DOGRY IÝMITLENMEK

«Her keseliň esasy köp iýmek, her derdiň çäresi açlykdyr».
Hadysyşerif.
«Eý, Pygamberler! Tämiz bolan zatlardan iýiň we salyh amallar ediň!»
(«Müminun» süresi, 51). Dykgat edilse, aýatda iýmek, amaldan ozal gelýär.
Ulularymyz hem: «Ozal nahar iýmegi öwren, soňra magryfetden söz aç!»
diýerdiler. Häzirki wagtda her kim dogry iýmitlenmegi unudan ýagdaýynda,
başarjaňlyk barada çekeleşýändir. Nahar iýmegi bilmeýän dogry bilen ýalňyşy
aýyryp bilmez, laýyk (salyh) amal edip bilmez, peýdaly (haýyrly) işleri ýerine
ýetirip bilmez, ýagny özüne peýdasy bolmadygyň, başgasynada peýdasy bolup
bilmez. «Keliň melhemi bolsa, öz kellesine çalar». (Atalar sözi).
Kurany Kerimiň «Agraf» süresiniň 31nji aýatykerimesindede: «Iýiň-içiň,
ýöne isrip etmäň! Çünki O (Alla Tagala) isrip edenleri halamaz»diýip
buýrulýar. Iýip-içmekdäki we isrip etmekdäki ölçegi tapmak üçin Pygamber
Serwerimiziň hadyslaryna seretmek zerurdyr.
Pygamberimiz sallallahu aleýhi wesellem: «Gündiziň aklygynda we gijäniň
garaňkylygynda iki gezek iýipiçmek isrip we hassalykdyr»diýipdir.
Nahar ynsanlaryň ýaşaýşynda örän möhüm ýer eýeleýändigi üçin ony
taýýarlamak, gazanmak we tüketmek şekili ýalňyşmaklygyň iň aňsat ýoly
bolandyr. Şu ýolda ýalňyşan we şu sebäp bilen Jennetden çykarylan ilkinji
ynsan Hezreti Adam Atadyr. Häzirki wagtda hem dogry iýmitlenmäge ýeterlik
ähmiýet berilmezligi we öte köp iýmek höwesi (açgözligi) ýaradylyş sebäbiniň
ýatdan çykarylmagyna, ahlak we özüňi alyp barmaklygyň bozulmagyna,
bagtsyzlyga we kesellere sebäp bolandyr.
Her görnüşli keseliň bejergisine başdan iýmitlenme endiklerini düzeltmekden
başlamalydyr. Çünki iýmitlenmegi düzeltmezden bir tarapdan kesel bejerilýän
bolsa, beýleki tarapdan iýmitlenýändir.
Zyýanly iýmitleri peýdaly iýmitler bilen üýtgetmek, bişen naharlary
azaldyp, miwe we işdäaçarlary (salatlary) artdyrmak gowulaşma ýolunda
zerur bolan ädilmeli birinji ädimdir. Dogry bolany, gündelik sarp edilýän
azygyň 40 göterimi bişen naharlar (çörek hem şuňa girýär), 60 göterimi bolsa, çig iýmitlerden bolmalydyr.
Ikinji basgançak: Iýilýän we içilýän zatlaryň mukdaryny azaltmakdyr.
Nahar iýmekligiň sanyny günde iki gezege düşürilmeli we şol iki tapgyryň
arasy 68 sagatdan az bolmaly däldir. Ertirlik edinmek üçin iň laýyk bolany
sagat 78 aralygy, ikinji nahar üçin bolsa, ikindi bilen agşamyň arasydyr.
Nahardaky tertip ilki suw, çaý ýada miwe suwy, soňra miwe ýada süýji
zatlar, soňra nahar we içdäaçar şeklinde bolmalydyr. Meselem:
Ertirlik:
●Gök çaý (ýada suw) 1-2 orta çemçe bal.
●80-100 gr çörek, 15-20 gr mesge (mesgäni bal, zenjebil ýada dalçyn bile
garyşdyrylyp bilner). Ýada:
●Käşir suwy, miwe suwy ýada miwe.
●40-50 gr peýnir (ýada 1-2 sany ýumurtga), 5-7 sany zeýtun, 100-150 gr
içdäaçar, 50 gr çörek).
Agşamlyk:
●Miwe.
●Tebigatyna laýyk bir nahar bilen bilelikde ýogurt ýada içdäaçar, ýanynda
çörek ýada palow. Ýada;
●Käşir suwy, miwe suwy, miwe ýada çorba.
●Tebigatyna laýyk bir et ýada balyk bilen birlikde içdäaçar.
Nahardan 1,53 sagat soňra suw içilip bilner.
Bu ýerde dykgat ediljek uly möhüm bir ýagdaý bardyr: iýmit siňdiriş
organlarynyň gündelik wezipesi sagat 21.00da tamamlanýar. Şu sagatda iýlen
nahar siňdirilip bilinmez. Aşgazanda irden 6-7ä çenli çüýrär, soňrada
içegelere düşüp, mukozana hüjüm eder.
Naharyň mukdary we görnüşi adamyň işine, hereketliligine we ýaşyna
baglydyr. Ýöne 250-300 gramdan köp iýmezlik we doýmazdan nahar başyndan
turmak zerurdyr. Öýlän ösümlik çaý, tebigy kofe, suw içilip bilner ýada bir
görnüş miwe iýlip bilner.
Suw nahardan ozal içilip bilner. Ýöne ýokardada beýan edişimiz ýaly, şu
ýagdaýda hem bir inçelik bardyr: Bişen naharyň ysynyň alynmagy bilen,
tüýkürik we aşgazan mäzleri şu naharyň siňişi üçin zerur bolan fermentleri
öňdürmäge başlar. Şu wagtda içilen suw bu fermentleri süpürip, içegä iberer,
siňdiriş kynlaşar. Gerek bolan ýagdaýda nahardan öň diňe birnäçe ýuwdum
suw içilip bilner. Miwe, miwe suwy, çaý ýada suw nahardan öň 30 minut, 1,5
sagat öň içilmelidir. Bular aşgazanda köp durmazdan içegä düşer we aşgazan
giňemesiniň öňüni alar.
Nahar bilen birlikde içilen suw bolsa, tüýkülik öndürmegi azaldar,
tüýkülikde bar bolan fermentlere garyşyp, olaryň güýjini peselder we agyzda ýerine ýetirilmeli siňişiň öňüni alar. Netijede aşgazan, bagyr we içegeleriň işini
kynlaşdyrar. Nahardan soň miwe suwuny içmek ýagdaýy hasda kynlaşdyrar,
çünki miwe suwy nahar bilen ters harakterde (häsiýetde) bolandygy üçin
siňdirişi bozulyp, aşgazanda çüýremäge (üýtgemäge) sebäp bolar.
Nahardan soň içilen suw aşgazandan içegä geçmez, aşgazany giňelder,
fermentleri selçeňleşdirer, siňdirmegi haýalladar, siňdirimde wezipe alan iç
sekresiýa mäzleriň we ýüregiň ýüküni köpelder. Gerek bolan ýagdaýda diňe
birnäçe ýuwdum suw içilip bilner. Nahardan soň 1,5 3 sagatdan soň adamyň
suwsamagy tebigydyr we suw ýada şekersiz narpyz, käkilik oty, zenjebil,
biberiýe, merjenköşk çaýy ýada gök çaý üçin laýyk wagtdyr. Emma köne
iýmit iýen, goşundyly ýada garymgatym iýen, ýada siňdirişi ejiz bolanlaryň
siňdirimi has uzak wagt alýandygy üçin bulary has soňurrak hem alyp biler.
Nahary kiçi lukmalar halynda alyp, 21 gezek çeýnemek gerekdir. Aşgazan,
dalak we içegeleriň bozulan funksiýalaryny düzeltmek üçin kämahal diňe
iýmitlenmegi düzeldip, çeýneme mukdaryny köpeltmegiň özi ýeterlik bolar.
Sagdyn ýaşamak isleýänler azyk görnüşlerini azaltmaly, birnäçe görnüş
miwe, gök önüm we nahar saýlap, olara dowam etmelidir. Dogry saýlanan
naharlardan soňra adam özini ýeňil duýar, az ýatar. Gaz (ýel), çişmeler,
gägirmek, agyz turşamagy, aşgazanyň gyzmasy (sary gaýnamak) we uly täret
meselesini ýaşamaz. Ýalnyş saýlanan nahardan soňra, adama agyrlyk çöker,
uky basar, horlama, gaz (ýel), iç gatama we agyz ysy bolar.
Pygamber Serwerimiz sallallahu aleýhi wesellem hurma, üzüm, gawun,
garpyz, hyýar, kädi, bal, gaýmak, süýt, merjimek, bürünç, keşkek (bugdaý
bilen bişirilen et), goýun we guş etini gowy görerdi. «Eger men Rebbimden
her gün et iýmegi islesedim, hökman Maňa nesip ederdi!»diýipdir. Emma
Pygamber sallallahu aleýhi wesellem muny islemändir, bütin ömrüne köplenç
suw we hurma bilen oňňut edipdir.
Halk arasynda: «Nähili köp we her dürli iýsem, o dereje peýdalydyr.
Her görnüşli naharda bol witamin we gerekli maddalar bar, bular
kesellere garşy çydamlylyk berýändir»diýen düşünje giň ýaýrandyr. Eger
şu pikir dogry bolan bolsady, baý adamlar hemişe sagdyn, garyplar bolsa,
kesel bolardy. Emma bu bütinleý tersinedir. Tapawutly naharlaryň
garyndysy aşgazanda siňdirilip bilinmez we çüýrär, çüýrän azyk metabolikleri
damarlarda ýygnanar we kapilýar damarlary dykar. Şu ýagdaýda dokumalar,
mätäçlik çekýän iýmit we witaminlerinden mahrum galar. Netijede garym-
gatym nahar iýýänler elmydama özlerini aç duýarlar. Hakykatdan hem olar
açdyr, az iýýänler bolsa, dokdur. Çünki az iýýän we günde 2 gezekden köp
iýmeýänler iýenini aňsatlyk bilen we soňuna çenli siňdirer, gerek bolan
iýmitler gana garyşar, zyýanlylar daşary zyňylar. Aşgazan, içegeler we damarlar tämiz, çydamly we sagdyn galar. Sagdyn içegelerde ýaşaýan
mikroorganizmler witamin, hatda howadaky azody ulanyp, belok öňdürer.
Ulularymyzyň aýdyşy ýaly, «Açlyk agzalary doýrar, dokluk bolsa, aç
goýar»diýipdirler.
Bize berlen ömür bile birlikde rysgymyz hem berlendir. Unudan şu
hakykatymyzy aşakdaky rowaýat bilen ýatlamaga synanşalyň:
«Hak Tagala bir tawus guşuny ýaradyp, oňa dünýä dolusy düzlükleri ryzk
hökmünde berenmiş. Tawus guşy özüne berlen ryzky bol görüpdir we hiç
pikirlenmezden birnäçe ýyllap iýipdir we soňunda diňe on sany düz galanda
bolsa, gorkusyndan günde diňe on ekin dänesini iýmäge başlapdyr. Soňra bir
ýeke düzlük galanda, guş bir sany bilen kanagat etmäge başlapdyr. Özüne
aýrylan ryzk gutaranda, guşuň ajaly ýetipdir».
Ylym adamlary, çäkli mukdarda iýmit berlen haýwanlaryň, köp iýmit sarp
edenlere görä, has uzak ýaşamagynyň sebäbi bolan geni kesgitläpdirler. Ömrüň
uzalmagyny üpjün edýän şu gen, beýleki genleriň işlemegini hem
düzgünleşdirýär. Ylym adamlary, bir haýwana adaty sarp edýän iýmitiniň
70%ni bermek bilen, haýwanyň ömrüniň 20-30 % artandygyny bildiripdirler.
Zamanamyzda 4-5 kişilik nahar iýýän ynsan dürli kesellere duçar bolýar
we saglygyny ýitirýär. Imanly we az iýýän adam bolsa, saglygyny
ýitirmezden, garrylyk çukuryna düşmezden, ryzkynyň tükenmesi bilen
bilelikde sessizsedasyz şu dünýäden aýrylar.