3-nji bölüm: Nurberdi han; Türkmen halkynyň Watançylyk urşy (1879-1881-nji ýyllar)

TÜRKMEN HALKYNYŇ WATANÇYLYK URŞY (1879-1881-NJI ÝYLLAR)
NURBERDI HAN

Nurberdi han öz zamanasynyň uly syýasy we jemgyýetçilik işgäri bolupdyr. Ol halk bilen bile hereket edipdir, onuň aladasy bilen ýaşapdyr. Nurberdi hanyň halka eden hyzmatyny Saparmyrat Türkmenbaşy gysgaça şeýle beýan edýär: «Mana Nurberdi hanyň gamçysyny getirip görkezdiler. Şol gamçy hem türkmenleriň taryhydyr. Ol gamçynyň eýesi ata Watany, ene topragy goramak üçin gan döken, uly ile ýolbaşçylyk eden adam. Ol türkmeniň beýik adamlarynyň biridir. Nurberdi hanyň döwri türkmeniň taryhynyň uly sahypasydyr, özi-de gahrymançylykly sahypasydyr».

Nurberdi han 1820-nji ýylda Ahalyň Mehin obasynda dünýä inipdir. Onuň hem asly Gowşut hanyňky ýaly han-beglerden bolupdyr. Kakasyna Döwletmyrat han, atasyna Garababa han, daýysyna Kazy han diýer ekenler. Ol ýaşlykdan Ahalyň belli hany Garaoglanyň terbiýesini alypdyr.

1850-nji ýylda Ahalyň merkezi hasaplanýan Gökdepede uly maslahat bolýar. Oňa ähli gala hanlary, serdarlar, ýaşulular, ulamalar we beyleki parasatly adamlar çagyrylýar. Şol maslahatda Nurberdi Ahalyň hanlar hany, ýagny baş hany edilip saýlanýar. Ýygnaga gelen gala hanlarynyň we serdarlarynyň arasyndan ala-böle Nurberdiniň baş hanlyga göterilmeginiň özboluşly sebäbi bardy. Ol-da: «Halatsyz han bolmaz, ýoldaşsyz serdar» diýlişi ýaly, Nurberdiniň başgalaryň görmeýän zadyny görmegi, aňmaýan zadyny aňmagy, duýmaýan zadyny duýmagy başarýan halatly adam bolanlygyndan ybaratdyr.

Nurberdiniň hanlyga göterilmegi mynasybetli tutulan üç günlük toýdan soň, onuň kakasy gylýal sürülerini ýataklara gabap, ulagsyz jigitlere at saýlap almagy teklip edipdir. Özüniň ahli mal-garasyny we emlägini ogly Nurberdiniň hanlygyna, halkyna bagyşlapdyr. Nurberdi han çynar boýly, görmegeý, daýaw, akylly-paýhasly adam bolupdyr.

Nurberdi han öz töweregine Orazmämmet han, Çopan batyr (Çopan Kir), Dykma serdar, Gara batyr, Gurbanmyrat işan, Amangeldi Gönübek ýaly pähim-paýhasly adamlary toplap bilipdir. Olar bilen hali-şindi maslahatlaşyp, halkyň gün-güzerany bilen baglanyşykly ähli meseleleri bile çözüpdir. Ol türkmen taýpalaryny birleşmäge, agzybirlige, birek-birege kömek bermäge çagyrypdyr. Bu meselede özi görelde görkezipdir. Haçanda 1858-nji ýylda gökleňlerden kömek sorap habar gelende, ol 10 müň atly bilen derrew Garrygala barypdyr. Aňyrdan Mahmyt işanyň baştutanlygynda 8 müň atly ýomut türkmenleri gelipdir. Netijede gökleň, teke, ýomut taýpalarynyň birleşen güýçleri Eýranyň goşunyny çym-pytrak edipdir. Eýran goşunlarynyň ketdeleri Nurberdi handan çekinipdirler. Meselem, 1861-nji ýylda Nurberdi hanyň Mara kömege gelýändigini eşiden Eýran goşunynyň baştutanlary aljyrap başlapdyr. Ony Abdysetdar Kazy «Jennamada» şeýle beýan edýär:

Ýagşy habar däldir, bil, eý, şazada,

Men habar aýdaýyn, sen bol habardar.

Gelýärmiş Nurberdi han Ahaldan,

Belli däl geljegi näçe mahaldan.

Wada beren güni şu gün ýa erte,

Leşger tartyp gelse, ömrümiz kerte...

Bu habar şazada täsir etdi tiz,

Serine gam-gussa gelip ýetdi tiz...

Bildirmän hendekden çykyp gideliň,

Ýeriň pesi bilen gaçyp gideliň.

Nurberdi hanyň döwründe Ahal, Tejen we Mary şehitlerinde ýaşaýan türkmen taýpalary ýakyn aragatnaşykda we agzybirlikde ýaşapdyrlar. Olar bütin Günorta Türkmenistanyň özbaşdaklygyny keseki ýurt basybalyjylaryndan goramakda uly güýje öwrülipdirler. Nurberdi hanyň täsiri gökleň we ýomut türkmenleriniň arasynda hem bolupdyr. Olar Nurberdi hana uly hormat goýupdyrlar. Şeýlelik bilen türkmen taýpalarynyň birleşmek meýli güýçlenipdir.

Gowşut hanyň teklibi boýunça Nurberdi hana Mara gelende-de Ahaldakysy ýaly öz öýünden örsün diýen niýet bilen oňa abraýly ýeriň asylly maşgalasy Töre sokynyň gyzy, adamsy 1855-nji ýylda uruşda ýogalan Güljemaly alyp berýärler. Uly hormat goýup bir inçe ýabyň boýundaky ýerleri mülk ýer edip berýärler.

Nurberdi han 1878-nji ýylda Gowşut hanyň aradan çykandygyny eşidip, «Sag omurdanym goparylan ýaly boldum» diýip, Mara gidipdir. Şol ýerde ol bahym syrkawlapdyr. Patyşa goşunlary Gökdepä hüjüm edenlerinde Nurberdi han Maryda eken. Sebäbi bir ýany ýarawsyzlyk, bir ýany ruslaryň Amyderýa tarapdan Mara hüjüm etjek diýen gürrüňiň ýaýramagy onuň şol ýerde wagtlaýynça bolmagyny talap edipdir. Rus çinownikleri hile gurap, her hili ýalan-ýaşryk gürrüň ýaýratsalar-da, Mary ilaty Ahal ilatyna kömek üçin gyssagly taýýarlyk görüp başlapdyr.

Nurberdi han duýdansyz ýolugan keselinden aýňalandan soň, haýal etmän 1880-nji ýylyň sentýabr aýynda Gökdepä gelýär. Gökdepäni ýeňişli goraýjylar hany oňat garşy alypdyrlar. Ol oglunyň mazarynyň başyna baryp, aýat okapdyr. «Berekella ogul, sen il-günüň, ýurduň üçin mert söweşip gurban bolupsyň. Ýatan ýeriň ýagty bolsun» diýip gaýdypdyr. Ony ýene baş han belläpdirler.

Nurberdi han Gökdepäniň golaýyndaky Yzgant obasynda mekan tutup, şol ýerde uly ýygnak çagyrypdyr. Ýygnakda ruslar ýene dolanyp geler diýlip Diňlidepedäki galany gurup gutarmaly diýen karara gelnipdir. Şeýle hem ýurtda düzgün-tertibi hem-de howpsuzlygy berjaý etmegi üpjün etmek üçin müň adamdan ybarat ýasawul-gorag güýçlerini düzüp, ony hanyň ygtyýaryna bermeli edilipdir. Olary eklemek üçin hana belli bir derejede ilata salgyt salmaga rugsat berlipdir. Ýasawul-gorag güýçlerine esasan Ahalyň serhetlerini goramak, polisiýa we awangard gullugyny berjaý etmek tabşyrylypdyr. Olara Orazmämmet han, Myrat han, Öwezdurdy han, Hezretguly han ýolbaşçylyk edipdir.

Ruslardan gaçyp, öz halkynyň arasyna dolanyp gelen Dykma serdar bilen Sopy han göni Nurberdi hanyň ýanyna baryp, öz başlaryna düşen ýagdaýy düşündiripdirler. Nurberdi han bolsa Dykma serdar bilen Sopy han hakda alasarmyk gürrüň etmeli däldigini, olaryň patyşa goşunlaryna garşy janaýaman göreşjekdiklerini halka ynandyrypdyr.
Nurberdi han galanyň gurluşygyna aýratyn üns beripdir. Ol Diňlidepä göçüp barypdyr. Gurluşyk uly depginde alnyp barlypdyr.

Emma hanyň saglyk ýagdaýy ýaramazlaşyp, 1880-nji ýylyň aprel aýynyň aýaklarynda aradan çykypdyr. Onuň ölümi bütin türkmen halkyna uly ýitgi bolupdyr. Ol türkmenleriň arasynda dörän baştutanlaryň iň beýigidi. Külli türkmen onuň ýasyny tutupdy. Gökdepeden egne göterip Hankärizdäki gonamçylyga äkidip jaýlapdyrlar. 1990-njy ýylda onuň mazarynyň üstüne haşamly äpet ýadygärlik gümmez galdyryldy. Ol ýer indi uly iliň zyýarat edýän ýerine öwrüldi.

(dowamy bar...)

Nurberdi han nähili şahsyýet bolupdyr?

Beýik şahsyýet bolupdyr! Onuň ýaly şahsyýet az-azdyr. Ýagşylykda ýatlalyň türkmeniň gerçek ogly Nurberdi hany.(87%, 7 adam)

Maňa-ha tapawudy ýok. Bolsa-bolupdyr-da, Nurberdi han. Özi üçin, Nurberdi han ol.(12%, 1 adam)