Şrödingeriň pişigi ýa-da Kwantowaýa mehanikanyň (quantum mechanics) ilkinji ädimleri
Men şu gün wikipediada gowy zatlary öwrendim. Gowy we gyzykly. Şolar bilen paýlaşasym geldi, belki käbirleri gyzyklanar, a eger talyplar bar bolsa, okuwyna höwesi hem artar.
Men fizik bolmamsoň, eger ýalňyşsam, düzeltmegi ýatdan çykarmaň.
Klassiki mehanika makroskopiki (ýagny uly) jisimleriň fizikasyny taryp edýär. Muňa Nýuton mehanikasy hem diýýärler, sebäbi atasy Nýuton hasaplanýar. Emma kiçi jisimleriň, elektron, neýtron we protonlaryň, her dürli şöhleleriň (rentgen, gamma, alfa, beta we ş. m.) fizikasy quantum mehanika has takyk taryp edýär. Ýöne gyzykly ýeri, bu teoriýalar eýýäm klassiki mehanikadan has soň peýda bolýar. Esasan 20-nji asyrda ösýär we ulalýar. Elbetde täze teoriýa gelse, her kimiň kabul eden teoriýasy bolmasa, hatda öňki teoriýa garşy gidýän ýerleri hem bolsa, muny kabul etmek köp adamlara kyn bolupdyr.
Kwantowaýa mehanikanyň iň esasy aýratynlygy, her jisim bir öz tolkun funksiýasy (wave function) bilen taryp edilýär. A bu funksiýanyň içinde bolsa, weroýatnost'=probablistic part bar, türkmençesi näme bilemok. Garaz, gysgaça, belli bir nätakyklyk bar. Her jisimde, her wakada. Ýagny her waka "ýa bolar ýa bolmaz" diýen bir ýagdaý bar. Heisenbergiň nätakyklyk prinsipinde (Heisenberg uncertainty principle), bir zadyň hemme parameterlerini şol bir bada takyk bilip bolmaýar. Gyzykly, dogry dälmi? Biz hiç zadyň hemme tarapyny şol bir bada bilip bilemizok. Pikir edip otursaň, uly filosofiýa ýatyr.
Şu nätakyklyk sebäbi bu kwantowaýa mehanika bir topar düşünmesi kyn zatlar we jedeller bilen dolýar. Munyň arasynda, meselem, meşhur Eýnşteýn-Bor jedelleri (debatlary) hem bar. Bor kwantowaýa mehanikanyň atalarynyň biri, we belki 20-nji asyryň iň görnükli fizigi (Eýnşteýniň özi bilen) bolansoň, bu teoriýany soňuna çenli goraýar.
Arşivin durumu
● Tam metin
● 45/45 yorum korunmuş
Yayımlandığı site: teswirler.com · Kaynak: Web Archive kopyası — ertir.com, 12 Mayıs 2012 · Orijinal sayfayı gör ↗
Yorumlar 45
sheyle proflary goldamok. ozleriche bir kompleksleri bolyar. men pikirimche prof oz ishini edip okatmaly. birtopar chagany kosap yormeli dal. gullukda duhlary chakdanasha kop koseyan kompleksli deda menzetyan sholary.
Gurbik
Bu ugurda ekspert bolmanymsoň, soraglaryň iň aňsadyny jogaplap başlaýyn. Kwantowaýa mehanika/fizika, temanyň iň başynda ýazyşym ýaly, kiçi jisimleri taryp etmek üçin çykan ugur. Ýagny klassiki mehanika makro jisimleri taryp etse, mikrolary gowy taryp edip bilenok. Onsoň mikrolara nämeler girýär? Kwark, neýtrino, neýtron, proton, elektron, foton, bozon, fermion, pozitron (anti-matter diýýänleri, ýa käbiriniň God particle diýjek bolýanlary öýdýän) we beýlekiler. Bu kiçijik parçajyklaryp fizikasynyň roly ägirt uly. Ýagny masştab atom we sub-atom derejedäki wakalar üçin. Bular nämä wajyp? Meselem superconductivity (super-geçirijilik), semiconductors (ýarym geçirijileriň häsiýetleri), ýa-da atomlaryň we maddalaryň himiki reaksiýalary (sebäbi asly kiçi iki parça çakyşyp reaksiýa geçýärä) we beýleki ýüzlerçe zatlar. Superfluid'leri, materiallaryň elektriki, elektroniki, magnetiki we termal häsiýetlerini öwrenmek üçin gerek.
Mundan başga, bir topar gurallaryň işleýiş mehanizmi kwantowaýa mehanika bilen baglanyşykly. Wikide bardyr listleri:
http://en.wikipedia.org/wiki/Quantum_mechanics#Applications
Wiý, ýokarda ýalňyş gitdi, positron'a the God particle diýlenokda, Higgs Boson'a diýilýär.
Indi beýleki soraglaryňa gysgaça bilýänimçe jogap bereýin. Dünýäniň kwant ýagdaýyna içindäki we daşyndaky hemme zat täsir edýär aslynda. Ýöne fizikada hemme wagt bolşy ýaly, käbir täsiri az zatlary deňlemeden çykaryp bolýar, sebäbi soňky netijä kän täsir etmeýär. Göz öňüňe getir demir bölegi. Şol demir bölegindäki birinji demir bilen onunjy demiriň arasyndaky aragatnaşyk kän güýçli bolmaýar:
Fe-Fe-Fe-Fe-Fe-Fe-Fe-Fe-Fe-Fe
Iň güýçli täsir edýäni iň ýakynyndakylar. Onsoň häzir şol demirleriň birinjisiniň kwant ýagdaýynyň deňlemesini ýazaňda, bar demirleriň täsirini hem goşsaň oň dogrusy. Emma praktikada biz düşünýäs, 10-njy demir 1-njiden gaty uzak, onsoň oň täsirini deňlemä goşmasagam, alýan jogabymyz uly üýtgeşik däl. Şonuň üçin alymlar computational study (ýagny kompýuter arkaly Şrödüngeriň deňlemesini çözenlerinde), kompýuteriň wagtyny kän almaz ýaly, köp zatlary aýyrýarlar, soňky netijä täsir edenok diýip. Käbir hasaplamalary, meselem klimat bilen baglanyşykly, howa ýagdaýlary we agyr biologiki sistemalaryň hasaplamalaryny uly supercomputer'lerde geçirýärler. Ýönekeý kompýuterleriň olary geçirmäge güýji ýok:
http://en.wikipedia.org/wiki/Supercomputer
Seniň soragyňa gaýdyp gelsek, gutydaky pişigiň umumy dünýäniň kwant ýagdaýyna belli bir täsiri bardyr. Emma umuman alanyňda, bir pişigiň ýer şaryna täsiri gaty kiçidir, hasaplama goşmasaňam uly problema bolmaz.
dushnukli boldy. indi birem gormek we olchemek diylen sorag galdy.