Kóýtendag>>>>>>

Türkmeniñ ajayyp, gózel, täsín künjekleriniñ biri-de Kóýtendagdyr. Bu ajaýyplygy gözüñ bilen górmek, ýüregiñ bilen, duýmak ullakan bir bagtdyr. Ine, şol baýlyklary, tásinlikleri gorap saklamak, olary nesillerimize gózel górnüşde yetirmek maksady bilen 1986-njy ýylda Kóýtendag dówlet goraghanasy dóredildi. 
Ýeri gelende aýtsak, bu ajaýyp künjek haywanat dünýásine örän baýdyr. Has takygy, bu ýerde süýdemdirijileriñ 40-a golaý görnüşi ýaşaýar. Guşlaryñ 100-den gowrak górnüşine gabat gelinýár. Bular diñe kábir mysallardyr. Kóytendagyñ ósümlik dünýási-de ózboluşlydyr we kópdürlüdir. Dürli ósümlikleriñ 857-á golaý górnüşini synlamak bolar. Olaryñ 130-dan gowrak górnüşi dermanlyk ósümliklerdir. Olar ylymda, medisinada giñden ulanylýar.
Kóýtendagyñ ajaýyplyklaryñ biri-de Horjunkóldir. Ol Kóýtendagyñ eteginde, Garabulak obasynyñ demirgazyk tarapynda ýerleşendir. Horjunkól hem Karst kóllerine degişlidir. Ol kólüñ iki bólekden ybaratdygyny-da aýtmalydyrys. Has dogrusy, ol Günorta we Demirgazyk kóllere bólünýár. Demirgazyk kólegaraňda Günorta kóli ulurakdyr.
Horjunkólden günorta-guşluk tarapda 3 sany çeşme bar. Dury suwly, süýji suwly çeşmeler «Garabulak», «Ýarma bulak», «Daş bulak» diýlip atlandyrylýar. Bilermenleriñ çaklamalaryna górá, bu çeşmeler ózüniñ gózbasyny «Haşym oýuk» gowagyndan alyp gaýdýar. Şol gowakdan gaýdýan suwam teññesiz, kór balyklaram tüýs gudrat diýilýánidir. Bu tásin balyklar gowakdaky suwda näçe ýaşasalar-da, olar ulalmaýarlar. Ýóne olar oýdaky suwa goýberilseler weli, dessine ulalyp başlaýarlar. Bular hem Kóýtendagyñ haýran galdyryjy tásinliginiñ biridir.
Umbar deresindáki saglawugyñ tásinligi-de kópleri haýran galdyrsa gerek. Ol dag gerişleriniñ arasynda ýerleşendir. Dere onçakly giñ hem dál. Çeşme dag gádiginden inýár. Tebigatyñ bu gózelligi, tásinligi bada-bat ózüne çekýár. Şonda: «Gör, türkmen tebigaty nähili ajaýyp, bu tásinlikleri górmedik armandadyr» diýip, oýlananyñy-da duýman galýarsyñ.
Kóýtendagyñ täsinlikleri barada sóhbet açylanda Hojaýpil obasyndaky Kyrkgyz depesini agzaman geçmek asla mümkin däl. Bu depäniñ gaýalarynyñ belentligi 300 metrdenem geäýár. Ini bolsa 15-20 metre barabardyr. Kyrkgyz gümmeziniñ belentligi 80 metre golaýdyr. Şol ýerde ósüp oturan ýabany üzümler bolsa, bu gümmeze ózbolusly bezeg, jáhek berýár. Bu depániñ aýratyn salkyn howasy-da, adamyñ saglygyna ýakymiy tásir edýár. Bu ýerde arça, dagdan, kerkaw, buhara we tikenli badamlar ýaly agaçlar, itburun, çyryş, çomuç, yşgyn hem-de keýik oty yaly birnáçe ósümlikler ósýár.
Arnap jeññelligi agzalanda-da ertekiler dünýási ýada düşýár. Ony, esasan hem, arnap agajy bezeýár. Bu agajyñ boyy 8-10 metre ýetýár. Ózi-de tikenekli tásin bir agaç. Bu agaç iýmitlik, dermanlyk we bezeg üçin ósdürilýár. Şeýle-de bal berýán agaç hókmünde-de onuñ áhmiýeti uludyr. Onuñ gury miwesinde gandyñ mukdary 65 góterime çenlidir. Şeyle hem 5 góterim belok, witaminler, dürli duzlar, organiki turşulyklar we biologiki maddalar, natriý, kaliý, demir, sink, kobalt ýaly himiki elementler onuñ düzüminde bardyr. Adamlar ir wagtdan bári arnabyñ miwelerini halk tebipçiliginde peýdalanypdyrlar. Demgysma, ýürek, bówrek kesellerini, dem alyş organlaryny bejermekde peýdalanypdyrlar. Onuñ ýapragy-da derde derman hasaplanýar. Çünki onuñ ýapragynda-da glýukoza, saporin, mum, dürli maddalardyr witaminler we fitoneitler bardyr.
Burma şahly tekeler Kóýtendagyñ ózboluşly, diýseñ tásirli bezegidir. Olar ózleriniñ owadanlygy hem-de hásiýetleriniñ aýratynlyklary bilen beýleki haýwanatlardan diýseñ tapawutlanýarlar. Bu jandarlar dagyñ günbatar bóleginde, gaýalarda ýaşaýarlar. Giñ dereleñ kertleri olaryñ ýaşamaklary üçin has-da amatlydyr. Burma şahly tekeleriñ ýaşyny burmalaryñ aylawy boyunça kesgitláp bolýar. Olaryñ şahynyñ uzynlygy hem ýüzlerçe santimetre çenli ýetýár. Elbetde, garry tekeleriñ şahlarynyñ uzynlygyny mysal getirmek bilen çáklendik.
Umuman, dogduk diýarymyzyñ baý tebigatynyñ bardygyny, ósümlik we haywanat dünýásiniñ kópdürlüdigini aýdasymyz gelýár. Kóýtendag hem şol gózelligiñ, tásinligiñ aýrylmaz bir künjegidir.