Olar watan üçin söweşdiler I (Hususy analiz)
Essalamualeýkum gadyrly ertirkomçylar biler bolsaňyz, ynha aý-gün dolanyp hatyra güňi ýetdi, hatyra güni elbet-de Gökdepe urşyny (G.D)ýatlatýar, ýöne näme bolsada bu hatyra güni. Milli TV-de şükür bagşy barada kino we bir näçe Magtymguly atamyzyň goşgularyny ýatlap geçýär, şonlyk bilenem hatyra güni kitaby ýapylýar. Hökümet bir azyrak şu hatyradan utanjak bolýar, ýagny Ors agalar bar, onsoňam tireler nito gürlär öýdüp gorkýandygy aňsaň bolýar, ýagny buda bir häkime garşy ýaly syýasat höküminde garalýar. Ozallar bu hatyrany, bellemejek bolup näçe jan etseler-de, birinji prezident Saparmyrat aga, halkyň garşysyna gidip bilmedi, sebäbi garaşsyzlyk özeni, şol Watan üçin serkerdeleri we halkyň bir bölegi şehit bolup ötenleri ýatalamakdan ybaratdy. Aslynda, halka ýakynlaşmak şol ädimdenem başlapdylar. Ýöne bärde utanara zat ýök, biz öz geçmişimizi tanamsak, geljegmize bil baglap bilmeris, muny ýeke türkmen däl, iňlis taryhçysy Mongomeri diýen adamam belleýär. Şu G.D urşyny, dogrydanda spekulýasiýa edýänem az däl, we pyçagy çörek üçin ulansaň, jan üçinem ulanyp bolýar, şonuň üçinde, alymlar gaty oňat edip analiz bermelidir, şu jähetde men bir azyrak ylmy-barlag işlerini geçirdim, ýagny, biler bolsaňyz biziň taryhymyz, çyrpym-ýolym, bölek büçek taryhlardan ybaratdyr. We şolory okap, hasam beter, teswirler we indi ertire öwurlen saytdan köp zat okap öwrendim. Ýöne bu taryhda, garşylyklaýyn gelýän pikirler bar, ýagny meselem:
1 sorag şu G.D urşynda bütin türkmen halkyny içine alýamy, ýa-da ýeke Mary bn Ahlmy ? Arada, kän bir okuwdan, bilimden, henizem daşda bolýan, we gybata delilsiz gulak gabartýan, käbir türkmen adamlarymyz, G.D urşynda, ýakoby, başga tireler kömege gelmänmişin we Güljemalhanyň iberen goşyny gaçyp, yzyna gaýdanmyşyn, şonuň üçinde, G.D agýar dp gep ýaýratýan adamlarymyz az däl, geliň şu taýda Analiz edeliň:
1-jiden, Gökdepe urşy başlamankada, Hiwaň etegindäki obalar we häzirki Görogly etrabynyň obalarynda, poçti G.D ýaly obolor, ors hüjümçiler bilen ýaragly çaknaşygy edýär, elbet-de gyrylýar, ondo-do kän gyrylýar, şonuň üçinde Hywa hanlygy, kompromissa gitmeli bolýar, sebäbi güýçleri deň däl, näme üçin, başga turkmenler kömege gelmedi, sebäbi o wagytlar, hanlyklar her kim öz başyna başagaý bolup ýordiler, orslar Hiwa hanlykda gyrgynçylyk edip ýörkä, Ahal we Maryň hanlarynyň türkmenleri näme bilen meşguldy, hudaý bilsin, belki pompaza bilen çaý içip, aý bizizň üstümize gelesi ýoklaý dp ýören bolmagam ahmal, Hiwa hanlygy,orslara türkmenlere garşy gidip bilmejegi aýdypdyr, sebäbi hökümeti goraýan türkmen taýpalary eken, meselem çowdyr we birnäçe ýomutlar, şonüň üçinde bu problemany, ýeke orslaryň kelle agyrsy bolupdyr. Hiwa hany dogry edipdirmi, bilmedim, ýöne Maryň we Ahalyň Hany Hiwa hanlygyna diňlejek türkmenlerdendimi ? o nom biljek däl, Yöne eger Ahal, Mary, Hiwa, Buharaňam käbir hanlyklary birigen bolsa, şu güne çenli, töweregiňde ors-hyrs görermediňiz, ? Kim günäkär ? 2-jiden Güljemal hanyň iberen 1000 ňden gowyrak goşyny (şolaryň içinde Nurberdi hanyň oglam wepat bolýar), Duşak diýän ýerde zasada (harby termin: gabaw) düşyär, ondo-do gije, çünki orslaň aňtawçuylary habarly eken, ondoň öňiräk , urşa tejribeli we türkemen rissary Gowşut han, prednamerenno ädigne,awy goýup, zäherledip, erbet kesele duçar edip öldürýtaler, enetek GD urşy başlamanka. Ýöne muňa garamzadan, GD urşyna gatnaşan eneler, daýzalar garry atalar we babalar, ülpe-çülpe çagalar janyny halas eduip bilerdilermi ? Howwa, eger-de Maryň we Ahalyň hanlary käbir, tejribeli harby rissarlaryna diňlän bolsalar, olor gala salýar, a galanyň içinde urşmak gaty problema, gaýtam gabawa düşup, problema döretýäň, Türkmen urş täliminde, galaň içinde şöweşen däl, urş tälimini ýalňyş alanlygy sebäpli, şol ýagdaýa sebäp bolýar, onsoňam, orsalr şol wagyt tüpeňem, topyňam iň ösen ýaragyny ulanypdyrlar, a biziňkiler, şol hyrly, gylyş, sapança, bar bolany, heý kim şeydip söweşýär. Hanlyklar elbetde muňa düşünýälrde, soň işan aga, men galjak diýen soň, halkam bizem galjak diýär, ýögsam Dykma serdar öz pikirini aýdýar, başgaça urşaýsak nähili bolýar dp, garaz, Işan urşdan we urş tälimden daşda gezip ýören adam, nädip urşmalydygyny nädip bilsin,. Ýöne gaýdawsyz söweşipdir, adamlary özüne ynandyryp bilipdir, şonuň üçinde olor şehit boldylar, ýatan ýerleri ýagty bolsyn. Indi orslar barada, orslar barada aýtsam, olor näme Aleksandr padşa döwüriniň adamlary, nirä eň diýşe eňýän adamlar, oloňam Iwany däldä, kazaki we kawkaz milletinden bolan adamlary bet urşypdyr, şolor bolmasa, orsyň 80 % gyryljak eken, meselem, türkmenleň hyrly diýen awtoamtynyň ýekeje okom boş geçmeyär, öziniňem şyp, göni göz, ýa maňlaýdan urýa diýär, ors söweşjeňlere gaty problema döredendä. Soň orslary, kän bir ýylgyrmaýar, Aleksandr padşasy ýogalan soň, ýerinä birä geçýär, garaz Skoblewi masgaralaýar, meniň ýerim aljak bolýaň dp, garaz generallykdan haş bir kiçi wezipe berilýär, olom orslaň, bagyşlaň bir bardelinde( küntihana), bir ors gelniň elinde ýogalýar, Orslar gele-gelmäne söweşip başlapdyrlarmy ? ýök, olorom wengirýäň türklerinden dişi urulansoň, urş olora diş agyry bolupdyr, şonuň üçinde, her edip hesip edip, urşman basyp aljak bolupdyrlar, ýene-de şol işan olara diräpdir, garaz gansyz urş bolmandyr, orsalr agyr ýitgä sezebar bolýar, iň gowy görýän soldat we ofiserlerini ýitirýär, şol gaharynda, bir günlik sütem görkezyär, öňünden çykany öldurýäler, ýöne entegem Amerkanyň krospondentlerinden çekinip, goýbolsyn edýäler, garaz aýdara zat köp, şol urşadan soň, Orsýet- öz Ak padşasynada ýetýär, öziňiz bilýänsiňiz, ilkä atýalar soň kislota döküp ýakýalar, bütin maşgalasyny, garaz orslarda paý duşýär, şonuň üçinde, ors halky günäkärlemek aýyp bolar, tem bolýe, daýy-ýegen bolanymyz bar, gelin alyşdyk, kä ors passanlar türkmen alyp ýörenem bar, jyrk türkmeni, taýagyň näme iki ujy bada, adalatsyzlyk etseň, bir taýgyň ujy dek ýatmaýar, ynha şuny diýjek boldym. Gaty gysga edip ýazdym, mende teklip bar şu urşyň hatyrasyna herkim bir sagat, hemme zadynymyz öçireli, telefon, telewizor aýdym saz, ertirede girmäli, soň ýene näme etseňiz ediberin, sebäbi GD urşy ähli halk matam güni bolsyň, näme bolsada OLAR WATAN ÜÇIN söweşdiler.
Epilog: Gökdepe urşyndan soň, revolýusiýa graždan urşy gelýär, hudaý saklasyn, gyran we gyrlanyň aňyrsy we bärisi ýok şolor ücinem başymyzy egäýeliň !
Arşivin durumu
● Tam metin
● 35/35 yorum korunmuş
Yayımlandığı site: ertir.com · Kaynak: Web Archive kopyası — ertir.com, 26 Temmuz 2012 · Orijinal sayfayı gör ↗
Yorumlar 35
Men dogrysy Aý gün datalaryny ýazmadym, kimiň ýadynda bolsa, gyzykly bolar ýaly ýazberiň, urşyň ne sebäpden başlamagy, Iňlisler bilen Orslaň ýurt basyp alyp, bir-birine bazar ykdysady gysyşyklyk etmek maksady bilen döreýär, bu birinji faktor, ikinji ors gämilerine,samoliň piratlary ýaly häli şindi çozmagyna we Astrahan ýerlrine hüjüm edilmegi muňa, balkanyň adamlary we hiw hanlykdan, mangyşlykdan häli şindi hüjüm eder ekeni !
Ýöne bu jähetde, Iňlisler owganisatan degmese, türkmenleň mekanyna, degmejegi barada şertnama baglanyşayr, ýöne bu myş-myş syrly dokument, ýöne näçe adam gyrylandygy baradaky dokumenti Putin Saparmyrat aga görkezenmiş, we başgada dokumentler, ýöne osnownoý entek ýapyk !
Aslynda, adalatsyz alynyp barylan urş, günä işine getirip, şol urş eden adamlaňäm watanyny tozdyrýär diý`en pikir bilen ylalaşaýan !
Gökdepe galasy 1881 ýylyñ 12-nji ýanwarynda weýran edilýär. General Lomakiniñ baştutanlygyndaky birinji çozuşlary şowsuz gutaran rus basybalyjylary bu masgaraçylykdan çykmak üçin 1880 ýylda ikinji gezek Türkmen topragyna çozup girýärler. Bu gezek rus goşunlaryna agressivlikde we rehimsizlikde rus-türk urşunda ýakasyny tanadan, şöhratparaz we gedem general Skobelev baştutan bellenýär. Ol öz ganhor patyşasynyñ ynamyny ödemek üçin hiç zatdan gaýtmajagyny entek Peterburgdaka mälim edýär. Döwürdeşleriniñ bellemegine görä, general Skobelev türkmenleriñ Gökdepe galasyndan çykman, hemmesiniñ bir gala ýygnanyp, goranyş urşuny alyp barmagyny Hudaýdan diläpdir. Sebäbi ol rus patyşasynyñ goşunlarynyñ türkmenleriñkiden has gowy ýaraglananlygyny oñat bilipdir we öz uzaga atýan agyr toplaryny ulanyp bilseler, onda ýeñşiñ hökman öz taraplarynda boljaklygyna ynanypdyr.
Döwürdeşleriniñ şaýatlyk etmegine görä, general Skobelev Gökdepe galasyny gana gark etmegi we şeýdibem ruslaryñ milli gahrymanyna öwrülmegi arzuw edipdir. Şonuñ üçinem ol türkmenleriñ gaça uruş, ýagny partizançylyk taktikasyny däl-de, goranyş usulyny saýlap almaklaryny isläpdir. Çünki rus goşunlary özleriniñ ýarag taýdan artykmaçlyklaryny diñe galanyñ garşysyna ulanyp biljekdiler. Eger-de türkmenler gaça uruş taktikasyny saýlap alsalar, onda süýräp gelen köpsanly agyr toplarynyñ ruslara peýdasy degjek däldi. Üssesine-de türkmenler gaça urşa ökdediler.
Parasatly Hanmämmet atalyk bilen Orazmämmet serdaryñ öwüt-ündewleri diñlenmän, Uly maslahatda rus goşunlary bilen uruşmaly diýlip karar edilensoñ, galanyñ goragynyñ baştutanlygy dört sany serdara ynanylsa-da, gyzza-gyzza gelende, Gökdepe galasynyñ goragynyñ serkerdeligi alaman serdary Dykma serdaryñ elinde jemlenýär. Ol uruşda ruslaryñ üstün geljek taktikasyny dowam etdirip, galadan çymaly däl, ony soñky damja ganymyza çenli goramaly diýip, buýruk berýär. General Skobeleve-de geregi şol eken, ol uzaga atýan agyr toplaryny edil galanyñ alkymynda gurup, galany yzygiderli top okuna tutup başlaýar. Netijede galadaky urşujylardan we parahat ilatdan birnäçe müñüsi irginsiz ýagdyrylýan top oklarynyñ gurbany bolýar. Gyssagara-da gazylan tümler (ýer döle) parahat ilaty top okundan gorap bilmändir.
Agyr ýitgilere garamazdan, türkmenler galany goramagy dowam etdiripdirler. Olaryñ gijeki duýdansyz hüjümleri bolsa, basybalyjylaryñ hatarlarynda dowul döredipdir. Gijeki hüjümlere erkekler bilen bir hatarda türkmen aýal-gyzlary-da gatnaşypdyrlar. Olaryñ käbiri bu söweşlerde gahrymanlarça wepat bolupdyrlar.
Gündizki aýgytly hüjümde türkmenler bir gezek duşmany agyr aljyraññylyga sezewar edýärler. Şonda olar ruslaryñ garymda ýatan birinji hataryny çym-pytrak edip, olary gaçmaga mejbur edýärler. Bu söweşde türkmenler köp sanly ýarag olja alyp, üssesine-de Apşeron polkunyñ söweş baýdagyny-da ele salýarlar. Söweş baýdagyñy aldyrmak uruşda ýeñilmek bilen barabar masgaraçylyk hasap edilýär.
Netijede ýüzbe-ýüz uruşda türkmenlerden asgyn gelen rus goşunalry galany almak üçin harby hilegärlige ýüz urmaly diýen karara gelýärler. Olar assyrynlyk bilen garym gazyp, galanyñ diwarynyñ düýbünde ummasyz köp mukdarda däri goýýarlar. Galanyñ goragyna serkerdelik eden Dykma serdar duşmanyñ bu harby mekirligine düşünmändir, bu hilegärligiñ üstüni açyp, wagtynda onuñ öñüni alyp bilmändir. Netijede 1881 ýylyñ 12-nji ýanwarynda basybalyjylar galanyñ diwaryny partladyp, onuñ içine çozup giripdirler.
Söweş aýlganç hem örän gandöküşikli bolupdyr. Basybalyjylar ululara-da, çagalara-da, aýal-gyzlara-da, garry-gurtulara-da rehim etmändirler. Galany goraýjylar her bir öý ugrunda söweşip, baş goýupdyrlar. Türkmen ýigitleri edil aç arslan ýaly söweşipdirler. Olaryñ gahrymançylygyna, gaýduwsyzlygyna duşmanlaryñ özleri-de haýran galypdyrlar.
Emma gala ýarylansoñ onuñ içine çozup giren san taýdan agdyk duşmanyñ basyşy astynda parahat ilatyñ arasynda dowul döräpdir, halk galany taşlap, guma gaçypdyr. Duşmanlar çakyr aýazly gyş güni dowla düşüp, gaçyp barýan eli çagaly naçarlary, garry-gurtulary, ýetginjekleri yzlaryndan ýetip, gylyçdan we naýzadan geçiripdirler. Hiç kese rehim edilmändir. Harby taýdan asla zerurlyk bolmasa-da, guma gaçyp barýan eli ýaragsyz, garawsyz ilaty 10-15 kilometr yzarlap, gyryp gidipdirler. Bu wagşy kowga general Skobeleviñ hut özi ýolbaşçylyk edipdir. Onuñ gözi gandan doýmandyr. Şonuñ üçinem türkmenler oña ”gözi ganly general” diýip at goýupdyrlar.
Gökdepe galasy goralan we soñra onuñ ýykylan günleri aýylganç gyrgynçylygy öz gözleri bilen gören türkmenleriñ hem ynsaply rus ofiserleriniñ galdyran ýatlamalaryndan, şeýle-de Ahal topragynyñ ilatynyñ uruşdan öñki we soñky sanyndan çen tutsañ, Gökdepe urşunda 30 müñe golaý adamynyñ wepat bolanlygyny çaklasa bolýar.
Gökdepe galasy synandan soñ Türkmen topragynyñ doly basylyp alynmagyna giñ ýol açylypdyr. Şondan üç ýyl geçensoñ, türkmenleriñ harby taýdan ikinji güýçli merkezi hasap edilen Mary topragy-da basybalyjylara gutarnykly boýun egdirilipdir. Marynyñ rus patyşasyna uruşsyz boýun egmeginde Nurberdi hanyñ aýaly, Marynyñ hany Güljemal han we ogly Magtymguly han uly rol oýnapdyrlar. Gökdepe galasy goralýarka iñlisleriñ ozalky beren wadalaryny bozup, türkmenlere harby kömek bermezligi-de Marynyñ Russiýanyñ düzümine meýletin girmegine sebäp bolan syýasy ýagdaýlaryñ biridir. Türkmen han-begleri iñlisleriñ boş wadalaryna ynanmaklaryny bes edipdirler.
Hywa we lebap türkmenleri ondan has ozal rus patyşasynyñ gulçulygyna düşüpdirler. Çünki olar Hywa hanlygynyñ we Buhar emirliginiñ düzüminde ruslara tabyn edilipdirler. Netije-de Gökdepe galasynyñ ýykylmagy Türkmen topragynyñ doly kolonial garaşlylyga düşmegine getiripdir. Bu elgaramalyk soñra 110 ýyllap dowam etdi. Gysgaça aýdanyñ-da, 1881 ýylyñ 12-nji ýanwary türkmenleriñ erkiniñ syndyrylan günüdir.
Eger-de şu mowzukda bir düşünmezlik bolsa, gaharyňyz gelmesin, we jogap bereňizde oýlanyp bermäni we Türkmen halkyny gara ýa ak reňke bölmezligi Sizden haýyş edýän agzalar, we eger-de biriniň göwnüne degen bolsam ötenjem soraýan !
Sagja bol awtor gaty gowy tema. biz mümkin bolan taryhy maglumatlay okap çykdyk ahyryn hemme zatdanam habarly, ol taýda türkmen kethudalary ýalňyşypdyr diýjek bolýanlaram ýok däl elbetde. Ýöne geliň elimize ýüregimize goýyp bir hakykaty boýyn alalyň, şol ölenleriň (türkmenleriň) kalbynda watan söýgüsinden başga zat ýoklygy bellä. olar topa garşy Ýumruk bilen çykan gerçekler diýesim gelýär, Ýatan ýerleri ýagty bolsyn Mert, Gaýduwsyz şehitlermiziň
Mowzukdaky birinji duran suratda Ýalňyşmasam : Çepden Saga - Ulugberdi Çopan kir, Dykma Serdar, Hanmammet Atalyk, Amangeldi Gonibeg (bagşy ýalňyşmasam). Oturanam Gurbanmyrat Işan.
Aýdara zat galmandyr. Ýöne Aquilanyňam aýdyşy ýaly Gökdepe milli erkimiziň synan ýeridir. Türkmenleriň 1 asyrdan bäri dowam edýän göwniýetmezçilik, parahowluk, ýaranjaňlyk ýaly keseline külli sataşan wagty. Şol ö-öňki milli ideologiýamyzy täzeden gazanyp bilerismi diýen soraga -hawa- diýip jogap berip biljek däl. Ýöne ilki bilen özümizi taýýarlap has erbet kesellere duçar bolmakdan goranmaly.
Gökdepe sapagy, Gazawat sapagy, umuman taryhymyz hemmeler üçin iň gowy mugallym bolup biler.
Ýene bir zady bellemeli zat, Duşakdaky gabawa salynan adamlaryň, diri galany göni Gökdepä gidipdirler, Azam bolsa, gökdepäň adamlary, ynha bize kömege geldi dp begenenmişler, bu hasam urşy gazaply edip almagna getirýär !
Ors basypalyjylarynyň urş taktikasy, gaty kämill bolupdyr, gapdalyndan kömek gelmez ýaly töweregini elene alandan soň hüjüme başlapdyr, meselem, HIwa,eýran,balkan adasynyň köp bölegini, birem Gowşyt hany izolirleýär, ynha gadyrdan agzalar, Sizem bilsen`iz ýagşy Taryh maňa kyn düşdi, okuwymda we işimde käýnjem iýdim şu sebäpli, paýlaşaýyn diýdim, şu bir jemleýjidä,sag bolyň hemmänize,sag amanja ýatyp turyň !
Orslar Gokdepa gelmanka iki gezek turkmenlerden yenilyarler, sebabi olar gowniyetmezcilik edip gelyaler, son Skobelew gelende bular eygertjak dalow diyip kankretno dowrebap yarag bilen gelyar we bizi yenyar. O dowurde Orsyet yaly yewropa tehnikasyny edinen yurdun onunde turkmen yaly tehnikasyz millet durup bilmeyar, aylanyp-dolanyp orslan yenish gazanjagy gornup dur. Turkmen sho wagt doly birigen bolsa-da (gynansakda shu wagtam agzalalyk bar) Orsyetin harby guyjunin onunde durup bilmejegi bellidi. Kabir adamlar urushmalymy boyun egmeli diyen temany achyalar. Bu gaty kyn tema, urushmaly diyyanlerem dogry aydyar, boyun egmeli diyyanlerem mamla bolup biler. Garashly bolanyndan olenin gowy diyen pikire eyersen onda urshup olmeli bolyar. Chagalar olmesin garashlam bolsa turkmenin nesli dowam etsin diysen onda urushmaly dal bolyar. Esasy mesele turkmenin sho dowurde dowletsiz millet bolanlygydyr. Biz yaly tire-taypa milletler dunyade kan, biz dowlet guranymyzda bizem chozupdyrys. Dowlet gurup bilmedik dowrumizdede bizi ezipdirler. Adamlar hakykaty biljek bolsa arhiwler achylmaly, eger o tayda bizin halamajak gurrunlerimizem bar bolup biler, bilsek gowy sebabi suyji yalandan ajy hakykat yagshydyr. her kim oz bilyanini aytsyn Gokdepe urshy mohum tema.
Türkmenistanyň garaşsyzlygy diýlende, göz öňüme ilki bilen türkmeniň gaýduwsyz gerçek ogly Gaýgysyz Atabaýew gelýär.
Gökdepe urşunda wepan bolan şehitleriň jaýy jennet bolsun!! Ýatan ýerleri ýagty bolsun! Watan olary hiç haçan unutmaz!
sag bol maglumatlaryna. Bashy biriksede agzy birikmandirda.
Sagbol awtor teman ucin +
Temada tire-taýpa dawwalaryna ýol bermejek bolun, indi birek biregi gùnälemegin peydasy bolmaz... Tak cto yalan yashyryk gurlap göwne degmälin!
$ehit bolanlaryn jaýlary jennet bolsun !
Ine bu gun 12 yanwar. Turkmen genosidinin bolan guni> ( Goy gensid diysem gahary gelen gahary gelsin) Yone turkmenimizin kopchulileyin gyrlan guni. Goz onunize getirin yany dogan babejikler,oyden dahsry chykmayan namysly ulygyzlarymyz, dunyaden bihabar kichijik chagajyklarymyz,gojalarymyz,batyrgay zenanlarymyz baky jennete giden gunleri. Sh un sadaka berenlerin sadakasy kabul bolsun! Olenlerin alnyna barsyn dogalary. W#agt gechyar,yara bitmeyar.
Eger Türkmen berleşen bolaýanda-da hemmesi gyryljak ekenda... şonda nähili bolardykaraý...?