Kyýamat: ÜÇ ZAT BARADA

23. Pygamberimiz (s.a.w.) aýtdy: «Kim säher turup, durmuşyna zeýrense, ol öz Rebbine zeýrenýäne meňzeşdir. Kim säher turup, dünýewi işler üçin gaýgylanýan bolsa, onda ol ukydan oýanyp, Allahyna gazaplanýan ýalydyr. Kim baý adamyň öňünde onuň baýlygy üçin peselse, onda ol imanynyň üçden iki bölegini ýitirer».

24. Abu Bekr As-Syddykdan (r.a.) habar berilýär: «Üç zady üç zat bilen gazanylmaz: 1) baýlygy - ony islemek bilen; 2) ýaşlygy saçlary boýamak bilen, 3) saglygy diňe dermanlar bilen».

25. Omar bin al-Hattabdan (r.a.) habar berilýär: «Ynsanlara söýgüňi we dostlugyňy bildirmek – akylyň ýarysy. Gowy sorag – ylmyň ýarysy. Oňat edara ýetmek (dolandyrmak) – haýyrly durmuşyň ýarysy».

26. Osman bin 'Affandan (r.a.) habar berilýär: «Kim bu dünýäni terk etse, ony Allah söýer. Kim günäleri terk etse, ony perişdeler söýer. Kim musulmanlaryň mal-mülkine el urmasa, ony musulmanlar söýer».

27. 'Ali bin Abu Talibden (r.a.) habar berilýär: «Hakykatdanda, bu dünýäniň ähli nygmatlaryndan, saňa Islam nygmaty ýeterlikdir. Ähli işlerden beter, saňa ybadat etmeklik ýeterlikdir. Ähli nesihatlardan saňa, ajal baradaky nesihat ýeterlikdir».

28. 'Abdulla bin Mas'ud[7] (r.a.) aýdypdyr: «Näçe ynsanlar nygmatlara ýesir boldular. Näçeler öwgüleriň täsirine düşdiler. Näçeler hem özlerinden gizlin-gaýyb zatlara aldandylar».

29. Daud (a.s.) pygamberden habar berilipdir: «Akylly ynsanyň üç sany zat bilen meşgul bolmagy wajypdyr: 1) Kyýamat gününe taýynlanmagy; 2) bu dünýede sabyrly bolmagy; 3) halal zatlarda razylyk gözlemekligi».

30. Abu Hureýranyň (r.a.) habar berişine görä, pygamberimiz (s.a.w.) aýdypdyr: «Üç sany zat halas eder, üç sany zat hem heläk eder. Üç sany zat derejäni galdyrar, üç sany zat hem päklär. Halas ýetjek üç zat: 1) Beýik Allahdan gizlin we açyk ýagdaýlarda-da gorkmak; 2) garyplykda-da, baýlykda-da tygşytly bolmaklyk; 3) razylykda-da, gaharda-da adalatly bolmak. Heläk etjek üç zat: 1) gaty husyt bolmaklyk; 2) şöwketparazlyk; 3) öz-özüňe buýsanmaklyk. Derejä galdyrjak üç zat: 1) salamy ýaýmaklyk; 2) adamlary bar bolan zatlaryň bilen naharlamak; 3) adamlar ýatan wagtynda, (gije turup) namaz okamak. Päklejek üç zat: 1) sowuk gijede sowuk suw bilen täret almak; 2) metjitlere jemagat bilen namaz okamak üçin gatnamak; 3) bir namazdan soň indiki namaza çenli garaşmaklyk.

31. Jebraýyl (a.s.) aýtdy: «Eý Muhammet (s.a.w.), näçe ýaşasaň ýaşa, ýöne bilip goý – öljeksiň; isläniňi söýseň – söý, ýöne onuň bilen aýyrlyşjaksyň (ýagny ýa sen ilki ölersiň ýa-da söýýän adamyň öler); näme etseň et, ýöne islendik amalyň üçin jogap berjeksiň».

32. Pygamberimiz Muhammet (s.a.w.) aýdypdyr: «Kyýamat gününde, gyzgynlykdan goranmak üçin saýanyň ýoklugynda, üç sany topary Beýik Allah Öz Kürsüsiniň saýasyna salar: 1) kyn pursatlarda-da täret alýanlary; 2) namaz okamak üçin gije metjide barýanlary; 3) açlary naharlaýanlary».

33. Ibrahym (a.s.) pygamberden soradylar: «Allah seni näme üçin dost tutundy?», ol şeýle jogap beripdir: «Üç zat üçin: 1) Allahyň buýruklaryny beýlekileriň buýruklaryndan ýokarda goýdum; 2) Allah ryzk bilen üpjün edermikä-etmezmikä ýa-da hossarlyk edermikä-etmezmikä diýip alada etmedim; 3) men hiç wagt myhmansyz naharlanmadym».

34. Akyldarlardan habar beripdirler: «üç sany zat gaýgy-gamdan halas edýär: 1) Allahy ýatlap zikr etmek; 2) Allaha ýakyn ynsanlar bilen gatnaşmak; 3) akyl-paýhasly dana ynsanlar bilen söhbetdeşlik etmek».

35. Hasan al-Basry[8] rahmetullah aýdypdyr: «Edepden ylmy ýoguň, ylmyda ýok. Sabry ýoguň, dini ýok. Takwalygy ýogyň, Allaha ýakynlaşygy-da bolmaz».

36. Habar berlişine görä, Beni Ysraýyl taýpasyndan bir adam ylmyny artdyrmak üçin watanyny terk etmekligi karar edipdir. Ol hakdaky habar şol zamananyň, olara iberilen pygamberine ýetipdir. Pygamber aýdypdyr: «Eý ýigit, geçen we geljek nesilleriň ylmyny içine alýan üç sany aýratynlyk barada saňa habar bereýin: 1) Allahdan gizlin we açyk ýagdaýda-da gorkgun; 2) diliňi gybatdan goragyn, hemmeleriň diňe gowy zatlary barada aýtgyn; 3) iýýän çöregiň, halal bolmagyna seretgin». Şondan soň ýigit watanyny terk etmekligi goý bolsun edipdir.

37. Aýdyşlaryna görä, Beni Ysraýyl taýpasyndan bir adam segsen sandyk ylym (dürli kitaplary) ýygnapdyr, ýöne ol ylma amal etmändir. Şol wagtyň pygamberine Beýik Allah aýat indiripdir: «Şol kitap ýygnaýan adama aýt: «Sen ýene-de has köp ylym (kitap) ýygnasaňda, seniň şu üç sany işe amal etmekden başga zadyň peýda getirmez, ýagny: 1) bu dünýäni söýmegin, sebäbi ol iman edenler üçin duralgada, jaýam däldir; 2) iblis bilen gatnaşyk etmegin, ol iman edenlere dost däldir; 3) hiç kime ýamanlyk etmegin, sebäbi ýamanlyk iman edenleriň - ammallaryndan däldir».

38. Aýdypdyrlar: «Kimiň kalby ylymdan habarly bolsa, bedeni-de sabyrly bolup, özünde bar bolan zatlaryna razy bolýan bolsa – iň bagtly ynsandyr».

39. Ibrahim an-Naha'i[9] rahmetullahdan habar berilýär: «Hakykatdan-da, sizden öňki halklar üç sany sat üçin ýok edildi: 1) artyk köp gepleýänleri üçin; 2) artyk köp iýmit iýýänleri üçin; 3) artyk köp ýatýanlary üçin».

40. Ýahýa bin Mu'az ar-Razi rahmetullahdan habar berilýär: «Ölmezden öň bu dünýäni terk edenler, gabyra girmeklik üçin özüni taýynlanlar, hem-de Rebbine sataşmaka ony razy edenler - bagtlydyrylar».

41. Ali (r.a.) aýtdy: «Allahyň sünnetine, Onuň pygamberiniň sünnetine, Oňa ýakynlaryň sünnetine ýapyşmaýanlaryň – hiç zady ýokdur». Ondan soradylar: «Allahyň sünnetine näme girýär?» Ol aýtdy: «Syr saklamak». Ýene-de soradylar: «Pygamberiň sünnetine näme girýär?» Ol aýtdy: «Ynsanlara haýyr etmek». Ýene-de soradylar: «Onuň ýakynlarynyň sünneti näme?» Ol aýtdy: «Adamlardan gelýän zyýanlara sabyr etmek».

Bizden öňkiler-de, bir-birlerine üç sany zady weset edip, ol wesýetleri ýazyp alypdyrlar. 1) Kim ahyriýetiň bakyýeti üçin yhlas ýetse, ony Allah diniňem, bu dünýäňem işlerinde üpjin eder; 2) kim syrlary saklap bilse, Allah köpçülikde-de oňa rahmet eder; 3) kim Allah bilen arasyndaky zady gowulaşdyrsa, Allah onuň adamlar bilen arasyndaky zady gowular.

42. 'Aliden (r.a.) habar berilýär: «Allah üçin ynsanlaryň gowusy bol. Nebsiň üçin ynsanlaryň erbedi bol. Ynsanlar üçin bolsa olaryň özi ýaly bol».

43. Aýdypdyrlar: Beýik Allah pygamber 'Uzeýre (a.s.) aýdypdyr: «Eý 'Uzeýr, eger sen kiçi günä etseň-de, onuň kiçiligine seretme, onuň kime degişlilikde edeniňe seret. Egerde, saňa az nygmat gelen-de bolsa, sen onuň azlygyna seretme, seni ol nygmata ýetireniň kimligine seret. Ýeger-de saňa bela ýeten bolsa, onda ýaradanlarym üçin Maňa şikaýat etme, sebäbi perişdelerim seniň ýaramaz amallaryň ýazgylaryny Maňa getirenlerinde, Men hem seniň üçin perişdelerime şikaýat etmeýärin».

44. Hatim al-Asama[10] rahmetullah aýdypdyr: «Her säher Şeýtan maňa «Näme iýjek? Näme geýjek? Nirede ýaşajak?» - diýip soraýar. Men oňa: «Men ajaly iýjek. Men her gezek kepen geýjek. Men gabyrda ýaşajak» - diýip jogap berýärin».

45. Pygamberimiz Muhammet (s.a.w.) aýdypdyr: «Kim Allaha boýun egmezligiň tümlüginden, ybadat etmekligiň abraýyna çyksa, ony Beýik Allah mülksiz-de baý eder, goşunsyz-da ony kuwwatlandyrar, magşuksyz-da hormatlanýan we söýülýän eder».

46. Habar beripdirler, bir gün pygamberimiz (s.a.w.) sahabalarynyň ýanyna çykypdyr we olardan sorapdyr: «Siz nähili ýagdaýda ukudan turduňyz?» Olar jogap berdiler: «Biz Allaha iman edenler bolup oýandyk». Ol ýene-de sorady: «Siziň imanyňyzyň alamaty näme?» Muňa olar: «Biz bela-beterlere sabyr edýäris, abadançylyk üçin şükür edýäris we takdyrymyza razydyrys» - diýip jogap beripdirler. Pygamberimiz muny ýeşidip, şeýle diýipdir: «Siz Käbäniň Rebbine hakyky iman edenlersiňiz».

47. Beýik Allah käbir pygamberlere indiripdir: «Kim maňa duşup, Meni söýse, Men ony Jennete salaryn. Kim maňa sataşyp, Menden gorksa, Men ony Dowzahdan daşlaşdyraryn. Kim maňa duşup, Menden utansa, onda onuň ýanynda ýoldaş ýedilen perişdelere onuň günälerini ýatdan çykarmaklaryny mejbur ýederin».

48. Abdulla ibn Masuddan (r.a.) habar berilýär: «Allah tarapyndan saňa buýrulan hökümleri berjaý et – şonda ynsanlaryň içinde iň köp ybadat edýänlerden bolarsyň. Allahyň gadagan edenlerinden häzir bol – şonda ynsanlaryň arasynda iň kanagatlysy borsuň. Allahyň berenine razy bol – şonda ynsanlaryň arasynda iň baýy borsuň».

49. 'Ali (r.a.) aýdypdyr: «Isläniňe ýardam et, sen onuň emiri borsuň. Kimden dileseň dile, sen onuň ýesiri borsuň. Hiç kime mätäç bolma, onda deň borsuň».

50. Ibrahim bin ýel-Edhem[11] rahmetullahdan habar berilipdir: «Haçanda ondan «Sen nädip takwalyga we kanagatlylyga ýetdiň?» - diýip soranlarynda, ol şeýle jogap beripdir: «Üç zadyň kömegi bilen: 1) men adamsyz gabyry gördüm, meniň bolsa ýanymda ýoldaşym ýokdy; 2) Men uzak ýoly gördüm, meniň bolsa ýol harajadym ýokdy; 3) Men güýç- kuwwatly Emini (Kazyny) gördüm, meniň bolsa aklanmaga hiç hili delilim ýokdy».

51. Ibn Abbas[12] (r.a.) aýdypdyr: «zuhd» (kanagatlylyk) sözi üç harpdan ybarat: «z» harpy gözelligi; «h» harpy şöwkedi terk ýetmekligi; «d» harpy bolsa dünýäni terk ýetmekligi aňladýar».

52. Hamid al-Laffafa rahmetullahdan habar berilipdir, bir adam onuň ýanyna gelip, nesihat bermekligini haýyş edipdir. Onda ol aýdypdyr: «Din üçin Kuranyň daşlygy ýaly daşlyk edin». Ondan sorapdyrlar: «Diniň daşlygy nähili?» Muňa ol şeýle jogap beripdir: «Gerek bolmadyk sözleri taşla. Iň gerek bolan zatlary alyp, bu dünýäni terk ýet. Adamlar bilen söhbediň iň gerek bolanlaryndan başgasyny terk et. Ýene-de bilip goý, kanagatlylygyň köki – uly-kiçi haramlardan daşlaşmakdyr. Şeýle-de agyr we ýeňil bolan parzlary amal etmekdir. Bu dünýäni uly-kiçi zatda-da terk etmekdir.»

53. 'Ali (r.a.) aýdypdyr: «Üç sany zat ýatkeşligi artdyryp, gakylygy-da aýyrýar. Olar: 1) Miswak; 2) agyz beklemek; 3) Kuran okamaklyk.»

54. Ka'b al-Ahbar[13] (r.a.) aýdypdyr: «Iman edenler üçin üç sany gala bar: 1) Metjit; 2) Allahy ýatlamak (zikr); 3) Kuran okamak.»

55. Akyldarlar aýdypdyr: «Üç sany zat Allahyň hazynasyndandyr we ony diňe söýgülilerine berýändir. Olar: 1) garyplyk; 2) hassalayk; 3) sabyr».

56. Ibn Abbasdan (goý Allah olaryň ikisinden-de razy bolsun) habar berilýär, haçanda ondan: «Haýsy gün, haýsy aý we haýsy amal has haýyrly we sogaply bolýar?» - diýip soranlarynda, ol şeýle jogap beripdir: «Iň haýyrly gün – Juma günidir. Iň haýryly aý – Remezan aýydyr. Iň haýyrly amal – öz wagtynda okalan bäşwagt namazdyr». Birnäçe gün geçenden soň, 'Ali (r.a.) 'Ibn Abbasyň (r.a.) soraglara beren jogaplary hakyndaky habary eşidipdir. Şonda 'Ali (r.a.) aýdypdyr: «Egerde, gündogardan günbatara çenli bar bolan ulamalara, akyldarlara, fykhçylara bu soraglar beriläýen bolsa, onda olaryň menden başgasy 'Ibn Abbasyňky ýaly jogap bererdiler» . Men bolsa ol soraglara şeýle jogap beredim: «Iň haýyrly amal – Beýik Allahyň menden razy bolup kabul etjek amalydyr. Iň haýyrly aý bolsa meniň tobalarymyň Allah tarapyndan kabul ediljek aýydyr. Iň haýyrly gün bolsa, meniň bu dünýäden ötüp, Beýik Allahyň ýanyna imanly giden günümdir».

57. Aýdypdyrlar: «Egerde Allah kime haýyr islese, oňa din öwreder, ony dünýede sabyr-kanagatly eder, hem-de ol ynsana onuň kemçiliklerini görkezer».

58. Allanyň Resuly (s.a.w.) aýtdy: «Bu dünýede meniň üçin üç sany zat söýgülidir: 1) Huşba (atyr); 2) zenanalar; 3) gözlerimiň röwşeni namaz».

Şonda Abu-Bekr as-Syddyk (r.a.) aýdypdyr: «Seniň aýdanlayň hakdyr, ýa Resulalla (s.a.w.), meniň üçin bolsa bu dünýede şu üç sany zat söýgülidir: 1) Allanyň Resulynyň (s.a.w.) nurana jemalyna seretmeklik; 2) Allahyň Resulyna (s.a.w.) mülk-malymy bermeklik; 3) Meniň gyzymyň Resulallanyň (s.a.w.) aýalydygyna guwanmaklyk».

Onda Omar (r.a.) aýdypdyr: «Hak aýdýaň Abu-Bekr (r.a.), men-de bu dünýede üç sany zady söýýän: 1) haýyra çagyrmaklygy; 2) şerden gaýtarmaklygy; 3) könelen geýim geýmekligi».

Onda Osman (r.a.) aýdypdyr: «Hak aýdýaň, eý Omar (r.a.). Meniň bu dünýede söýen üç zadym şulardyr: 1) ajy doýurmaklyk; 2) eşiksizlere egin-eşik bermeklik; 3) Kuran okamaklyk».

Onda 'Ali (r.a.) aýdypdyr: «Hak aýdýaň, eý Osman (r.a.). Meniň bu dünýede söýen üç zadym şulardyr: 1) myhmana hyzmat ýetmekligi; 2) tomus agyz beklemekligi; 3) Din üçin gylyç syryp söweşmegi».

Haçanda olar aýdyşyp bolanlaryndan soň, Jebraýyl (a.s.) perişde gelipdir. Ol «Siziň gürrüňleriňizi eşidip, Gudraty güýçli Beýik Allah meni siziň ýanyňyza iberdi». Soňra Resulalla (s.a.w) ýüzlenip: «Ol meniň bu dünýäniň ýaşaýjysy bolandygymda nämeleri söýjekdigim hakynda menden soramaklygy saňa buýurdy» - diýipdir. Onda Resulalla (s.a.w.) Jebraýyla (a.s.) ýüzlenip: «Şu dünýäniň ýaşaýjysy bolan bolsaň nämeleri söýerdiň?» - diýip sorapdyr. Onda perişde şeýle jogap beripdir: «1) azaşanlara öwüt-nesihat ýederdim; 2) ýat ýurtly takwa ynsanlar bilen dostlaşardym; 3) kynçylykda ýaşaýan maşgalalara ýardam bererdim». Ondan soňra Jebraýyl (a.s.) perişde şeýle diýipdir: «Gudraty güýçli Allah öz bendelerindäki üç sany zady söýýär: 1) haýyr iş üçin güýjiňi gaýgyrmazlygy; 2) toba edeniňde aglamaklygy; 3) mätäç ýagdaýlarda sabyr etmekligi».

59. Akyldarlar aýdypdyrlar: «Kim diňe özüniň akylyna daýanýan bolsa, on-da ol azaşmaklyga barar. Kim diňe mal-mülk bilen baýasa, ol köp zatdan mahrum bolar. Kim ýaradylanlarda güýç-kuwwat gözlese, ol masgara bolar».

60. Akyldarlar aýdypdyrlar: «Ylmyň miwesi üç sany zatdadyr: 1) Allahdan utanmaklyk; 2) Allah üçin söýmek; 3) Allah üçin dost bolmak».

61. Pygamberimiz Muhammet (s.a.w.) aýdypdyr: «Muhabbet – ylym almaklygyň esasydyr. Päk ahlak – imanyň nyşanydyr. Imanyň çür depesi bolsa takwalyk we Beýik Allahyň ýazan takdyryndan razy bolmakdyr».

62. Pygamberimiz Muhammet (s.a.w.) aýdypdyr: «Muhabbetiň çyn ýürekdenligi üç sany zatda ýüze çykýar: 1) söýgüliň sözlerini başga sözlerden artyk tutmakda; 2) söýgüliň bolýan ýerini başga ýerlerden artyk tutmakda; 3) söýgüliň razylygyny beýlekileriň razylygyndan artyk tutmakda».

63. Wahab bin Munabbih[14] Al-Ýamani (r.a.) habar berýär: «Töwratda ýazylan: «Kim bu dünýäni güýçli isleýän bolsa, ol bu dünýäniň patyşasy bolsada, garamaýakdyr. Kim Allahyň buýruklaryna boýun bolýan bolsa, gul hem bolsa, oňa tabyn bolýandyrlar. Kim özünde bar bolan zadyna kanagat edýän bolsa, aç hem bolsa baýdyr».

64. Dana kişiler aýdypdyrlar: «Kim Allahy tanan bolsa, ol ýaradanlar bilen lezzet tapmaz. Kim bu dünýäni tanan bolsa, ol ony islemez. Kim Beýik Allahyň adalatyna akyl ýetiren bolsa, ol hakda şikaýat edilmez».

65. Zunnun al-Misri[15] rahmetullahdan habar berilýär: «Her gorkan – gaçýandyr. Her islegçi - gözleýändir. Allahy özüne dost tutunanlar, nebsinden ýalňyzdyrlar». Zunnun aýtdy: «Beýik Allahy tanan – ýesirdir. Onuň kalby görýändir, onuň ammallary bolsa halys Allah razylygy üçindir». Zunnun ýene-de aýtdy: «Beýik Allahy tanan – wepalydyr, onuň kalby bolsa duýgur bolýandyr, Allahyň razylygy üçin eden amallary bolsa päklenýändir».

66. Ibn Suleýman ad-Darani rahmetullah aýdypdyr: «Bu dünýede-de, bakyýet dünesinde-de Islendik nygmatyň esasy – doýmakdyr. Bakyýet dünýesiniň açary bolsa – açlykdadyr.»

67. Aýdylypdyr: «Ybadat – bu senetdir, ýalňyzlyk onuň – dükanydyr; takwalyk – maýasydyr, girdejisi - Jennetdir».

68. Mälik bin Dinar[16] rahmetullah aýtdy: «Iman edenlerden bolmak üçin, üç zady üç zat bilen kämilleşdir: 1) tekepbirligi – sadalyk bilen; 2) güýçli islegi – kanagatlylyk bilen; 3) bahyllygy – öwüt-nesihat bilen».