Ýedige soltan (türkmen halk ertekisi)

Oglan muňa razy bolupdyr.

Şeýdip, bular bilelikde ýaşamaga
baş­lap­­dyr­lar. Günden gün, aýdan aý
geçipdir. Gün­le­riň birinde oglan aýalynyň şol şert­leriniň sebäbini barlap
görmegi ýüregine dü­wüpdir. Onsoň bir gün aýaly saçyny darap otyrka, seredipdir
welin, görse ýaň­ky öz kel­lesini etegine salypdyr-da, saçyny darap otyr diý­ýär.
Soň bir günem aýaly ýöräp bar­ýarka, onuň aýagyna seretse, aýagyny yzyna öwrüp,
ýöräp barýarmyş. Ýene bir günem aýaly uklap ýatyrka onuň goltugyna elini sokýar
welin, onuň eli aýalynyň bagyr-öýkenine de­gip dur diýýär. Şol wagt aýaly
tisginip oýanýar-da:

— Eý, ýigit, sen edilen şerti bozduň, in­­di
men senden aý­ry­lyşyp gitjek. Ýöne göw­rämde alty aýlyk perzendiň bar. Ony hem
dün­ýä inenden soň, deňziň kenaryna oklap giderin — di­ýip, gözüniň öňünde
uçýar ötägidýär.

Oglan şeýdip, perizat aýalyndan
aýry­lyp, köp tukat gezýär. Ahyrsoňy periniň göw­­re­sin­de galan çaganyň boljak wagty dol­ýar. Bu hem şol wagt
deňze tarap ugraýar.

Baryp görse, ine, bir oglanjygy
ýüpege ço­­lap taşlapdyrlar. Onsoň bu öz ogluny gö­te­­rip, öýüne alyp gelýär.
Adyna Ýedige dakýar-da, ulaldyp-ösdürip geziberýär. Oglan ýedi ýaşaýar. Ka­kasy
muny molla berýär. Ýöne basym kaka­sy ölýär-de, Ýedi­ge ýetim galýar. Ýedige
mekdepde okan döwürlerinde örän zehinli we akylly bolupdyr. Özi hem hemişe ähli deň-duşlaryna baş
bolup gezer eken. Ýedigäniň ýaşaýan şäheriniň patyşa­sy­na Togtamyş han diýer
ekenler. Ýedige hem kä­wagt özi bilen oý­nap ýören oglanlaryň ähli geýimlerini
çy­kar­dyp, bir ýere üýşürdip, üstünde oturar eken-de: «Men Togtamyş han boldum» diýer eken.

Günlerde bir gün Ýedige köp oglan
bilen oýnap ýörkä, iki sany adam dogry şulara garşy geliberipdir. Şonda Ýedige:

— Oglanlar, häzir şol iki adam
ýanymyza geler welin, biriňizem salam bermäň — di­ýipdir.

Onýança ýaňky adamlar bularyň
ýanyna ge­lip­­dirler. Emma oglanlaryň hiç biri-de bu­lara salam bermändir.

Bu adamlar:

— Oglanlar, näme üçin salam
bereňzok? — diýip soranlar.

Onda Ýedige:

— Az köpe salam bermelidir. Siz
iki sany, biz bir topar, näme üçin siz bize sa­lam be­reňzok? — diýipdir.

Onsoň bu ikisi Ýedigäniň
akyllydygyny aňyp, bir-birine: «Gel, dawamyzy muňa açdy­raýaly» diýşipdirler.

Soňra bularyň biri elindäki
towşany gör­kezip, Ýedigä şeýle diýipdir:

— Eý, oglan, biz dawaly bolup
Togtamyş hanyň gaşyna bar­ýardyk. Eger dawamyzy dü­şün­dirsek, sen açyp bilermiň? — diýipdir.

Onda Ýedige:

— Aýdyň hany, synanşar göräýeris
— diýen.

Ýaňky:

— Şu elimdäki towşan biziň öýümiziň ýanyn­da
gezip ýören towşandy. Biz awa çy­kyp, şundan nyşanalap bir wagtda ok at­dyk. Me­niň okum
degdi welin, bu: «Meňki degdi» di­ýip dawa edýär. Indi men öz towşanymy al­jak bolýaryn, bu-da bermejek bolýar. Tow­şan
haý­symyzyňky bolmaly? Şony aýdyp ber? — di­ýipdir.

Ýedige hem ýaňky towşany özi bilen oýnap ýö­ren oglan­la­rynyň
biriniň eline tutdu­ryp­­dyr-da,
dawagäriň salgy berşi ýaly ara­lykda goýup:

— Kim towşanyň öň tarapyndan atyp
de­girse, towşan şonuňky. Emma oky oglana de­gir­meli däl. Eger degiräýseňiz, og­lanyň
hunu­ny tölemeli bolarsyňyz — diýipdir.

Dawagärler gezek-gezegine ok
atýarlar. Bel­le­­nilen aralyk­dan bularyň biriniň oky tow­­şa­nyň edil öňki
degen ýerinden degýär-de, beý­le­kisi urubam bilmeýär.

Onsoň Ýedige:

— Towşan, ine, şuňky bolmaly, bu
tüýs aw­­çy eken — di­ýip, ýaňky oky degen awçyny gör­kezýär. Emma urup bilmedik:
«Bu bir çaga­dyr-da,
muňam bir gepi bormy?!» diýip, razy bol­ma­ýar. Onsoň bular Togtamyş hanyň
ýanyna gidýärler. Baryp dawalaryny düşün­dir­­ýär­ler. Onda han:

— Ownuk zat üçin gelýäňiz, heý, dawaňyzy başga açyp beren
bolmadymy? — diýip so­ra­­ýar.

Dawagärler oglanyň çözüp berşi
hakda aýd­ýarlar welin, han hem:

— Ol oglan dawany örän dogry çözüpdir. Şol
oglanyň çö­zü­şini makul görýärin — di­ýipdir.

Şeýlelik bilen, dawagärler
Ýedigäniň çö­­zü­şine razy bolup, gidiberipdirler.

Ýedige Togtamyş hanyň golastyndaky
baý­la­ryň biriniň goý­nuny bakýar eken.
Günler­de bir gün çopançylyk edip ýör­kä, Ýedigäniň ýany­na bir düýäni idip, iki sany adam ge­lipdir. Ýedige
bulara salam beripdir, olar sa­lam alypdyrlar. Olar hem özara dawaly eken­ler. Ony Ýedigä aýtmagy maslahat bilen eken­­ler. Olardan biri:

— Eý, oglan, biziň dawamyz bar.
Aýtsak, açyp bilermiň, bil­meseň-ä Togtamyş hana gitjek — diýipdir.

Ýedige:

— Aýdyň göreýin, synanşaýarys —
diýip jo­gap beripdir.

Onda ýaňky adamlaryň biri:

— Şu düýäni men bir ýaşajyk
köşekkä ýi­ti­ripdim. Ondan bäri bäş ýyl geçdi. On­da-da men muny tanaýaryn. Şu
meniň düýäm bol­ma­ly. Munuň enesi häzirem
bar. Emma bu adam mu­ny şol kiçijek köşekkä ogurlap­dyr-da, in­dem: «Öz düýäm»
diýip, bermän ýör — diýen.

Onda ikinjisi hem:

— Ýok, bu öz elimde botlan düýäm.
Enesem öý­de — diý­ýär.


Ýedige:

— Onda ikiňizde-de munuň enesi
hasap ed­ýän düýäňiz bar­my? — diýip sorapdyr.

Olar:

— Hawa, bar — diýşipdirler. Onda
Ýedige:

— Beýle bolsa, ikiňizem şol enesi
diý­ýän düýäňizi alyp ge­liň — diýip, bulary ibe­rip­dir. Olar gidip her haýsy
bir garry düýäni idip, alyp gelipdirler.

Ýedige olara ol düýeleri akaryň
aňyrsyna geçirip goýber­me­gi buýrupdyr. Olar diýli­şi ýaly edipdirler. Özi
bolsa, dawaly düýä­niň art­ky budundan dört gat kendiri daňyp, için­denem bir agaç geçiripdir-de,
towlap baş­lap­dyr. Kendir ýüp buduny kesip baş­lan­soň, ýaňky düýe bagyrmaga
başlapdyr. Şol wagtda su­wuň aňyrsynda otlap ýören düýeler muny eşidipdirler.
Düýe ýitireniň düýesi muny eşiden badyna suwdan geçip gaýdy­be­ripdir. Ikinji
düýe bolsa, azaryna-da däl, otlama­sy­ny dowam etdiriberipdir. Bu ýagdaýa syn
edip duran Ýedige:

— Düýäni eýesine bermeli, seniň
düýäni ogurlanyň çyn. Sebäbi bu adamyň düýesi bu da­wa­ly düýäniň enesi. Ol
düýäň bolsa, heni­zem otlap ýör — diýipdir. Emma özi ogry ha­sap edilen adam bu
çözlüşe razy bolman­dyr. Şun­lukda, bularam Togtamyş hanyň ýanyna gidipdirler.
Onsoň bu dawagärler hem hanyň ýanyna barypdyrlar welin, ol bularyň sözüni
diňläpdir-de, olary Ýedigäniň ýanyna iber­mek­çi bolupdyr. Onsoň olar Ýedigäniň
ýanyna öň baryşlaryny öz dawalaryny çözü­şi­ni jik­me-jik gürrüň beripdirler.
Togta­myş han bu gürrüňi eşidip:

— Ýedige dogry çözüpdir. Onuň
çözüşine me­nem razy — diýipdir.

Dawagärlere razylaşmakdan başga
çäre gal­mandyr.

Ýedige ýene bir gün goýun bakyp
ýörkä, onuň ýanyna bäş-alty ýaş­ly bir oglanjygyň hersi bir elinden tutup, iki sany aýal
gelipdir. Ýedi­ge
olara salam beripdir, olar salam alyp­­dyrlar. Soň hem olaryň biri söze baş­lap:

— Biziň bir dawamyz bar, şony
açyp be­rip bilermikäň ýa-da Togtamyş hana aýtsak­my­kak? — diýipdir. Onda
Ýedige:

— Hany dawaňyzy bir aýdyň,
synanşyp göre­ýin, başarsam çözer beräýerin — diýip­dir. Aýallaryň biri:

— Biz bäş-alty ýyl mundan ozal
goňşy oturýardyk. Şonda günleriň birinde ikimi­zi­­ňem oglumyz boldy. Birnäçe
wagt geçensoň, mu­nuň ogly ölüpdir. Onsoň ol meniň öýde ýok wag­tymy peýläp,
meniň oglumy alyp, özüniň ölen ogluny hem meniň sallançagyma salyp gidipdir.
Men gelip, sallançagy bar­lap gör­sem, içinde ölen çaga ýatyr, özem meňkä meň­zeş
däl. On­da-da men ölensoň üýtgändir öýdüp pikir etdim. Emma aýdan-aý,
ýyldan-ýyl geç­di. Goňşymdaky
oglan hem gitdigiçe maňa meň­zäp barýar. Onuň maňa meňzeşdigini ilem aýdýar.
Şonuň üçinem bu meniň oglum bolma­ly, indi men muňa açyk ynanýarynam welin, bu
hem: «Öz oglum» diýip, ony maňa berenok.

Şol wagt ikinji aýal hem söze
goşulyp:

— Ýogsa-da öz dogran oglum bolsa,
şeý diýe­rin-dä — diýip, oňa jogap beripdir. Ýedige:

— Bolýar, dawaňyz düşnükli. Muny
açmak ky­nam däl. Ýöne siz maňa bir gylyç tapyp be­riň — diýipdir.

Onsoň oňa bir gylyç getirip berip­dir­ler.
Ýedige hem gylyjy eline alyp:

— Her haýsyňyz oglanyň bir
elinden tu­tup duruň, men häzir muny size göni ikä bö­lüp ber­jek — diýip, gylyjy
aýlap, ogla­nyň kel­le­siniň üstüne tarap goýberen, oglu­ny aldy­ran aýal durup
bilmän:

— Waý, oglany öldürme, goý,
häzirlikçe mun­­da galaýsyn, ölmese ir-u-giç özi hak eje­si­ni tanar — diýip,
oglanyň üstüne özüni goý­berip, ony bagryna basyp duruberipdir. Emma ikinji
aýal göwni bir ýaly şol bir dur­şuna dur diýýär. Bu ýagdaýy gören Ýedige oňa
garap:

— Seniň oglany ogurlanyň çyn
eken. Indi ony öz ejesine gaýdyp ber — diýipdir.

Ýöne muňa ikinji aýal razy
bolmandyr. Onsoň bularam Togtamyş hanyň ýanyna ba­ryp, öz dawalaryny
aýdypdyrlar. Togtamyş han hem:

— Siziň dawaňyzy ozal çözen
boldumy? — diýip sorapdyr. Bular Ýedigäniň eden işini we beren maslahatyny
aýdypdyrlar. Togta­myş han hem dawany şol oglanjykdan başga hili çözüp
bolmajygyny aýdypdyr. Aýallar ahyry razylaşyp, oglany öz ejesi alansoň, yzlary­na gaýdypdyrlar.

Ýedige hem malyny bakyp
geziberipdir. Gün­le­riň bir güni onuň ýanyna dört sany adam bir agsak geçini
süýräp gelip­dir­ler. Bular saglyk-amanlyk soraşanlaryndan soň ýaňky­la­ryň
biri:

— Eý, oglan, biz dawaly bolup,
Togtamyş hanyň ýanyna barýarys. Belki, sen çözüp be­rer­­siň. Sen her hili dawa
bolsa-da, çözüp bil­ýärsiň diýip eşitdik — diýipdir.

Onda Ýedige:

— Hany aýdyň bakaly, synanyşyp
göre­ýin, belkem, çöze­rin! — diýip jogap beren. Onsoň olaryň biri gürrüňe
başlapdyr.

— Biziň şu dördimiz dogan. Iň
kiçileri-de men. Atamyz pahyr ölüp, ondanam, ynha, şu ýeke geçi miras galypdy.
Ony te­reke edip paý­lan­larynda, geçiniň kellesi bilen alyn­ky sag aýa­gyny
uly agamyza, alynky çep aýagy­ny ondan kiçimize, artky sag aýagyny üçünji­mi­ze, artky çep aýagyny hem maňa de­gişli
et­di­ler. Onsoň geçiniň şol maňa degişli aýagyna ýara çykyp agsak boldy. Men
hem şol aýagyna ýag çalyp, ony mata bilen daňyp goýberdim. Ge­çi gezip ýörşüne bir
tamdyryň ýanyndaky üý­şüp duran gorsaw ody basypdyr. Onuň aýagyn­daky ýagly ma­ta
ot dü­şüp­dir. Onsoň geçi otdan gorkup-ürküp, aýagyny sil­kip gaçyp ýör­şü­ne
bir harmana barypdyr. Şeýdibem, ol har­ma­na ot düşüp büs-bütin ýanypdyr. In­di
harman eýesi hem: «Har­ma­nyň bahasyny tö­läň» diýip, azar be­rip dur. Agalarym
bolsa, harmanyň otlan­ma­gy­nyň sebäbini geçiniň ma­ňa degişli aýa­gyn­­­dan
görüp, harmanyň baha­sy­ny ýeke maňa töletjek bolýar­lar. Ine, biziň da­wamyz-a
şeý­le — diýen.

Onda Ýedige:

— Bolýar, bu dawaňyzy açarys.
Ýöne siz şol harmanyň ba­hasyny bilip geliň — di­ýip­dir. Doganlaryň iň kiçisi
harman eýe­si­niň ýanyna baryp gelipdir-de:

— Harman eýesi müň teňňe talap edýär — di­ýipdir.


Onda Ýedige:

— Müň teňňe bolsa, şonuň esse ýarymyny,
ýagny 375 teň­ňe­sini iň ulyňyz, ikinjiňiz we
üçünjiňiz bolsa, heriňiz bir es­sesini, ýag­ny, her haýsyňyz 250 teňňesini kiçiňiz bol­sa ýarym
essesini ýagny 125 teňňesini tölemeli bolýarsyňyz — diýipdir. Doganla­ryň agalary bu bölünşigiň
sebäbine düşün­män:

— Näme üçin-de, näme üçin? —
bolşup­dyr­lar.

Onda Ýedige:

— Baş bilen işläp, göz bilen
görmese, ol harmana baryp bilmezdi. Şonuň üçin iň ulyňyzyň tölegi esse ýarym
bolmaly. On­soň, sag aýaklary bolmasa, geçi ýeke agsak aýagy bi­len ýöräbem
bilmezdi. Diýmek, üç sag aýak agsak aýagy hem süýräp harmana alyp baryp­dyr. Şo­nuň
üçin-de iki ortanjyňyzyň her haýsyňyz bir essesini tölemeli bolýarsy­ňyz. Oduň
ag­sak aýaga ýapyşyp barany üçin bol­sa, iň kiçi­ňiz hem ýarym es­sesini töle­me­li
— diýip, ýeke-ýeke düşündiripdir. Emma uly agalary on­da-da razylaşmandyr. Onsoň bular
toparlan­şyp, Tog­ta­myş hanyň ýanyna barypdyrlar we da­walaryny aýdypdyrlar.
Togtamyş han bu­lar­dan hem:

— Ozal Ýedigäniň ýanynda
bolduňyzmy? Ol näme diýdi? — diýip sorapdyr. Olar Ýedigä­niň çözgüdini
aýdypdyrlar. Han özüniňem şo­ňa razydygyny aýdypdyr. Doganlar hem ra­zy­la­şyp,
yzlaryna gaýdypdyrlar.

Onsoň han oýlanyp: «Her gezek Ýedige da­wa­ny dogry çö­züp goýberýär. Ol
tüýs maňa mas­la­hat berip biljek oglan bol­ma­ly» diýip, ony çagyryp, öz
ýanyna köşge getirdýär. Şon­dan soň, han hem, il-halk hem oňa Ýedige sol­tan diýip at berip, bir iş etseler, şonuň bilen
maslahatlaşyp durupdyrlar we ýal­ňyş­­man­dyr­lar.

Ahyr okap cykdymay. Sagja bol govyja erteki eken.

Ahyr okap cykdymay. Sagja bol govyja erteki eken.

Sag bol dost gaty gowy eken . Yenede paylashyp dur.

Sagbol gowy hekaya eken tuweleme

gowy hekaya eken doly okadym sag bol payl
a6anyn u4in....

gowy hekaya eken doly okadym sag bol payl
a6anyn u4in....

Sag bol paýlaşanyňa.

Dost köpräk ýazyber! Gaty gyzykly ertekiler.

Şu ertekini 2-nji klasdakam okapdym Şamar kitabyndan! Gaty gyzykly!

Бетинден эртеки экен