90%-i hökümete degişli.

Ysraýylyň ekerançylyk şereketleri şu ýylyň (2012) maýynda iň döwrebap tehnologýalaryny Agritech-2012 sergisinde tanadarlar. Bu ýyl on sekizinjisi geçiriljek halkara sergide ýokary hilli tehnologiýalar we hyzmatdaşlyklar bilen tanşyp bolar. Sergiden öň Ysraýyla eden syýahatymyzyň netijesinde käbir zatlaryň bellenilmelidigini görýäris. Ilki bilen-ä Ysraýyl, global möçberde öz ekerançylyk tehnologiýalaryny ýaýmak isleýär. Ysraýylly şereketleriň üns merkezinde Hytaý, Hindistan we Afrika ýurtlary bar. Birnäçe şereketler gurak howa şertlerinde önüm ýetişdirmäge mümkinçilik döretjek suwaryş tehnologiýalaryny hödürleýär. Hat-da bir suwaryş şereketi ýurduň iň garyp daýhanlarynyňam ömürboýy ulanyp biljek suwaryş tehnologiýasyny hödürleýär. Bular ululyklaryna laýyklykda birnäçe ýüz dollara satylýar. Ysraýylly şereketleriň üns merkezindäki beýleki bir pudak bolsa ýyladyşhana sistemalary. Ýyladyşhanalarda howa täzeleme problemalaryny iň çykdajysyz görnüşe getirýän howalandyrma tehnlogiýalaryny Türkiýe, ABŞ we beýleki ýurtlara satmak isleýärler.