TÜRKMEN MILLI MEDENIÝETINIŇ WE SUNGATYNYŇ ALTYN HAZYNALAR SÖZLÜGI

Umumy şekili agaçdan ýasalyp, onuň sudurynyň, süňňiniň üsti ýörite
edilen keçeler bilen örtülýär. Türkmen ak öýi esasy üç sany uly bölümden
ybaratdyr: tüýnük, tärim, uk. Türkmenlerde maşgala gurluşynyň iň esasy
tymsaly hasaplanylýar.

Bu gün daşyndan seredip, şunda-da bir adam ýaşarmy
diýjekler bolup biler. Goý diýsin, onuň öz garaýşy. Her kimiň garaýşyna
görä baha berilýär. Ýöne asyrlarboýy türkmen hazynasyny şoň içinde
saklap gelipdi. Geliň, bolanyna görä, oňatja bir bolsady ekeliň. Bütin
dünýä gurluşykçylaryny, gurluşyk bilen baglanyşykly ylmy iş ýazýan dünýä
alymlaryny bir ýere ýygnap, iň gadymy ýaşaýyş öýleridir jaýlarynyň
taryhy hakynda ylmy esasda bir amaly maslahat geçiriliň. Bolup bilmejek
zat däl ahyry. Şonda ýüze çykardy şu wagta çenli ýitirilen Türkmen ak
öýüniň gymmaty…

TÜÝNÜK; türkmenleriň gadym ak öýüniň
uklaryny birleşdirýän ýokarky tegelek bölegi. Türkmen maşgala gurluşyna
görä, aýalyň tymsaly diýlip hasaplanylýar. Şonuň üçin öýüň iň ýokarky
bölegine eýeçilik edýär. Maşgalada hem gözegçiligi has ýokarydyr.
Çagaryk hem öýüň ýokarky böleginde ýerleşýändir.
ÇAGARYK; tüýnügiň içindäki atanaklaýyn goýulýan
agaçlardyr.  Çagaryk durmuşa çykmadyk gyzyň gözelliginiň tymsalydyr.
Belki, bu ýerde “Çagarygy gyşyk hem bolsa, tüssesi göni çykýandyr” diýen
durnukly aňlatma köp zady ýatlatjakdyr.

UK; ýokarky ujy tüýnüge, aşaky ujy tärime
berkidilýän we türkmen ak öýüniň üstki bölegini emele getirýän uzyn inçe
agaçlaryň her biridir.  Türkmen maşgala gurluşyna görä, är-aýalyň özara
gatnaşygynyň tymsaly diýlip hasap edilýär. Şol özara gatnaşyk ýa-da
baglanyşyk bolmasa, onda türkmen ynanjyna görä, öý ýykylar, maşgala hem
dargar.

Uguny ýekelemek; diýen türkmen durnukly aňlatmanyň manysy şeýledir: biriniň aýdanlaryna garşy çykman, onuň göwnünden turup, assyrynlyk bilen içki syrlarynyň baryny öwrenmek.
Onda, uguň ýekelense, öýüň ýykyljagy bellidir. Şonuň üçin “öýüni
ýykmak” durnukly aňlatmasynyň manysy bilen deňdir.Uguň ýeke-ýekeden
goýluşy we aýrylyşy.

TÜÝNÜKÝÜP; tüýnükden asylyp goýulýan owadan gotazly ýüp.

TÄRIM; türkmen ak öýüniň daýanç merkezi
bolup hyzmat edýän hem-de uklaryň aşak ujy berkidilýän gözenek-gözenek
agaç. Başgaça, oňa ganat hem diýilýär: alty ganat, sekiz ganat… Türkmen
maşgala gurluşyna görä, erkegiň tymsaly hasaplanylýar.

Tärimiň toprak bilen bagrybadaşdyrylmagy hem ünsi özüne çekijidir.
GAP BÖWÜR; türkmen öýüniň bir bölegi ýörite gap-gaçlary goýmak üçin niýetlenendir.

DÜÝP BÖWÜR; düýpde goýmak üçin niýetlenilen zatlar ýerleşdirilýär.
 


OJAKBAŞY; gap böwür tarapda eneleriň ýeri, onuň garşysynda hem-de sag tarapynda gelen myhmanlardyr meduwanlar oturýar.

Gysgajyk ýatlatma görnüşdäki bu maglumatlaryň bary türkmen
HAZYNASYDYR. Munuň gadyr-gymmatyna türkmen bolmaýan adam doly göz
ýetirip bilmez.
Doç.Dr.Berdi Saryýew