mezhepleriñ arasyndaky tapawutlar

Mezhepleriň arasyndaky tapawutlaryň sebäbi Mezhepleriň arasyndaky tapawudyň
döremegine dürli ýagdaýlar sebäp
bolupdyr. Olaryň birinjisi, Kurandaky
höküm aýatlaryna (bulara nas
diýilýär) her kim özüçe düşünipdir.
Çünki naslaryň usuly fykyhda beýan edilişine görä: hafi, müjmel, sarih,
kinaýe, mejaz, hakykat,
mutlak,mukaýýet, has, a:mm ýaly
birnäçe görnüşleri bardyr.
Müjtehidler hem şol bir nasdan
özleriçe dürli-dürli many çykarypdyr. Munuň ýaly, hadyslaryň-da dürli
görnüşleri bardyr. Mysal üçin:
mütewatir, meşhur, haberi-wahyd,
mürsel, muttasyl, munkaty... Bu hadyslary delil hökmünde
ulanmakda müjtehidler özara yhtylaf
edipdirler. Netijede dürli garaýyşlar
ýüze çykypdyr. Meselem: Hanefiler
hadyslara gezek gelende juda
seresapdyr. Bu mezhepde haberi- wahyd (eke sahabanyň rowaýat
eden hadysy) delil hökmünde kabul
edilmeýär. Şafygylar bolsa, kyýasyň
deregine haberi-wahydy delil
hökmünde kabul edipdirler.
Hanefiler mürsel hadysy kabul edýär, şafygylar bolsa, ony delil hökmünde
ulanmaýar. Görşümiz ýaly, müjtehidleriň şol bir
meselä dürli höküm bermegine
delillerdäki yhtylaf hem-de kabul
edilen delillere dürli garaýyş sebäp
bolupdyr. Fetwa berlen ýurduň däp-dessurlary
hem müjtehidleriň ijtihadlaryna täsir
edipdir. Bu yhtylaflar ymmat üçin rahmet
bolupdyr. Haýsy-da bolsa bir meselede alaçsyz
galan biri zerurlyk sebäpli başga
mezhebe görä amal edip biler. Bu
jaýyzdyr. Şeýle hem yslamda bir
meseläniň ýeke-täk çözgüdi ýokdur.
Yslam ýer ýüzüniň ähli halkyna gelen din bolany üçin hakykat toplumydyr. Musulman hak mezheplerden birine
tabyn bolýar, ybadat we amallaryny
şol mezhebiň höküm we
ijtihadlaryna görä dowam etdirýär.
Emma munda hökmanylyk ýokdur.
Islendik musulman islän wagty beýleki bir hak mezhebe geçip biler.
Ýöne bir mezhepden beýleki
mezhebe geçen kişiniň kabul eden
mezhebiniň ybadat bilen
baglanyşykly meselelerini kämil
bilmegi zerurdyr. Emma, bir musulmanyň her mezhepden özüne
ýeňilini saýlap, şoňa görä amal
etmegi ýalňyşdyr. Muňa diňe
zerurlyk ýüze çykanda rugsat
berilýär. «Kuran we hadys barka mezhepler
nämä gerek?» diýip soraýanlar hem
bar. Her bir musulmanyň dini meseleleri
we hökümleri gönüden-göni
Kurandan ýa-da hadysdan
öwrenmegi mümkin däldir. Muny
diňe müjtehidlik mertebesine ýeten
yslam alymy başaryp biler. Musulmanlar köpçüligine bolsa, şol
beýik din alymynyň düşündirişini we
garaýşyny kabul edip, onuň yzyna
düşmek galýar. Meselem: dermanlar
ösümliklerden, himikatlardan
ýasalýar. Emma her kes derman ýasap bilmeýär. Derman ýasamak
üçin hökman şol ugurdan bilimiň
bolmagy zerurdyr. Dini meselede
hem esasy çeşme Kuran we Sünnet
bolsa-da, olardan höküm çykarmak
işini islendik musulman başarmaz. Bu iş diňe müjtehid derejesine ýeten
alymyň golundan geler. Mezhepler öz arasynda iki topara
bölünýär. 1. Fykhy (amaly) mezhepler,
2. Ygtykady mezhepler.