5-nji bölüm: Patyşa goşunlarynyň galany gabamaga synanyşan döwri; Türkmen halkynyň Watançylyk urşy (1879-1881-nji ýyllar)

PATYŞA GOŞUNLARYNYŇ GALANY GABAMAGA SYNANYŞAN DÖWRI

Rus goşunlarynyň komandowaniýesi galany gabap, onuň teýine däri üýşürip partlatmagy, edil şol pursatda-da aýgytlaýjy hüjüme geçmegi planlaşdyrýar. Şu maksat bilen patyşa goşunlary galany gabamak işlerini 23-nji dekabrdan başlap onuň üstüne her gün dyngysyz top okuny ýagdyryp ugrapdyr.

Galanyň dyngysyz top okuna tutulmagy galadaky ilatyň goh-galmagalyny artdyrypdyr. Muny eşiden Skobelew tekeler galany taşlap gaçyp gitjek bolýandyr öýdüpdir. Olar gaçyp giden halatlarynda öňlerini kesmek üçin general Petrusewiçi Gökdepe galasynyň gaýra gündogarynda ýerleşýän Jümmi galasyna iberipdir. Ol ýere baran generalyň atlylary bilen Gulbatyr serdaryň atlylarynyň arasynda 23-nji dekabrda uly söweş bolupdyr. Söweşde general ölüpdir. Şol gün ruslar 72 adam ýitiripdirler. Olar bu söweşiň bolan ýerine «Petrusewiçiň bagy» diýip at beripdirler. Sebäbi galanyň töweregi bag-bakjalyk eken. Bu söweşde türkmenler hem köp adam ýitiripdirler. Ýerli ilatyň Jümmi galasyny «Mergenleriň gyrlan ýeri» diýip atlandyrmaklary ýitginiň az bolmandygyny aňladýar.

Rus goşunlarynyň top oklary zerarly çekilýän ägirt köp ýitgilere garamazdan, türkmenler galany gahrymançylykly goramaklaryny dowam etdiripdiler. Patyşa goşunlary her näçe jan etseler-de galany doly gabamak olara başartmandyr. Sebäbi galanyň günbatary hem-de gaýrasy tutuşlygyna galany goraýjylaryň ygtyýarynda bolupdyr. Olar şol ýerlerden islän wagtlary girip-çykyp bilipdirler. Umuman, galany goraýjylaryň gaýraky gum bilen arasy üzülmändir.

Magtymguly han ýaş bolansoň galanyň içinde ähli işlere umumy ýolbaşçylyk Dykma serdar bilen Gurbanmyrat işanyň hem-de Orazmämmet hanyň elinde jemlenipdir. Türkmenler Dykma serdary (1825-1882) diňe bir batyr söweşiji hasap etmän, eýsem ony köp gowgalary başdan geçiren tejribeli baştutan diýip hem hasap edipdirler. Gala ýygnanan ähli ilat oňa ynanypdyr, ony goldapdyr, yzyna düşüpdir. Onuň sarpasy belent, abraýy uly bolupdyr. Ol tertip-düzgüni berk talap edipdir. Hemme kişi onuň buýrugyna boýun bolupdyr. Hatda maslahatlary hem onuň özi geçirip, özi ýolbaşçylyk edip ugrapdyr.

Gurbanmyrat işanyň (1825-1902) abraýy hem Dykma serdaryňkydan pes bolmandyr. Ol gaýduwsyz batyrlygy we ylymdyr sowadynyň ýetikligi bilen ilatyň arasynda uly hormata eýe bolupdyr. Onuň sarpasy belent tutulypdyr. Ilat ony keramatly adam hasaplapdyr. Bu tejribeli üç adamynyň Gökdepe galasynyň goragynyň başynda durmagy köp meseleleriň oňaýly çözülmegini üpjün edipdir.

Esasan gylyç, pyçak, hyrly tüpeň, syryklaryň ujuna gyrkylyk, synny berkidilip ýasalan naýza bilen ýaraglanan türknıenler şol döwrün iň kämil ýaragy bilen ýaraglanan rus goşunlaryna garşy döş gerip göreşmeli bolupdyrlar. Türkmenler sowuk ýaraglar bilen garpyşma söweşine ökde eken. Şonuň üçin ruslar olary golaýyna getirmejek bolup jan edipdirler. Köplenç türkmenler bilen gylyçly söweşmän, olary tüpeň we top okuna tutupdyrlar. Türkmenlerde bolsa Garrygala söweşinde Eýrandan olja alnan ýekeje mis top bar eken.

Şol agyr günlerde türkmenler Dykma serdaryň teklibi bilen ruslaryň üstüne gije duýdansyz çozmak taktikasyny ulanmagy karar edipdirler. Dykma serdar gijeki çozuşa gitjekleriň öňüne düşüp, özüniň-de gitjekdigini aýdypdyr. Onuň bu sözi galany goraýjylary ruhlandyrypdyr. Gijeki çozuş üç gezek geçirilipdir.

28-nji dekabrda geçirilen ilkinji gijeki çozuşlyga meýletin gatnaşmaga 4 müň adam isleg bildiripdir. Olaryň arasynda aýallar hem bar eken. Türkmenler gijeki çozuşa üç hatar bolup gidipdirler. Birinji hatarda gujurly we söweşjeň erkek adamlar bolurdyr. Olar elleri gylyçly, jöwher pyçakly, gyrkylykly söweşe giripdirler. Ikinji hatarda gidenler ölenleri hem ýaralylary ýygnapdyrlar. Üçünji hatarda gidenler olja, ok, ýarag ýygnapdyrlar.

Türkmenleriň 28-nji dekabrdaky çozuşy şowly bolupdyr. Olar dagdan daş inen ýaly, duýdansyzlykda uly gykylyk bilen duşmanyň üstüne çozupdyrlar. Ruslar gapyl galypdyrlar. Emma olar bahym özlerini dürsäp, garşylyk görkezip başlapdyrlar. Türkmenler şol gün uly ýitgi çekmän, ruslara uly zyýan ýetiripdirler. Apşeron polkunyň 4-nji batalonynyň baýdagyny, iki sany dag topuny, köp mukdarda ok-däri, ençeme berdeňke tüpeňi olja alypdyrlar. 96 soldaty we ofiseri gylyçdan geçiripdirler, 31-sini ýaralapdyrlar. Ruslar baýdaklaryny elden giderendiklerine gaty gynanypdyrlar. Türkmenleriň bu ýeňşini gökdepeli meşhur jarçy Garasähet özüniň güýçli sesi bilen bütiň galany goraýjylara ýetiripdir. Bu habar türkmenleriň ruhuny ýokary göteripdir. Gökdepe urşuna başdan-aýak gatnaşan Öweztagan Kätibi, Annagylyç Matäji ýaly başga-da birnaçe watançy şahyrlar türkmen ýigitlerini duşman bilen gaýduwsyz söweşmäge çagyrypdyrlar. Olaryň goşgularyny Hally şaýly atly ýogyn hem belent sesli bagşy aýdym edip aýdypdyr. Şaýlar bilen bezelen dor atyna atlanyp, eline dutaryny alyp, Ýaňgala tarap garap, Kätibiniň, Mätäjiniň we beýleki şahyrlaryň «Duşmany uruň ýigitler, gyryň ýigitler» diýen ýaly manydaky goşgularyny aýdym edip aýdanda turbadan çykýan dek ýogyn hem ýiti sesi duşman goşunynyň arasynda gorky howsalasyny döredipdir. Türkmen ýigitlerini bolsa ruhlandyrypdyr.

Ruslar türkmenleriň gijeki çozuşlaryndan atiýaç edip, gije garawullap ýatman başlapdyrlar. Türkmenler 30-njy dekabrda ikinji gezek duşmanyň üstüne gije çozupdyrlar. Oňa 6 müň adam meýletin gatnaşypdyr. Bu gezek hem olaryň hüjümi şowly bolupdyr. Ene-de bir rus topuny, köp tüpeň we ok-däri olja alnypdyrlar. Ruslardan 53 adam ölüpdir, 98 adam ýaralanypdyr. Türkmenler hem 70 adam ýitiripdirler.

Şundan soň rus komandowaniýesi türkmenleriň duýdansyz gije çozuş taktikasyny düýpli öwrenip, onuň garşysyna zerur goranyş çärelerini geçiripdir. Her gün garaňky düşenden soň, ruslar öňdäki tranşeýalary-garymlary boş goýupdyrlar. Olaryň aňry gapdalynda öz goranyş pozisiýalaryny edinip, uzyn gije söweşe taýýar bolup durupdyrlar. 

Bu ýagdaýdan habarsyz türkmenler 1881-nji ýylyň 4-nji ýanwarynda ruslaryň üstüne üçünji gezek çozupdyrlar. Bu gezekki çozuşa 12 müň adam gatnaşypdyr. Olar duşmanyň üstüne günortadan we demirgazykdan hüjüm edipdirler. Günorta tarapdan hüjüm eden goşuna Dykma serdaryň ogly Hakberdi han, demirgazykdan hereket eden goşuna bolsa Marydan gelen Topaz han bilen Gulbatyr serdar ýolbaşçylyk edipdir. Türkmenleriň bu gezekki çozuşy şowsuz bolupdyr. Sebäbi olar ruslaryň öň hatardaky boşgarymlaryna barandan güýçli garşylyga duçar bolupdyrlar. Gaty köp ýitgi çekilipdir. Marydan gelenleriň 300-e golaýy söweş meýdanynda galypdyr. Olaryň diri galan bir bölegi ýagdaýyň çykgynsyzdygynda göz ýetirip, 5-nji ýanwarda yzlaryna gaýdypdyrlar. Bir bölegi bolsa Topaz hanyň baştutanlygynda Gökdepe urşunyň ahyryna çenli söweşipdirler.

4-nji ýanwardan soň türkmenler gije çozmak taktikasyndan el çekipdirler. Ruslar bolsa gala has golaý gelip, galanyň teýine däri goýmak işlerini çaltlandyrypdyrlar.

(dowamy bar...)

Çeşmesi: Türkmenistanyň taryhy, 8-nji klas üçin okuw kitaby, Aşgabat şäheri, 1997-nji ýyl, awtory: häzirlikçe ýadyma düşenok. 

Gökdepe galasy baradaky açýan mowzuklarym size ýaraýarmy?

Hawa, dost! Diýseň ýaraýar. Höwes bilen okaýarys. Gaýrat et-de, dowam et. Milli taryhymyzy bileliň. Bu biziň mukaddes borjumyz.(54%, 6 adam)

Ýok, dost! Ýazyp kösenip ýörme iş edinip. Bular ýaly kelle agyrdyjy mowzuk açandan, rap aýdymy, futbol, ýa-da söýgi mowzuklaryny açan bolsaň, gowy okalardy.(45%, 5 adam)