Gü­nüň dog­ýan ýur­dy – Ýa­po­ni­ýa

Ýa­po­ni­ýa Gün­do­gar Azi­ýa­da ýer­leş­ýän ada döw­le­ti ha­sap­lan­ýar. Tut­ýan meý­da­ny 372,2 müň ine­dör­dül ki­lo­met­re ba­ra­bar Ýa­po­ni­ýa­da 127 mil­li­on adam ýa­şa­ýar.  Ýur­duň paý­tag­ty To­kio şä­he­ri­dir. Mun­dan baş­ga-da, Io­ko­ga­ma, Osa­ka, Na­go­ýa, Ko­be, Kio­to we Ka­wa­sa­ki ýa­ly uly şä­her­le­ri bar. Ýa­po­ni­ýa se­na­gat taý­dan ösen ýurt. Ma­şyn­gur­lu­şyk, elekt­ro­ni­ka, me­ta­llur­gi­ýa, azyk we hi­mi­ýa se­na­ga­ty, şol san­da ma­li­ýe we söw­da inf­rast­ruk­tu­ra­sy has ösen­dir. Ýa­pon ki­no sun­ga­ty: Ýa­pon ki­no sun­ga­ty­nyň geç­mi­şi ki­no­nyň oý­lap ta­py­lan ýyl­la­ry­na ga­bat gel­ýär. XIX asy­ryň ahyr­la­ry­na ki­no sun­ga­ty bi­len tan­şan ýa­pon­lar soň-soň­lar dün­ýä ki­no sun­ga­tyn­da uly or­ny eýe­le­di­ler. 1897-nji ýyl­da il­kin­ji ýa­pon fil­mi To­kio­da gör­ke­zi­lip, iki ýyl soň “Ge­is­ha no teo­do­ri” at­ly il­kin­ji ýa­pon do­ku­men­tal fil­mi muş­dak­la­ryň dyk­ga­ty­na ýe­ti­ril­di. 1900-nji ýyl­lar­da su­ra­ta dü­şü­ri­len il­kin­ji ýa­pon film­le­ri ýer­li hal­kyň ga­dy­my mil­li teatr sun­ga­ty bo­lan “ka­bu­ki­niň” tä­si­ri bi­len ek­ran­laş­dy­ryl­ýar. Şol ýyl­lar­da ýurt­da bir­nä­çe ki­no­teatr­lar, ki­nos­tu­di­ýa­lar, ki­no­kom­pa­ni­ýa­lar eme­le ge­lip baş­la­ýar. Hä­zir­ki wagt­da ýa­pon ki­no sun­ga­ty Ýew­ro­pa we Ame­ri­ka­da geç­ýän dür­li ki­no­fes­ti­wal­lar­da ýo­ka­ry de­re­je­li baý­rak­la­ra my­na­syp bol­ýar­lar.Ki­mo­no: Ýa­pon me­de­ni­ýe­tin­de ge­ýim-ge­jim­le­ri­ňem aý­ra­tyn ýe­ri bo­lup, “ki­mo­no” ola­ryň iň meş­hur mil­li ge­ýi­mi­dir. “Ki­mo­no” “ge­ýil­ýän eşik” di­ýen ma­ny­ny aň­lad­ýar. Hä­zir­ki wagt­da baý­ram­çy­lyk­lar­da, uly da­ba­ra­lar­da ge­ýil­ýän bu ge­ýim tu­tuş en­da­my ýap­ýar we bi­le gu­şal­ýan uly gu­şak (“obi” diý­lip at­lan­dy­ryl­ýar) bi­len ge­ýil­ýär. Dür­li reňk­ler­de bo­lup er­kek­ler üçi­nem, ze­nan­lar üçi­nem aý­ra­tyn gör­nüş­le­ri bar­dyr.Çaý da­ba­ra­sy: Ýa­pon­la­ryň dur­mu­şyn­da çaý iç­me­giň aý­ra­tyn uly or­ny bo­lup, ol bu ýur­duň me­de­ni baý­lyk­la­ry­nyň bi­ri ha­sap­lan­ýar. “Ja­pa­ne­se Tea Cere­mo­ny” (“Ýa­pon çaý da­ba­ra­sy”) diý­len bu da­ba­ra ýa­pon di­lin­de “ça­no­ýu” (ça­ýyň gyz­gyn su­wy) ýa-da “sa­do” (çaý ýo­ly) di­ýil­ýär. Bu da­ba­ra­nyň esa­sy öý eýe­le­ri­niň ge­len myh­man­la­ra çaý ber­me­gi­dir. Em­ma wag­tyň geç­me­gi bi­len bu çaý hö­dür-ke­re­mi da­ba­ra öw­rü­lip gi­dip­dir. Çaý da­ba­ra­sy­na taý­ýar­lan­mak diý­mek, ota­gyň be­zeg­le­ri­ne, öýüň how­lu­sy­na esa­wan et­me­gi, gül­zar­lyk bi­len iş­leş­me­gi, de­ko­ra­si­ýa we ke­ra­mi­ka­dan baş alyp çyk­ma­gy hem-de kä­bir di­ni hat­lar ýa­zuw­la­ry­ny ýaz­ma­gy öw­ren­mek diý­mek­dir.Ylym-bi­li­mi: Dün­ýä döw­let­le­ri­niň ara­syn­da yk­dy­sa­dy­ýet bo­ýun­ça ikin­ji ýer­de dur­ýan, dün­ýä­niň has ösen döw­let­le­ri­niň (G8 ýa-da Uly se­kiz­lik) bi­ri bo­lan Ýa­po­ni­ýa ylym-bi­lim, teh­no­lo­gi­ýa­nyň tä­ze ga­za­nan­la­ry ba­ba­tyn­da hem il­kin­ji­le­riň ha­ta­ryn­da dur­ýar. Onuň döw­re­bap bi­lim ul­ga­my 1872-nji ýyl­da Bi­lim ha­kyn­da­ky buý­ru­ga gö­rä esas­lan­dy­ryl­dy. Bi­lim ha­kyn­da­ky esa­sy Ka­nun bol­sa 1947-nji ýyl­da ka­bul edil­di.Ylym-bi­lim ba­ba­tyn­da kä­mil­le­şen we in­no­wa­si­on tä­ze­lik­le­riň oja­gy ha­sap­lan­ýan Ýa­po­ni­ýa şu gün­le­re çen­li bi­li­miň ös­me­gi ug­run­da bir­nä­çe ädim­le­ri ät­di. Ça­ga­lar ba­gy, baş­lan­gyç mek­dep­ler, or­ta mek­dep­ler, kol­lež­ler hem-de uni­wer­si­tet­ler il­ki­baş­lar­da döw­le­te de­giş­li bo­lup­dy. Bi­lim ul­ga­my­nyň kä­mil­leş­me­gi bi­len bir­nä­çe hu­su­sy bi­lim ojak­la­ry hem açyl­ýar. Şu gün­ler­de Ýa­po­ni­ýa­nyň baş­lan­gyç mek­dep­le­ri­niň 95 gö­te­ri­mi döw­le­te de­giş­li­dir. Ýur­duň bi­lim ul­ga­myn­da hu­su­sy bi­lim ojak­la­ram aý­ra­tyn or­na eýe­dir. Ýurt­da­ky or­ta mek­dep­le­riň 24 gö­te­ri­mi­niň, uni­wer­si­tet­dir kol­lež­le­riň bol­sa 73 gö­te­ri­mi­niň hu­su­sy bol­ma­gy mu­ny has-da aý­dyň­laş­dyr­ýar. Bi­lim ul­ga­my­na gö­rä, baş­lan­gyç mek­dep al­ty ýyl­dan, or­ta mek­dep al­ty ýyl­dan, uni­wer­si­tet bol­sa dört ýyl­dan yba­rat­dyr.Teh­no­lo­gi­ýa­nyň me­ka­ny: Ýa­po­ni­ýa dün­ýä teh­no­lo­gi­ýa­sy­nyň mer­ke­zi ha­sap­lan­ýar. Bu ýurt komp­ýu­ter, uçar gur­lu­şy­gy, te­le­kom­mu­ni­ka­si­ýa, ro­bot gur­lu­şy­gy ýa­ly dür­li ugur­lar­da öň­de­ba­ry­jy­ly­ga eýe­dir. Olar öz­le­ri­niň ýo­ka­ry de­re­je­le­re ýet­me­gi­niň düýp se­bä­bi­ni ýo­ka­ry okuw jaý­la­ry­dyr hö­kü­met­le­ri­niň ala­da­sy hem-de hu­su­sy eýe­çi­lik sek­to­ry bi­len bag­la­nyş­dyr­ýar­lar.Spor­ty: Ýa­po­ni­ýa­da­ky iň ýör­gün­li sport­lar beýs­boll, fut­bol, su­mo, golf, boks, mo­tor bäs­le­şik­le­ri, pu­ro­re­su, ka­ra­te, ai­ki­do dzýu-do ha­sap­lan­ýar. Aý­ra­ty­nam mo­tor sport­la­ry bo­lan “Mo­to GP”, “For­mu­la 1” bäs­le­şik­le­rin­de ýa­pon to­par­la­ry yzy­gi­der­li çy­kyş ed­ýär­ler we bu ýa­ryş­la­ry öz ýurt­la­ryn­da gur­na­ýar­lar. Ýur­duň beýs­bol, golf hem-de fut­bol to­par­la­ry hä­zir­ki wagt­da şow­ly çy­kyş ed­ýär­ler.