10-njy bap: Gelmişek. Kesearkaç, Mämmet Seýidow

Özüni Igdir ussa diýip atlandyran goja kişi Kesearkaja gelip düşdi, onuň sebäpleri hakda gürrüň berdi. Onuň esasy hünäri agaç ussasydy. Erik agajyndan, tutdan, taldan çanak, kersen, çemçe, susak diýen ýaly zatlary ýasaýardy. Onuň ýasan çanaklary, çemçeleri Kesearkajyň obalarynda-da bolmagy mümkin. Bu ýerden Hywa goýun sürüp, argyşa gelýänler başga zatlar bilen birlikde çemçe, çanak diýen ýaly senetlerem getirýärler. Hywa çemçesi, hywa kerseni bu görünýän öýleriň hemmesinde diýen ýaly bardyr. Ýöne ol Igdir ussanyň ýasanymy, dälmi, ony bilýän ýokdy.

Igdir ussanyň asly obadanam bolsa, hüňäriň ussaçylyk bolsa, şäheriň golaýynda bolmaly bolýar. Şonuň üçin olar Hywa şäherine göçüp barýarlar. Ol wagt Igdir ussa ýaşdy, ussa-da däldi, ýöne ol hünäri öwrenip ýördi. Ona bu hünäri kakasy pahyr öwredipdi. Ol aradan çykandan soňra dükany Igdiriň özi ýöredip başlapdy. Şondan soňam onuň adynyň gapdalyna ussa lakamy goşulypdy.

Adam bir zady arzuw edýär. Ykbal bolsa ony başga bir tarapa çekýär. “Şemal diýilýän zat gämileriň isleýşi ýaly öwüsmeýär” diýip araplar bir nakyl aýdýarlar. Igdir ussanyňkam edil şonuň ýaly boldy. Onuň ozal-a köp wagtlap çagasy bolmady. Ahunlardan, pirlerden doga-tumar aldylar, öwlüýälere ýykyldylar, tebiplere, lukmanlara tutundylar. Olaryň kömegi ýetmedi. Ýyllar geçip, birdenem yzly-yzyna üç çagasy dünýä indi. Ýöne onuň iki çagasy bilen aýalyny garahassalyk alyp gitdi. Üç çagadan galan ýekeje oglan boldy. Şony ussa edip ýetişdirmek, öz yzynda goýup gitmek kakasyndan galan dükany şoňa tabşyrmak ussanyň ýeke-täk arzuwydy, ýüreginiň islegidi. Ýöne ýalňyz dikrary Haşym ony şol arzuwyna ýetirmedi. Onuň ogly okuwa, ylma ýykgyn etdi. Ol diýseň zehinlidi, Hywanyň Şirgazy medresesinde okapdy, ony gutarypdy.Medreselerde okadylýan kitaplardan daşgary ylmyň dürli-dürli pudaklaryndan bir topar zatlary okapdyr. Gündogaryň meşhur alymy, türkmenleriň arasynda Lukman hekim diýip at alan Abu-Aly Ibn Sinanyň tebipçilige degişli kitaplaryny, tebigat hakyndaky traktatlaryny, araplaryň alymy Ahmet Ibň Falandyň demirgazyk ýurtlara eden syýahaty hakyndaky ýazgylary, Abu Reýhan Muhammet al-Birunynyň astronomiýa, taryha degişli eserlerini, goşgularyny okapdyr. Ony tanaýan ahunlaryň, okumyş hatymlaryň aýtmaklaryna görä, medreselerde okamak gadagan edilen musulmançylyga, yslam dinine garşy bolan Eflatun, Sokrat ýaly alymlaryňam kitaplaryny okanmyş. Şeýdip, ol yslam dinine şek ýetirenmiş.

Haşym medreselerde sapak berýän, wezipe eýeleýän uly ahun bolmasa-da, onuň töweregine talyplar ýygnanypdyr. Medresäniň uly ahuny Azizulla ahunyň aýtmagyna görä, “Hywa döwletiniň düýbüni sarsdyran, binýadyny gowşadan talyplar” onuň daşyny gurşapdyr. Olar Haşymyň ýanyna köplenç gizlin, gijelerine gelýärdiler. Gelenlerinde ýeke-ýekeden gelip, gaýdanlarynda-da ýeke-ýekeden dargaýardylar.

Günleriň birinde Igdir ussanyň ogly Haşym ir bilen öýden çakyşyna dolanyp köwlenmedi. Ussa oňa uzynly gije gözüne çiş kakylan ýaly bolup garaşdy. Gapyny ýel tykyrdatsa, ogludyr öýdüp başyny galdyrdy. Gelni Halyma, agtyklaryna göwünlik berip, olary ýatyrdy. Özi bolsa çirim hem etmedi. Beýleden daň atdy. Gün dogdy. Çagalar ördi. Halymanyňam uzynly gije ýatmanlygyny, onuň üstesine-de aglandygyny goja kişi gözünden aňdy.

— Beýdip özüňi horlap ýerme. Onuň dost-ýary gytmy. Biriniň öýünde ýatyp galandyr — diýip, gaýyn atasy gelnine göwünlik berdi.

Özüniň başyna iş düşäýmeginiň ahmaldygyny, bardy-geldi hanyň adamlary ony zyndana basaýsa, mert bolmagyny, çagalara, garry atasyna seretmegi Haşym Halyma tabşyryp gidipdi. Şonuň üçin Igdir ussanyň beren göwünlikleri Halyma hiç hili täsirem, kömegem etmändi.

Birdenem güpürdeşip hanyň nökerleri geldiler. Olar:

— Haşymyň öýi şumy? — diýip soradylar. “Hawa” diýen sözi eşidip, içerik girdiler. Edil sygyr giren ýaly ähli zady ýykyşdyrdylar, agdardylar, dökdüler. Göwünlerine ýaran zatlary aldylar. Pezzik murtly nökeriň biri güpürdäp ýörşüne aýagyna çolaşan boş kerseni depip goýberdi-de:

— Hany, ogluň pullary nirede gizledi? — diýip, ussanyň başyndan döküldiler.

Halymadan, çagalardan soradylar. Haşymda pul näme işlesin, zat näme işlesin. Aslynda söwdagär ýa baý bolany üçin tutmandylar. “Il arasynda hanyň garşysyna wagyz-nesihat ýöredýär, adamlaryň agyzlaryny alardýar, il arasyny bulaýar, dinden çykarýar” diýip tutupdyrlar. Bir özem däl, Hywanyň ýa-da alymlar aýtmyşlaýyn. “Miskaýy fizilanyň” bir topar alymlary tutulypdy.

Sowatsyz nökerleriň, gara garnyndan başga zady bilmeýän, sümsünişip ýören wagşy gullaryň ol zatlar bilen işi ýok, ol zatlardan habaram ýok. Olar öýi dökmeli diýseler dökýärler. Olaryň alany özleriniňki. Şonuň üçin öýi dökýänleriň gözlegi pul, altyn-kümüş diýen ýaly gymmatbahaly zatlar. Ussanyň täze ýasan çanaklarydyr çemçelerine çenli aldylar.

Nökerler içerä sähelçe-de rehim etmän, ýykyşdyryp, döwüşdirip, ýassyklara çenli garnyny ýaryp, içindäki düýe ýüňlerini, ýelekleri silkip, dagadyp, öýüň içini doňuz dören ýaly edip gitdiler. Ussa hol beýlede iki agtygynam gujagyna alyp, aňk bolup otyrdy. Halyma ýykan-ýumran edilen içerini ýygnaşdyrmak bilen boldy. Öňem bir akylly adam: “Bir samsygyň eden bulam-bujarlygyny on akylly düzedip bilmez” diýipdir. Dogry, dana adam ony başga manyda aýdypdyr. Ýöne ony şu içeriniň ýykan-ýumraň edilişinde-de ulanmak boljak. Şol bulaşyklygy bolsa indi bir Halymanyň özi düzetmeli. Çagalardanam, hasratyň derdinden halys bükülip galan gojadanam delalat ýokdy.

Şol günüň agşamy Haşymyň dostlarynyň iki sanysy öýe geldi. Olar:

— Size bu ýerde oturmak howply, Igdir aga. Han: “Tutulan adamlaryň maşgalasyna, çagalaryna çenli ýygnamaly” diýip perman beripdir. Olaryň birden geläýmegi mümkin — diýdiler.

Haşymyň dostlary arabaly gelendiklerini aýtdylar. Şeýdip olar öýüň ähli paty-putusyny araba ýüklediler. Ussahananyň iki-ýeke senetleri bolaýmasa, öýüň ähli goşy bir araba, kokand arabasyna ýerleşdi. Arabanyň iki sany äpet tigri Hywanyň darajyk köçelerinden laý sowrup, palçyk sowrup gidip barýardy. Bu araba ilki Kokand şäherinden çykypdy. Şoňuň  üçinem oňa kokand arabasy diýilýän bolsa gerek.

Ussanyň öýüni şäheriň beýleki bir çetine göçürdiler. Maşgala şol ýerde on-ýigrimi gün ýaşady. Hanyň nökerleri ony ýer ýykyp gözlediler. Şol on-ýigrimi günüň içinde Haşymdan habar tutmag-a beýlede dursun, Igdir ussanyň özem köçä çykyp bilmedi. Hanyň siňek ýaly gaýmalaşyp ýören jansyzlaryndan howatyr etdi: Olaryň birden çaýyňa düşäýmegi, ýüregiňi bulaýmagy ähtimaldy. Ussanyň bir özi bolsa, hanyň adamlaryna: “Ynha şol çal kelle, alyň gerek bolsa” diýerdi. Arman, onuň bir özi däldi. Maýa ýaly gelin, iki sany bigünä çaga gözlerini balkyldadyp dur. Hanyň adamlaryna-da gojanyň özünden beter şolar gerek.

Gözlenilip ýörlen bigünälere hossar çykan adamlar şo günleriň birinde Igdir ussanyň ýanyna maslahata geldiler. Olar zyndana taşlanan adamlaryň çagalaryny ürç edip, gözleýändiklerini, olaryň käbiriniň tapylandygyny, ýygnalandygyny aýdyp: 

“Size-de bu ýerde galmak bolmaz. Jansyzlar bir gün duşmasa, bir gün duşar” diýdiler.

— Biz saňa kiçiräk gara öý tapdyk. Iki sany düýe bereris. Galadan çykaryp goýbereris. Oňarsaň Horezminden, hanyň eliniň ýetäýjek ýerinden çyk. Maru-Şahu-jahan diýermiň, Kesearkaç diýermiň, şo ýerlere özüňi atjak bol — diýip, gelenler düşündirdiler.

kop kop kop sag bol. Sen shahsyna hat yazypdym weli????

Goja iňkisli gözlerini galdyrdy.

— Haşym näme? Meniň ony taşlap gidibermegim ir dälmi?

— Men ir diýilýän zady bilemok. Ýöne giç diýilýän zada welin... Eger giç bolsa, ony düzetmek kyn düşer, belki mümkinem bolmaz — diýip, gelenleriň biri aýtdy.

— Haşyma seniň edip biljek kömegiň ýok. Aňrujy kömek edip bolýan bolsa, biz ederis. Seniň işiň gelin bilen şu iki gözmonjugy ýaly çagany goramak — diýip, birinji gürlän beýlekiniň sözüniň üstüni ýetirdi.

Şol gürrüňlerden soň Igdir ussany Hywada uzak saklamadylar. Hamal aýynyň otuz birine geçilýän gije kömür ýaly şol garaňky gijede onuň göçüni Hywanyň günbatar derwezesinden çykaryp goýberdiler. Şol derwezeden çykarmak üçin Haşymyň dostlary görer ýaly ýerleri gördüler. Oňa-muňa para-peşgeş berip, garaz, düzetdiler. Şeýdip, ine, Igdir ussanyň maşgalasy luw ýylynyň ýazynyň iň gazaply jeýhun pursatyny Garagumuň gollarynda garşylady.

Aňňat-aňňat gollary, ak alaňlary aňyrsy görünmez düňle çöli söküp, ýagşa ezilip, ala-bahar sowugyna gaýzygan Igdir ussanyň gören köp wakalarynyň arasynda ony lerzana salan bir waka boldy. Kiçijik göç hanyň elýeterinden çykmag-a beýlede dursun, ol ýaňy Samyrly oýa ýetipdi. Oňa Samyrly adynyň nireden galanyny bilýän ýok. Bir wagt samyr bu golda bolupmy-bolmanmy belli däl. Ýöne samyr diýilýän haýwanyň şol ýerde şu wagt ýoklugy welin köre hasa.

Samyrly üç tarapy gum, bir tarapy çöllere urup gidýän düzlükdi. Meňzetmeli bolsa şahyrlar ony atyň äpet nalyna ýa-da daglaryň kiçiräk zawuna meňzederdi.

Çagalara dynç bermek, olary naharlamak üçin göç şo ýerde düşläp, öýüň oraça tarapyny dikeltdiler. Üstüni üzükler bilen basyrdylar, serpigini atdylar. Igdir ussa gury sazaklardan goltuklap getirdi. Oraçada ot ýakdylar, Halyma ýugran hamyryny gapagyň üstünde goýup, oklaw bilen ýaýyp ýasylady. Oduň közlerini bir ýana.aýyrdy. Aşagynda galan gory iki ýana serpip, oklawyň özündäki güjük yzly dürtgüç bilen dürtülen hamyry açylan ýere atdy. Iki arapyndan sürlen gor bir enaýy byzyrdady. Goruň üstündenem bahar gülälegi ýaly gyzaryp ýatan közleri ýaýratdy. Güwläp ýanýan oduň howruna gaýnan kündüge çaý atyp, ony gaýyn  atasynyň öňüne süýşürdi. Iňläp ýatan çöl, bahar howasy, gara kündüge demlenen ajy gök çaý! Öňem bir şahyr bu zatlary Süleýmanyň tagtyna meňzedipdir. “Süleýman pygamberiň tagtyny ýel göterenmiş, asmana uçuranmyş” diýýärler. Ol uçupmy-uçmanmy, ony bilip bilemzok. Ýöne diliňi gazap barýan toşap ýaly gök çaýyň ilki käsesini içende maňlaýy çygjaran Igdir ussanyň keýpi welin şemalyň demine düşen ýelek ýaly al-asmanda gaýyp ýördi. Heý, bolmanda, bir pursat ýalňyz oglundan aýralygyny, çal başyna dökülip galan çagalaryny, gören günlerini, çeken emgeklerini unudypdy. Arman...

ssenarist:
kop kop kop sag bol. Sen shahsyna hat yazypdym weli????

Bagyşla welin, ssenarist dost, häzir şahsa el degenok. Gijiräk jogap bersem, bolmazmyka?

Alma agajynyň pudagyndaky gök öwsüp duran ýaprak birden tänip gaçar. Asmanda gaýyp ýören laçynyň kükreginden geçip, güwläp aşak gaýdar. Asuda ýaýrap, otlap ýören geçiler bir garaw tapyp, güpürdäp ürker. Igdir ussanyňam uzaga çekmedik keýpi şolar ýaly boldy. Oraçanyň kilimini serpip, öýe giren agtygynyň ýuwusgadan gorkan ýaly ýüzüni görüp, ähli ysgyny gitdi. On iki damary birden gowşady. Goja göwre bogusy çözülen desse ýaly çagşady. Gapydan gyssanmaç giren oglan:

— Iki sany atly gelýär — diýip habar berdi. 

Ýüzi eýmenç üýtgän goja hanjaryny biline gysdyryp daşaryk çykdy. Bu hanjary ony ýola salanlarynda ýarag hökmünde beripdiler. Ony gyny bilen guşagyna gyssyrsa-da, ussa jygba-jyga gelende ulanyp bilerin öýdenokdy. Ol entek adama pyçak çekip görmändi. Daşaryk çykjak bolanda kilimi serpip bilmän, elleri bilen sermeläp aljyrap durdy. Halyma: 

— Bagtymyz ýatdy — diýip, ýanynda oturan gyzyny gujaklady. Eli bilen sermeleşdirip, aş kesýän pyçagyny eliniň ýeterinde, kendirigiň aşagynda goýdy. Owadan gözleri ýaşa doldy. Döküljek bolup balkyldady.

Ellerini titredip, aljyrap, zordan gapynyň eňsisini serpen Igdir ussa ardynjyrady-da daş çykdy. Abanyp duran iki atlynyň biri pezzik gara murtludy. Egninde göwşüllän garma dony, kellesinde ýokarsy tegelek gaba, gara telpegi bardy. Ol Horezm tarapda, Hywada ürç edilip geýilýän telpekdi. Gadymy haly, jorap üçin ýüň boýalýan mis gazanlaryň agzy dardy, düýbi tegelek giňdi. Murtlak atlynyň kellesindäki telpek şol mis gazanyň dünderilen görnüşine meňzeýärdi. Ussa şular ýaly telpekleri han atlylarynyň arasynda köp görüpdi. Atlylaryň beýlekisi ýaş ýigitdi. Ýa-ha oňa entek sakgal bitmändir, ýa-da müçenek bilen iş edinip ýolupdyr. Eňegi taýpy aşyk ýaly ýülmekdi. Gyzyl eňek ýigitdi. Atlylaryň ikisiniňem çep gapdalynda syrma gylyçlary sallanyp durdy.

Il arasynda ozaldan gelýän däp-dessura görä atlylar Igdir ussa salam berdiler. Ony ussa ýa-ha eşitmedi ýa-da “Waleýkim” diýmek gerekdir öýtmedi. Boýnundan aýpalta salynjak adam jelladyň salamyny alyp, soraşyp durmaýar. Ol bu gelenleriň, öz jelladydygyna, hanyň atlylarydygyna ynanýardy. Şonuň üçinem:

— Habaryňyzy beriberiň — diýip azmly gürledi.

Onuň tagaşyksyz titreýän barmaklary hanjarynyň sapyny sermäp gözleýärdi. Gamçysynyň sapy bilen eýeriň gaşyna tyrkyldadyp duran gaba telpekli adam:

— Ýaşuly, näme beýle aljyradyňyz? Biz galtamanam bolsak sizi talamaýarys — diýdi.

Bu söz ýaşulyny täzeden dünýä inderen ýaly etdi. Onuň gözýaşy paýrap gitdi. Atlylara seredýän ýaňky hyrsyz gözlere mähir doldy.

— Men sizi galtamanlaň aýylganjymykaňyz, han atlylarysyňyz öýtdüm — diýip, gözüniň ýaşyny saklamaga erki ýetmedik ussa güňleç boguk sesi bilen aýtdy. Ol neneňsi aglamasyn? Gaba telpekliniň “Galtaman bolsagam” diýen sözi gojanyň, onuň ýanyndaky çagalaryňam galan ömrüdi.

yzynam goysana.. pls

sawyer:

ssenarist:
kop kop kop sag bol. Sen shahsyna hat yazypdym weli????

Bagyşla welin, ssenarist dost, häzir şahsa el degenok. Gijiräk jogap bersem, bolmazmyka?

bolmajagam bir zat bolarmy??? Janyn saglygy.

Halaýyk, okaýaňyzmy how romany?! Ýöne, özbaşyma ýazyp ýören bolaýmaýyn men. 

Eserde kimiň ykbaly sizi has gyzyklandyrýar?

Ölümiň gyrasyndan, girdabyň erňeginden gaýdan ýaşuly ýene aljyrady, näme diýjegini bilmän elewredi. Bizi diňe kyn ýagdaýlar, gyssagly ýagdaýlar däl-de, duýdansyz gelen bagtam aljyradýardy. Ussa oraça girmegi, çaý içmegi mürähet etdi. Olar atdan düşdüler. Gaba telpekli jylawy atyň boýnuna orap:

— Çaý içmeli bolsa içeris. Ýöne daşarda içilse gowy bor? Açyk howa, giňişlik — diýdi.

Şo pursat, oraçadan çykan Halyma adamlar bilen sessiz, baş atyp salamlaşdy-da, elindäki keçäni düzräk ýere oklady. Yzy bilenem iki kündük demli çaýy ýanynyň käsesi bilen getirip goýdy. Atdan düşen ýaş ýigit oňa şeýle nebsewürlik bilen seretdi welin, Halyma onuň gözleri naýza bolup öz içinden geçendir öýtdi. Gelniň ýüzi burç ýaly gyzardy. Gowy tarapy ony oturan ýaşulular aňmady ýa-da aňmazlyga saldy.

Ajy gök çaýyň başynda, maýyl howaly sährada Igdir ussa öz başyndan geçenleri myhmanlara gürrüň berdi. Sen olara galtaman diýjeksiň, ýol urup ýören adamlar diýjeksiň.

Gojanyň ajy hasratly hekaýatyny diňläp, uly ýolda kerwen talap ýören garakçylaryňam rehimi indi. Hasratly hekaýat aýdylyp duran wagtynda özlerini zordan sakladylar. Olaryň ýoldan geçýän kerwene hyrsyzlyk bilen sereden gözleri suwdan pürepür doldurylan käselere döndi. Sähel gondadygyň paýrap gitjek bolup durdy. Eňegi taýpy ýigidiňkä ýaňagyndan birki düwme syrygybam gaýtdy. Gaba telpekli galtaman:

— Biz saňa kömek ederis. Hanyň eliniň ýeterinden çykýançaňyz gorarys — diýip, ýuwaş, ýöne agraslyk bilen aýtdy. Olar diýenlerinem etdiler. Özlerem bäş-on atly bar ekeni. Gaba telpegiň gürrüň berşine görä, olar ýöne bir galtamanam däl-de hanyň gazabyna, sütemine çydaman çykan adamlar. Salgyt ýygnaýjylar, myrahyrlar tarapyndan ýanalyp, sütem edilen, ýurda sygdyrylmadyk adamlar ekeni. Olar kiçijik göçi Hywa etrapyndan çykaryp, Kesearkajyň gumlaryna aralaşdyrdylar. Şonda-da Igdir ussanyň göçi göni ýola düşäýip bilmändi. Ýene-de kerwen ýoluny gapdallap gidipdir.

— Ynha, indem Kesearkaçda, siziň obaňyzda. Goldasaňyz, hossar bolsaňyz galarys. Ýogsa-da göçer gideris. Zarymyz bar, zorumyz ýok — diýip, Igdir ussa Iner golagyň öýünde berip oturan hekaýatyny tamamlady.

Iner golak çäýnekdäki çaýynyň soňuny käsä sarkyryp, böwrüne diň salyp dymdy. Nurahmet serdardanam ses çykmady. Olar soňky käselerini şol sessizlik bilenem içdiler. Soňra Iner golak:

— Ynha, serdar! Sen Igdir ussa näme diýersiň? — diýip, tirseginiň astyndaky ýassygy düzedişdirdi. Nurahmet serdar sakgalyny sypap: 

— Men näme diýeýin, awçy? Bulara bir arkadaýanç, hossar gerek. Şo hossar biz bolmaly. Biz bolmasagam, başgalar bolar. Kesearkaç giňdir, maslahatlaşyp görüň — diýdi.

“Hawa, maslahatlaşmaly, obanyň ýaşulularyna sala salmaly. Bu hossarçylygyň aňyrsy howpsuzam däl. Hanyň atlylarynyň idäp geläýmegem ahmaldyr. Penalan maşgalaňy olardan goramaly bolar. Goramak üçin gylyjyňy syryp çykmagam, gan döküşmegem gerek bolmagy ähtimal. Şoňa görä-de, goý, obanyň adamlary öňünden bilsinler, kime hossar çykyp, kimi penalaýandyklaryny. Soňundan gürrüň etmesinler”. Şu pikirleri içinden öwrüp oturan Iner golak:

— Bolýar, il-güne bir sala salaly. Şolar näme diýse şonuň bilen bolubereris — diýdi.

Ussanyň gaşlarynyň tukatlyk bilen aşak düşenini, göwnüne inçejik iňkisiň gelenini, ýüzüni ýukajyk buludyň örtenini görüp: 

— Men sizi penalamaga taýýar. Ynha, serdaram şony aýdýar, il-günem şony aýdar. Pena soran ejizi penalamazlyk mertligiň alamaty däl. Adamlarda namys, gaýrat diýilýän zadam bardyr. Şondan gelenem hawa, il-güne habar bermek, sala salmak, duýdurmak derwaýysdyr, hawa — diýip, sözüniň üstüni ýetirdi.

— Onda men turaýyn, gaýrat ediň-dä — diýip, Igdir ussa gozgandy. Gapdalynda ýatan telpegine ýapyşdy. Iner golak ony saklady.

— Gaty gyssanybermäň. Heran-haçan barsaňam şol öýüňdir. Nahar ýetişdi, hawa, duz dadyp gidiň — diýip, gapa tarap gygyrdy. Işigi açan Ilamana:

— Nahar ýetişen bolsa, guýsunlar — diýdi. Ilaman giden dessine Ýolamanyň gelni doly saçagy gujaklap içerik girdi. Ilaman bolsa ýaşulularyň çykaryna garaşyp, gapyda eli kündükli durdy. 

Nahar iýlenden soň, Igdir ussa agtyklarynyň ýanyna gitdi. Iner golak Ilamany ýaşulularyň yzyndan iberdi-de çagyrtdy. Ýygnanan ýaşulular: “Bir gykylyk tursa, ýarag alyp çykjak ýigitlerdir. Olary maslahata çagyralyň. Ýagdaý bilen tanyşdyralyň” diýen karara geldiler. Şonuň üçin maslahat şu güne goýlupdy. Garamergeniň çagyrylan maslahaty, Sadabyň çykaran donuny ýasgynjak atynyp gaýdan maslahaty ine şudy.

Maslahata Igdir ussanyň özüni çagyrmadylar. Ony ýigitleriň arasynda gykylyk turar öýdüp däl-de, maslahata gelenleriň öz pikirlerini ikirjiňlenmän aýtmaklary üçin şeýdipdiler. Gykylygyň turjakdygyndan hiç kimiň habary ýokdy. Gykylyk welin turdy.

Adamlar ýeke-ýekeden öz pikirlerini aýtdylar. Hiç kim ýerinden turmady. Her kim oturan ýerinden gürleýärdi. Ýaşululardan soň gezek ýigitlere ýetdi. Garamergen ýüzüni aşak salyp gürleýänleriň sözlerini tassyklaýan ýaly kellesini yrap, başyny atyp otyrdy.

Ahal gürläp başlanda, ol başyny atmagyny goýdy, oturyşyny dikeltdi. 

— Ýigitlere sala salany üçin ýaşulular sag bolsun. Sorap durman, meseläni özleri çözende-de bolardy — diýip, Ahalam öňki geplänler ýaly oturan ýerinden gürledi. — Bu ýerde çekeleşip oturasy hiç zadam ýok. Pena sorap gelen ejize pena berjek däl diýen adam ar-namysly ýigitleriň arasynda tapylar öýdemok. Olary biz penalamasagam, Kesearkaç uludyr, penalan tapylar. Ýöne biziň obamyz Hywanyň hanyndan gorkusyna şu ýesirleri penalamasa, men özüm-ä “Ýandakly obasyndandyryn” diýip, hiç ýerde gürläp biljek däl.

— Gürlemeseň gürlemez oturyberersiň-dä. Bolmanda-da, sen bu ýerlem däl — diýip, Garamergen onuň sözüniň arasyny böldi.— Biz bulary penalap, hanyň gazabyny obanyň üstünden eňterip bilmeris. Ol ynsaba sygjak zat däl. Dine – kowahata-da gelenok.

— Ol nähili ynsaba sygjak zat dälmişin? Şeýle zat bar bolsa goý, Aýatylla işan aýtsyn. Iliň söýýän, hormatlaýan ahuny otyr. Şeýle zat haýsy sürede barmyş? Sen ony haýsy “Gurhanda”, haýsy “Hadysda” okadyň? — diýip, kimdir biri Garamergeniň alkymyndan aldy. 

— Ynsaba sygmajak ýeri hanyň şu gaçgaklary talap etmegi bolup biljek zatmy? Bolup biljek zat. Sen gaçgaklara arka durarsyň. Hanam seniň üstüňe goşun sürüp geler. Onuň güýji ökdedir. Senem uruşmaly bolarsyň. Uruş diýilýän zadyňam bir üýtgewsiz kanuny bar. Ol gansyz, gurbansyz bolmaýar. Beýle uruşlar diňe sadranç oýnunda bolýar. Bir maşgalany gorajak bolup, obany gyrgynyň öňünde goýmak, ine, dinede – kowahata-da sygmaýan zat.

— Hany, sen munuň ýaly zada dyzmaçdyňla — diýip, Nurahmet serdaryň ogly Handan seslendi. — Aksoltan ejäniň ogluny Eýran alamançylary äkideniňde sen dälmidiň, gylyjyny gemrip, dyzaýan?

— Ol meniň öz obamyň ogly. Öz obamyň aryny-namysyny goramaga ýaramajak bolsam, bu telpek meniň nämäme gerek?

— Gerek bolmasa çykarar zyňarsyň-da. Sen-ä şony obanyň ar-namysy üçin edeňok. Nebsiň üçin, talaňçylyk üçin edýäň. Talaňçylyk, ogrulyk üçin. Seniň getiren guluňdan, gyrnagyňdan talap getiren zadyňdan Aksoltan ejä näme peýda bar — diýip, gahary gelen Handan mis kündügi ýaly lakyrdady.

— Ogurlyk üçin Eýrana gitmek hökmanam däl-le — diýip, çeträkde oturanyň biri aýtdy. Bu söz Garamergeni iňňe sünjülen ýaly tisgindirdi. Oturanlar bolsa şeýleräk bir wakany ýatlady.

Öten ýylyň güýz aýlarynyň bir güni Iner golagyň gapysynda iki atly atdan agdy. Olaryň bu jelegaýyň adamsy däldigini gelişlerinden aňdylar. Atlylar Iner golak bilen salamlaşyp, çaý başynda oňa arzlaryny aýtdylar.

— Biz Saragt etrapyndan, sürimizi ogurlatdyk. Şony yzarlap, Ýekeçyrla getirdik. Şol ýerde Şally baýyň sürüsi bakylýar. Şol sürüde mallarymyzy tanadyk. Çep gulagynyň ardynda iki alyk. Şol tagmanyň biziňkidigini Saragtam, Kesearkajam tassyklar — diýip, gelen adamlaryň biri aýtdy. Iner golak haýal etmän Şally baýy çagyrtdy. 

— Hawa, şol diýilýän tagma bolmalydyr — diýip, Şally baý olaryň aýdanyny tassyklady. — Şu ýerlerden bir süri geçen borly. Garamergen sürekçilere iki sany düýe berip, az-owlak toklyny alan bora çemeli. 

Şally baýyň sözüne Iner golak onçakly ynanmady. Saragtyň malyny bu ýerden nirä sürsünler? Hywa sürjegem bolsaň, Eýrana sürjegem bolsaň Saragtdan hersiniň öz ýoly bar. Saragtyň sürüsi bu ýerden geçen bolsa, onda ol süri ogurlyk bolmaly. Oňa Şally baýam düşünýändir, Garamergenem.

— Satyn alanam bolsaňyz, tanalan maly bermeli bolarsyňyz — diýip, Iner golak Şally baýa aýtdy.

— Men iki duýämi kimden alaýyn?

— Ony kime beren bolsaňyz şondanam alarsyň, howwa — diýip, Iner golak karara geldi. Ol gelen myhmanlaryň ýanyna üç ýigidi goşup, baýyň sürüsiniň üstüne, Ýekeçyrla iberdi. Olar Iner golagyň gelen kararyny bolşy ýaly edip, Garamyrada aýtdylar. Ýigitleriň kömegi bilen myhmanlar sürini ýeke-ýekeden elden geçirdiler. Şally baý az-owlak diýipdi welin, şol birmeňzeş tagmaly goýunlaram bir ýüz ýigrimi janly çykdy. Ine, şolam oba adamlarynyň arasynda Şally baýyň maşgalasyna müňkürlik döredipdi.

Müňkürlik Aýatylla işanda-da döräpdi. Şol wakalar ýüze çykaýmanka, Şally baý bir goýun öldürip, hudaýýoly berdi. Goýnuň etini gazana atyp, ile-güne iýdirdi. Onuň kellebaşaýagyny, il arasynda edilişi ýaly, kemsiz ütüp, Aýatylla işanyň öýüne eltdiler. Hudaýýoly edilen mahalynda onuň kellebaşaýagy ýa mollanyňky bolmaly, ýa-da özüni oňarmaýan garybyňky bolmaly. Bu kanun yslam dininiň binýadynda ýatan iki kitabyň biri bolan “Hadysda” şeýle ýazylypdyr.

Aýatylla işanyň ýadyna düşýär. Şol kelläniň gulaklarynyň ardynda iki alyk bardy. Şonuň çep gulagy bolaýmagam ahmal. Şally baý ogurlyk goýundan, şol haram maldan hudaýýoly edipdir. “Ogurlyk doňuz etinden haramdyr” diýip, işanyň özi adamlaryň arasynda wagyz-nesihat ýaýradyp ýör. Özem şol haram etden iýipdir. Elbetde bilmän iýipdir, günäsi Şally baýyň boýnuna. Ýöne ol baýyň ähli baýlygynyň arassalygyna-da müňkür bolup ugrady. Beýle bolsa onuň hüşür-zekady hem düzüw däl. Şol goýun hakda Şally baýa ikiçäk duşanda aýdypdy. Baý oňa:

— Meniň goýny halallap alanyma, onuň ogurlykdygyny duýmanyma senem müňkür bolýaňmy? — diýip, Aýatylla işanyň ýüzüne ynjyly garady. Ol ynjasa-da ynjapdy, ýöne onuň ýadyna güpbe bir zat düşdi. “Şu wakanyň üstüniň açylmagyna-da sebäp bolan ogurlyk goýundan edilen hudaýýoludyr. Ýaradan meniň bu etmişimi ýazgarany üçin yzçylary ýalňyşdyrman, bu ýere getirendir. Ol maňa Taňrynyň beren jezasy” diýip düşündi.

Iner golagyň myhmanlaryň ýanyna goşan üç ýigidiniň biri Nursähetdi. Handanyň gapdalyndan söz oklanam, şoldy. Nursähedem, oturanlaram, Garamergeniň özem şol wakany ýatlady. Ol Nursähede azgyryldy.

— Sen näme, zat soralmanka, bu iki ara doňuz burnuňy sokýaň? 

— Gaňňaňy gapdalyňa alyberme-de, ýalan bolsa ýalan diýdä — diýip, Ataguly özüniň ýognas sesi bilen Nursähediň tarapyny çaldy. Garamergeniň tarapdarlarynyň birindenem ses çykmady. Olar agyzlary mumlanan ýaly bolup otyrdylar. Garamergen Janaga, Selime, Aýatylla işanyň ogly Hakberdä tarap seretdi. Özge wagtlar Garamergeniň ýantazysy ýaly bolup ýörendir welin, şu mahal şondanam seda çykanok.

Garamergen bir sebäp bilen hudaýýoluna bir gulun aýdypdy. Gyr baýtaldan bolan taýy şoňa bermekçidi. Berjegini Hakberdiniň özüne-de aýdypdy. Şo taý özem Küýkiniň tohumy bolmaly. Garamergen öz içinden: “Gulun ýerine zakgun alarsyň” diýip, hemle urdy. Ol hudaýýoluna aýdan taýyny Könegala obasyndaky Mahmyt işanyň ogluna bermegi ýüregine düwdi. Olam öwlatlardan, magtym tiresinden bolmaly. Uly mollanyň ogly. Onuňam aňyrsy ýanyp duran otmuşyn.

Ol Atagulynyň özüni eşege deňänine-de jogap bermedi. “Bularyň baryny gönükdirýän Ahaldyr. Näme üçin şonuň tarapdarlary gün-günden köpelýärkä? Näme üçin obanyň ýigitleri menden gaçýarlar? Ýogsa men olary iýdirýän, içirýän. Ahaldan olara näme bar, öten ýylky gurduň çaly, ýuwundy ýaly çalam-a ýok” diýip oýlandy.

— Garamergen ýesirleri penalamaga garşy däl. Ol diňe maňa garşy — diýip, Ahal sözüni dowam etdi.— Meniň oňa näme ýamanlyk edenim ýadyma düşenok. Ýöne meniň ak diýenime gara, ajy diýenime süýji diýmese oňky bolmaz.

— Bolmaz, men seniň niýetiňe düşünýärin. Şonuň üçinem bolmaz. — Ýeri, bu ýerde meniň näme niýetim barmyşyn?

— Seniň niýetiň bozgaklyk, haramylyk.

— Bu näme diýdigiň boldy? — diýip, Ahal özüne erk etmän güňleç gürledi. Bu soragy beren Ahal bolsa-da oturanlaryň hemmesiniň gözündäki soragdy. Garamergen özüniň morta bir zat diýendigine düşündi. Ýöne indi giçdi. Aýdan sözüňi gaýdyp almak, yza çekilmek giçdi. Tüýküren tüýküligiňi yzyna alyp bolanok. Urşuň bir ýagdaýy bar. Ýumruga gireniňden soňra, ökünip yza çekilmeklik artykmaç ýumruk iýmekdi. Bu akylam oňa kakasy öwredipdi, Garamergen yza çekiljek bolmady. Öňe dyzady, hüjüm etdi. Ol hemmeler eşider ýaly: 

— Gelenleriň arasynda bir ýylmanak gelin bar. Seniň niýetiň şo diýdigim boldy — diýip, oňa aýylganç günä ýükledi oturyberdi.

Bu söz därä ot degen ýaly gürpüldedi. Adamlar ýyldyrym urana döndi.

Şally baý ogullaryna akyl bereninde, üç sany zady sargaýardy. Duşmanyň bilen gepleşeniňde, birinji sargyt özüňi sowuk ganly saklamaly, gyzmaly däl. Ikinji sargyt her edip, hesip edip, garşydaşyňy gyzdyrjak bolmaly. Adamlar gany gyzanda paýhassyz gürleýärler. Garşydaşyňy gyzdyrmak üçin çyna berimsiz ýalan sözlemekdenem gaýtmaly däl. Ine, bu baýyň şu meselede aýdan üçünji sargydy.

Kakasynyň şol sargytlaryny berjaý etjek bolup, Garamergen üçüsinde-de öte geçdi. Ol özüni sowukganly saklap bilmedi. Ahaly gyzdyrmak üçin getiren delili, onda-da ýalan sözlän delili morta hem gödek boldy. Şeýlelikde Ahala gezän naýzasynyň üçüsem özüne garşy öwrüldi.

Garamergeniň soňky sözlerinden soň oturanlaryň dili tutuldy. Adamlaryň depesinden pagşyldadyp sowuk suw guýlan ýaly boldy. Ýolaman ýerinden syçrap turdy.

— Diliňi ýyg, haramzada!!!

— Ýygmaýanda nädersiň? — diýip, Garamergenem ýerinden galdy.

— Ýygmasaň, ýylanyň dili ýaly diliňi sograr eliňe beräýerin.

— Beýle gaýratly bolsaň, hanha, meýdan, ýör çykaly — diýip, Garamergenem taýak bilen kellesine kakylan kelpeze ýaly gyzardy.

— Senden gaýdan enesinden dogmasyn — diýip, Ýolamanam ondan pes oturmady. Iki tarapyňam ýigitleri aýak üstüne galdy. Ýerinden gozganmadyk bir Ahaldy. Ol gürrüň özi hakda barýanam bolsa, agyr töhmet özüne ýüklenenem bolsa, onuň ýalandygyny güýç bilen, ýumruk bilen subut etmek gerekdir öýtmedi. Şonuň üçinem öňküsi ýaly oturmagyny dowam etdi.

Bu gykylykda Ýolamanyň gyzmagy Ahalam geň galdyrdy, kakasynam. Ýogsa ol ýöne-möne zady gaty bir parhyna alýan adam däldi. Ol çagalykdan şeýledi. Nursähet bilen onuň arasynda şeýleräk bir waka boldy.

Oglanlaryň bir üýşmeginde onuň Nursähet bilen arasy bozuldy. Nursähediň birden gahary geldi. Eliniň tersi bilen Ýolamany çalanda, onuň telpegi zyňlyp gitdi. Ýolaman ýerinden turup, baryp telpegini aldy. Ony kakyşdyryp geýdi-de, hiç zat bolmadyk ýaly, ýene gelip ýerinde oturdy. Nursähet oňa:

— Garnyňa birki gezek kelläm bilen süseýinmi? — diýip, dazaryldy. Ýolaman şol bir sowukganlylygy bilen:

— Eý, şony bir etmesene — diýdi.

Ýolaman ondan gorkandyr diýjek gümanyň ýok. Nursähet pes boýly, girdenek ýigdekçedi. Ýolaman ondan has daýawdy. Oglanlar aýtmyşlaýyn, Ýolaman ony iýse-de doýjak däldi. Onuň şol häsiýeti ýigit çykyp öýlenenden soňam, çagaly-çugaly bolansoňam galmandy. Ilaman welin onuň tersinedi. Sähel zat üçin gyzardy. Oglanlar bilen urşup, köýnegini ýyrtdyryp, bagjygyny ýolduryp gelen wagty köp bolardy. — “Bir goýundan ak-da dogar, gara-da” diýen ýaly, ýa-da Iner golagyň “bir toprakda itgyzganam gögerýär, gülälegem” diýşi ýaly, olar iki dogan, ekiz bolsalaram şol häsiýetleri bir-birine gabat gelmeýärdi. Ýöne gabat gelmegem däl, tersinedi. Şonuň üçin Ýolamanyň ýerine häzir Ilaman syçrap galan bolsa Ahalam geň görmezdi, Iner golagam. Ýolamandan welin garaşmandylar.

Tapyrdaşyp galan ýigitleriň badyny ýaşulular sakladylar.

— Eňegiňize ata sakgaly çykypdyr. Häý, ulalyp-oňalmadyklar — diýip, Ýolamana-da, Garamergene-de käýediler. Ýigitler ýene-de öňki ýerlerinde oturdylar. Ýolamanam oturdy, ýene oturmazdan öňürti:

— “Ogram özüne osar, orramsam” diýleni-dä — diýip, şol bir sözlemde ähli gaharyny döküp aýtdy. Bu söz Garamergeniň hem, Şally baýyňam içinden ok bolup geçdi. Olaryň inini tikenekletdi, ýüregine köz degen ýaly, mawyja daglan ýaly, iňňe sünjülen ýaly tisgindirdi.<span class=Apple-tab-span style=white-spaceblumre>

Zehinli ýazyjy Mämmet Seýidowyň Kesearkaç romanynyň Gelmişek atly 10-njy babynyň soňy.

Bu eser ýa-da bu bap baradaky pikirleriňizdir ýa-da romanyň dowamyny ýazmak baradaky teklipleriňizi şu aşakda ýazyp bilersiňiz.