Agaç gabygynyň şypalary

Agzalýan
mysallar arkaly, biz tebigatyň adamlaryň hyzmaty üçin ýaradylandygy­na has anyk
göz ýetirýäris. Şonuň üçin hem tebigaty goramak biziň esasy wezi­pämiz bolup
durýar. Alymlar bolsa her ädiminde müň syry bolan bu tebigatyň täsinliklerini
öwrenmegi yzygiderli do­wam etdirýärler.

Agaçlardaky
himiki maddalar öňki döwür­lerden bäri adamlaryň ünsüni özüne çe­kipdir we käte
kabir keselleriň bejergisin­de ulanylypdyr. Agaçlaryň himiki madda­lary işläp
çykarmagynyň sebäbini bilmek üçin ylmy-barlag geçiren alymlar örän geň
täsinlige göz ýetirdiler: agaçlar ga­byklaryndaky himiki maddalar bilen
mör-möjeklerden, haýwanlardan we beýleki ösümlikleriň berjek zyýanlaryndan
goran­ýan ekenler. Bu maddalar häzirki gün hem derman senagatynda ulanylýar.
Aý­ratyn-da, hinin agajy, söwüt hem-de tis agajy agzalýan himiki maddala­ra has
baýdyr.

Hinin agajy

Öňki
wagtlar alymlar hassalygyň iň köp ýaýran ýerinde şol hassalyga garşy iň peýdaly
ösümlikleriň ýetişýändigine ynanypdyrlar. Bu garaýyş alymlaryň arasynda
häli-häziremmeşhurdyr. Gyzzyrma
keseliniň ýaý­ran ýerinde hinin agajynyň köp ýetişmegi muňa şaýatlyk edýär. Häzirki
günde hem hyna alynýan bu agaçlar Günorta Amerikada, Amazonkanyň tokaýlarynda
ýetişýär. Hininiň gabyklaryny gyzzyrma keseliniň bejergi­sinde ilkinji bolup
Peruwyň ýerli halky ulanypdyr. Soň bolsa bu agaç dünýäniň çar ýanyna ýaýrapdyr.

Hinin
agajynyň gabyklaryndan 20 töweregi alkoloid alynýar. Aşa ulany­landa zyýanly
bolýan bu madda gyzzyrma üçin örän peýdalydyr.

Söwüt

Häzirki
günde giňden ulanylýan aspirin söwüdiň gabygyndan alynýar. Dürli gyzarmalaryň
hem-de ýanyklaryň emele gelen ýerlerinde agyryny aýyrýar we çişmegiň öňüni
alýar. Aspirin mundan başga-da, ganyň su­wuklaşdyrylmagyna oňyn täsir edýär.
Ony ýürek keselini bejermek üçin hem maslahat berilýär. Söwüdiň gabygynyň
çeýnenmeginiňagryny aý­rylýandygy
1700-nji ýyllaryň ortalarynda belli edilipdir. Derýa kenarla­rynda we beýleki
suwly ýerlerde ýetişýän bu agajyň boýy 25-30 metre çenli uzap bilýär.

Tis agajy

Tebigy
şertlerde bu agajyň tohumy arkaly köpelmegi diňe guşlaryň onuň miwelerini iýip,
tohumlaryny daş-töwerege ýaýratmagy arkaly amala aşyrylýar.

Adamlar
tarapyndan müňlerçe ýyldan bäri ulanylýan bu agaçdan öňler okýaýlar, saz
gurallary ýasalypdyr. Bu agaç örän çydamlydyr, ol çüýre­meýär. Bu agaç soňky
wagtlarda düzümindäki himiki maddasy (Taxol) arkaly alymlaryň ünsüni özüne
çekdi.

<span lang="EN-US" style='font-size:11.0pt;line-height:115%;font-family:"Calibri","sans-serif";
mso-ascii-theme-font:minor-latin;mso-fareast-font-family:Calibri;mso-fareast-theme-font:
minor-latin;mso-hansi-theme-font:minor-latin;mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-theme-font:minor-bidi;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;mso-bidi-language:AR-SA'>ABŞ-nyň Milli Rak Institutynyň alymlary 1963-nji
ýylda tis agajynyň ga­bygyndan alynýan maddanyň rak öýjükleriniň artmagyna
böwet bolmak üçin peýdalydygyny anykladylar. Adamyň öýjükleri hemişe täzelenip
durýar. Köneleri ölýär we täzeleri olaryň wezipelerini ýerine ýetirýärler. Rak
öýjükleri bolsa elmydama hem-de birsydyrgyn köpelýär. Şonuň üçin hem öýjükleriň
bölünmegine garşy islendik himiki madda rak keseliniň be­jergisi üçin
peýdalydyr. Alymlar tis agajynyň peýdasynyň bilinmeginiň hi­mikler hem-de
lukmanlar üçin gaty uly açyş bolandygyny nygtaýarlar.