Keçe Nokatnama Kitabymy?

Türkmenleriñ aslyny dogup-dörän wagtyny, şejeresini yzarlasañ ol taryh gözbaşyny 4 - 5 müñ ýyl mundan öñki gadymyýete direýär. Ýagdaý şeýle bolansoñ türkmenler dogup-döreýişi boýunça dünýädäki iññän gadymy halklaryñ biridir diýesiñ gelip dur. ''Ynsanyñ adyny hossarlary dakýar, milletiñ, halkyñ adyny goñşulary'' diýen geçmiş döwürlerde dörän bir pähim bar. Türkmenleriñ asly hasaplanýan, orta aziýaly çarwa-çomur halky hem goñşuçylykda ýaşaýan halklar, taýpalar dürli döwürlerde dürlüçe atlandyrypdyr.
Eýsem, gadym döwürde biziñ ata-babalarymyzyñ goñşulary kim bolupdyr? Olar siwilizasiýa derejesine ýeten halklar bolan grekler, hindiler, parslar, rimliler, müsürliler, babyllylar, hytaýlylar, horezmliler, kolhlar, slawýan taýpalary eken. Biziñ eždatlarymyzyñ şu halklar bilen goñşuçylykda we gatnaşykda ýaşandyklary barada gadymy döwrüñ tanymal taryhçylary Ktesiniñ, Plutarhyñ, Geredotyñ, Arrianyñ, Kwint Kursiniñ, Ksanfyñ, Diodoryñ, Strabonuñ, Piliniñ, Appianyñ, Ýustiniñ, Polibiniñ we beýlekileriñ kitaplarynda maglumatlar kän.
Taryhy çeşmelerde, ululy-kiçili ençeme taýpalardan ybarat bolan bu çarwa-çomur halklar her goñşusynyñ bir dürli at dakandygy hakda aýdylýar. Eždatlarymyza bize mälim bolşuça grekler - skif, parslar -sak, hindiler - tur, hytaýlylar - hun, babyllylar -ariý, slawýanlar -polowes, kolhlar - hazar, horezmliler - gypjak, jetdeler -oguz, araplar - türkmen diýen ýaly dürli at beripdirler. Mundan başga, dürli çeşmelerde häzirki türkmenleriñ ata-babalary barada gürrüñ edilende olara - dahlar, sarmatlar, massagetler, aparnylar, aslar, margianlar, parfiýanlar, seljuklar, ýöne türkler hem diýip salgylanýarlar.
Umuman, şu ady agzalyp geçilen taýpalaryñ, halkyýetleriñ tas ählisiñ diýen ýaly, hakykatdan hem häzirki döwürde kemala gelen türkmen halkynyñ eždaty, emer-damary bolandygyny inkär edip bolmaz. Onsoñam geçen uzak taryhy döwürde, türkmenleriñ öz täsirini ýetirip, ýitip ýok bolup gitmegi, köpüsiniñ başga milletleriñ düzümine goşulmagy, belli bir böleginiñ dargap taryhyñ arenasyndan çykyp gitmegi ýa-da durkuny üýtgetmegi, aýry-aýrylarynyñ bolsa özbaşdak millet hökmünde öz ösüş ýoluny tapmagy bolup geçdi. Şonuñ üçin-de, türkmen milletiniñ düýp özeni hökmünde olaryñ kesgitli birini ykrar etmek, çyrmaşyk kelebe örülen bu çylşyrymly taryhy prosesi çöşläp, teýkaryna ýetmek heniz alymlarymyza başardanok.
Türkmen milletiniñ häzirem teke, ýomut, gökleñ, saryk, ärsary, çowdur, ýemreli we şuña meñzeş ençeme taýpadan ybarat bolup durýandygy mälimdir. Aslyna seretseñ, şu taýpalaryñ hersi we onlarça tireler, birwagtlar derýa kimin bolan uly taýpalardan, halkyýetlerden syrkyndy bolup galan çeşmejikler we böltejikler mysalydyr. Köp taryhy çeşmeler biziñ halkymyzy dürli häsiýetli taýpalaryñ soýuzy hökmünde hem garaýarlar we ol soýuzyñ 24 sany taýpadan ybarat bolandygyny aýdýarlar. Käbir taryhçylaryñ biziñ eždatlarymyzyñ durmuş ýagdaýyna ýetikçiligi bolmanlygy zerarly biziñ halkymyzyñ aýratyb bir alnan taýpasyny-da tutuş milletiñ deregine kabul edip, ýalñyş taryhy maglumatlar beren gezegi-de az bolmandyr.
Her niçiki-de bolsa, ýokarda sanalyp geçilen goñşy halklar biziñ bir taýpamyzy halkyýet hökmünde kabul etse-de ýa-da tutuş milletimiz barada gürrüñ etse-de olara özleri bilen deñ derejedäki, käbir halatlarda bolsa taryhy kökleri örän çuña gidýän, ösen siwilizasiýanyñ wekilleri hökmünde garapdyr.
Her bir ösen siwilizasiýanyñ öz ýazuwynyñ bolandygyny indi kimler bilmeýär?
Türkmenler şeýle gadymy halk bolsalar-da, olaryñ öz ýazuwy bolmandyr we uçdantutma diýen ýaly sowatsyz bolupdyr diýip häli-şindi çekinmän aýdýarlar. Dogrusyny aýtsañ, türkmen halky ýazuwsyz hem-de sowatsyz-da hiç wagtam bolmandyr. Sebäbi biziñ millet hökmünde häzir slawýan elipbiýinden ybarat öz ýazuwymyz bar. Bu ýazuw bizde 1940-njy ýyldan bäri ulanylýar. Ondan öñ türkmenler latyn elipbiýindäki ýazuwy bolupdy. Latyn elipbiýind geçilýänçä biz arap elipbiýindäki ýazuwdan peýdalanyp geldik. Orta asyrlarda, araplar türkmen iline gelmänkä türkmenleriñ başga ýazuwy, ýönekeýleşdirip aýtsañ uýgur ýazuwy, ylmylaşdyryp aýdanyñda orhon-ýeniseý ýazuwy diýilýän haty bolupdyr.
Alymlar bu ýazuwy Arameý ýazuwynyñ bir şahasy diýip tassyklaýarlar. Arameý ýazuwy Assiriýada döräp, dünýädäki örän gadymy ýazuwlaryñ biri hasaplanýar.
Mundan-da öñ, biziñ eramyzdan öñki döwürdäki ýüz ýyllyklarda türkmenleriñ eždatlary harp ýazuwy döretmänkä, hat-habaryñ başga birnäçe görnüşlerini ulanypdyr. Olar hat-habaryñ tak-nama, nokat-nama, aýdym-nama, düwün-nama, şekil-nama, tagmanama ýaly görnüşleridir. Bularyñ aýry-aýry elementleri üstünden müñlerçe ýyllary geçirip biziñ günlerimize çenli gelip ýetipdir we häzirki ýazuwymyz bilen deñ derejede diýen ýaly ulanylýar.
Öñ ''nadan türkmeniñ düýbünden ýazuwy, sowady bolmandyr'' diýilip ýörkä, pendar zamanyndan bäri ýazuwly ýazuwly bolupdyrys, onda-da henize çenli köpleriñ adyny-da eşidip görmedik ýazuwymyz bolupdyr diýsek geñ görülmegi mümkin.
Her bir ýazuwyñ özüniñ anyk ady bar. Meselem, elipbiý alfawit, azbuka we ş.m. Elipbiý sözi arap ýazuwyndaky ilkinji ''elip'', ''bi'' harplarynyñ adydyr. Biziñ öwrenşip giden alfawit sözümiz hem grek ýazuwynyñ ilkinji ''alfa'', ''beta'' harplarynyñ adyndan ýasalandyr. Azbuka hem slawýan ýazuwynyñ ''Az'', ''buki'' harplarynyñ adydyr.
Eger-de, türkmenleriñ gadymy ýazuwy bolan bolsa onuñ ady nämekä?
Irki döwürdäki ýazuwymyzyñ ''Ab'' hem-de ''Ak'' diýen ilkinji iki harpdan ybarat bolan Abak diýen adynyñ bolan bolmagy mümkin diýen çaklama bar. Ýöne, ol ýazuwlar ylmy esasda öwrenilip, problema doly anyklanýança bu baradaky gürrüñiñ üstünden böküp geçmeli bolýarys we harp ýazuwyndan öñki döreredilen hatlara manysyna görä at bermäge mejburdyrys.
Eždatlarymyzyñ gadymy ýazuwlarynyñ bolandygy hakdaky çaklamanyñ-da esasly we jogapkärli ylmy subutnama talap edýändigi düşnüklidir. Çaklañja makalada uly ylmy derñewi we subutnamany talap edýän çaklamanyñ dogrudygyny ynandyrmak ýeñil iş däl, bu aslynda mümkin hem däl.
Şonuñ üçin-de biz bu meseläni diñe umumy esaslarda beýan etmegi makul bildik. Wagt geler, türkmen halkam öz aslynyñ kimdigine, ata-babalarynyñ nämelere ukyply bolandygyna, taryhy gözbaşa akyl ýetirer we eşdatlarynyñ pähim-paýhasyna haýran galar we olara çyn ýürekden guwanyp başlar. Häzirlikçe bolsa ''Hamyr ujundan petir'' diýlişi ýaly şol ummasyz mirasyñ ülüşleri bilen oñuşmaly bolarys.
Ilkinji nobatda ýazuwyñ, hatyñ aragatnaşyk serişdesi hökmünde giden goşun bilen yzyndakylaryñ arasynda, şonul ýaly-da goşun bilen goşunyñ, şäher bilen şaheriñ, ilat bilen ilatyñ, hökümdar bilen ýerlerdäki emeldarlaryñ, umuman, arasy daş bolan adamlaryñ biri-biri bilen özara habarlaşyp, hal-ýagdaý bilip, ahwalyny beýan edip durmak zerurlygynyñ bolandygy gümansyzdyr. Şeýle ýagdaýlarda özara habar alşylyp durlupdyr we oña beýannama alyşmak diýipdirler. Beýannama ilkibaşdaky görnüşini üýtgetmän diýen ýaly biziñ günlerimize çenli gelip ýetipdir. Beýannamalaryñ başy salamdan başlanypdyr. Ol adat boýunça: ''Bizden salam bolsun...'' ''Salamnamamyz bolsun...'' ýaly sözler bilen başlanyp, yzyndan ''salamdan soñky sözümiz budurki... bizden habar sorasañyz ýagdaýlar şeýle-şeýle'' diýip esasy aýdyljak pikir, habar beýan edilipdir. Şonuñ üçin oña häzirki döwürde salamnama hem diýilýär.
Salamnama ibermegiñ dürli görnüşleri bolupdyr. Olaryñ ilkinjisi, kimdir birinden dilüsti bilen sargyt etmek arkaly salamnama ibermek eken. Şeýle bolanda habarçy aýdylanlary ýadynda saklap ony sargalan adama gowşuranda gürrüñ edip beripdir. Salamnamanyñ bu görnüşi örän rowaç bolup, biziñ günlerimize çenli gelip ýetipdir. ''Görogly gören-eşidenini beýan edip bir nama aýdar boldy'' diýen sözler her kimiñ ýadynda oñat galan bolsa gerek. Ine, türkmen halk dessanlarynda giñden ulanylýan ''nama aýtmak'' hem şol gadymy hat-habar alyşmak däbiniñ bir mysalydyr.
Uzak aralykda durup habarlaşmagyñ ýene bir görnüşi tak-nama bolupdyr. Bu usul deriden bejerilen deprege kakylyp, şertli habary beýlekä ýetirmekden ybarat eken. Meselem, galanyñ içindäki içalylar, töweregindäkilere añdyrmazdan, daşarda gabawda duranlara deprek kakyp ýagdaýlary aýdyp, galany haçan zabt etmegiñ amatlydygyny habar berip bilipdir. Diýeli şertleşige görä, depregiñ üç gezek kakylmagy ''biz içerde taýýar, çozuberiñ'' diýen habary añladypdyr.
Duşmanyñ üstüne iki tarapdan çozjak goşun biri-birine taýýardygyny deprege batly kakmak arkaly bildiripdir.
Soñlugy bilen eždatlarymyzyñ duşmanlary olaryñ näme üçin deprek kakýandyklarynyñ manysyna düşünip, tak-taknama habaryny bulaşdyrmak üçin olaram birwagtda deprek kakyp başlapdyr.
Öñki döwürlerde goşunlaryñ çozuşa başlamazlaryndan öñki deprek kakmalarynyñ sebäbi şol tak-taknamalardan gaýdýandyr. Başga bir ýagdaýlarda tak-tak kakmant surnaý çalmak usuly bilen hem çalşyrypdyrlar. Gizlin habarlaşmagyñ bu görnüşi tä graždanlyk urşy ýyllaryna çenli gelip ýetipdir. Biziñ döwrümizde ony raketa atmak bilen çalşyrypdylar. Raketa atyp yşarat berilen halaty ony asmanda garşydaşyñ hem görýändigi üçin, goşun duşmanlaryny oña öwrenişdirmek, hüşgärligini basmak maksady bilen her wagt yzly-yzyna raketa atyp oturýar. Şol ýalan yşarat hökmünde atylýan raketa özleri hem aldanyp galmazlyk üçin, hüjüm etmekçi bolýanlar ony sagat belleşmek ýa-da reñk bilen goşmaça şertlendirýär.
Bir wagtlar jrnaýatkäri jezalandyrjak, dardan asjak bolanlarynda hem deprek kakýan ekenler. Bu hem şol tak-taknamadan gelip çykandyr. Jenaýatkäri dar astyndan halas etmekçi bolanlarynda dildüwüşijileriň biri deprek kakyp, ýaşyrynyp ýatanlara çozmak üçin amatly wagtyň gelendigini habar beripdir. Soňlugy bilen bu ýagdaýyň öňüni almak maksady bilen jeza pursady deprek kakyp başlapdyrlar.
Görogly dessanynda Öwezi daryñ astyndan alyp gaçjak bolanlarynda, Göroglynyñ nama aýdyp ýigitlerine çozmaga taýýarlyk görmek barada yşarat berýän epizody şu usulyñ iş ýüzünde ulanylyşynyñ bir mysalydyr.
Häzir kimdir birine sargyt edilende ''ýadyñdan çykar beýtseñ, sapaga düwün düwüp goý'' diýilýär. Beýle diýilmeginiñ sebäbi, gadym wagtda ata-babalarymyzyñ aragatnaşyk serişdesi hökmünde ulanylan düwünnama diýen haty bolupdyr. Onda aýdyljak bolunýan pikir ýüpe düwünler düwmek arkaly beýan edilipdir. Elbetde munuñ üçin ony düwünlere, ýagny şol hata düşünýän, onuñ añladýan manysyny bilýän adam okamaly eken. Aslyna garasañ hemme ýazuwda, biziñ häzirki ulanýan elipbiýimiz babatynda-da şeýledir. Elipbiýdäki harplaryñ ýazylan düzgünlerini, ýazuw kadalaryny, dyngy belgi alamatlaryny we ş.m. bilmezden nätanyş ýazuwy okamak hiç kime başartmasa gerek. Munuñ şeýedigini, bize nämälim hytaý ýazuwynda özbaşdak okap öwrenmek üçin synanyşyk edip görenler añsat göz ýetirip biler. Şonuñ üçin-de düwünnamanyñ hem özboluşly grammatikasynyñ bolandygyny geñläp oturmasa bolar.
Düwünnama barada Gerodotyñ ''Taryh'' kitabynyñ ''Melpomena'' atly dördünji tomunda şeýle maglumat bar. Parslaryñ şasy Dariý I skifleriñ üstüne çozanda, Dunaý derýasynyñ üstünden köpri gurup goşunyny bärik geçiripdir. Ol soýuzdaş goşunyna şol köprini goraglamagy tabşyryp, olara 60 düwün düwülen uzyn tasmany beripdir hem-de olara şeýle diýip tabşyrypdyr: ''Tasmany alyp men skifleriñ ýurduna giren pursadymdan başlap her gün bir düwüni çözüñ, şeýdip altmyşynjy düwüne çenli köprini gorañ, şondan soñ gelmesek siz ýurduñyza gaýdyberiñ''. Bu gezek düwünnama Dariý I we onuñ soýuzdaşlaryna kalendar bolup hem hyzmat edipdir.
Düwünnama barada şeýle bir rowaýat çaklama hem bar. Gadym wagtda Gordiý diýen adam bir düwün düwüpdirde ol hakda şeýleräk diýipdir. ''Kim şu düwüni çözmegi başarsa dünýäni-de eýelemegi başarar''. Şol düwün hakda eşidip Aleksandr Makedonskiý ol ýere barypdyr-da düwün çözmäge synanyşypdyr. Emma birbada bu iş oña başartmandyr. Şonda Isgender töweregine üýşip, özüne gyjytly bakyp duran gözleriñ alnynda, ony gylyç bilen çapyp, çözüpdir.
Käbir döwürdeşleriniñ çaklamagy boýunça ol düwünnama haty bolup, onda özboluşly syr beýan edilen bolmagy mümkin eken. Gordiniñ beýle zada akly çatmazdy diýip, bu pikiri inkär edýärler. Her halda Aleksandryñ şol düwüni çözeni (çapany) we şol döwürde mälim bolan dünýäni basyp alany hak. Gordiniñ şol aýdan sözüniñ dogry gelendigi üçin-de ony bihal hasaplamak bolmaz. Şeýlelikde onuñ düwen çylşyrymly we syrly, özem Aleksandr Makedonskiý ony çapýança niçeme adamyñ çözüp bilmedik düwüniniñ çaklanylyşy ýat hat hem bolaýmagy mümkin.
Düwünnama hatyny gadymy siwilizasiýalaryñ Afrikada, Aziýada, Günorta Amerikada giñden peýdalanandygyny Wiktor Draçuk özüniñ ''Müñýyllyklaryñ ýoly bilen'' diýen kitabynyñ ''Ýazuw nähili döredi?'' atly bölüminde ýazyp beýan edýär.
Türkmen halkynyñ durmuşyna ornaşan tagmalarynda gadymy ýazuw - tagmanyñ (runa hatynyñ) bize ýetip gelen bölekleridir diýen çaklama bar. Merhum alym A. Bekmyradowyñ ''Edebiýat we Sungat'' gazetinde çap edilen ''Gadymy hatyñ gözleginde'' diýen makalasynda hem türkmen tagmalarynyñ, belli klassyk şahyr Andalybyñ-da ýatlap geçýän, ýitip giden ýazuwymyzyñ harplary bolaýmagynyñ mümkindigi barada giñişleýin pikir ýöredilýärdi.
Eždatlarymyzyñ şeýle ýazuwynyñ bolan bolmagy juda mümkin. Biz mundan dört müñ ýyl ozal elipbiýsi tagmalara meñzeş nyşanlardan ybarat bolan finikiý ýazuwynyñ bolandygyny bilýäris. Asyl şol ýazuwyñ harpalary islendik ensiklopediýada ''Finikiý ýazuwynyñ elipbisi'' diýip doly getirilýär we olaryñ türkmen tagmalaryna juda meñzeşdigini ony synlan her bir adam görüp biler. Eždatlarymyzyñ tagmanamasynyñ hem şol döwürlerde dörändigini göz öñünde tutsak olaryñ meñzeşligini geñ görüp oturmasa-da bolar. Sebäbi ýazuwlar elmydama biri-biri bilen baglanşykda bolýar.
Häzirki zaman harp ýazuwy öz ösüş döwründe ilki tutuş pikiri, sözlemi añladýan şekil - suratdan, ''ýazuwdan'' ybarat bolupdyr. Meselem, ganat çekilen atyñ şekili - biziñ atlarymyz örän ýüwrükdir, bular uçar guş bilen bäs edýär - diýen manyny berýän eken. Soñra tutuş sözlemi däl-de bir sözi añladýan şekile geçilipdir. Eger-de ýöremek diýen söz ýazyljak bolsa iki sany aýagyñ suraty, görmek - gözüñ şekili, söweşmek - gylyjyñ şekili görnüşinde ''ýazylypdyr''. Çylşyrymlyrak sözleri iki sözüñ arasyna goşmak alamatyny goýup ýasapdyrlar.
Bardy-geldi iýmek diýen sözi ýazjak bolsalar çörek+agyz görnüşinde şekil çyzypdyrlar. Hs soñurak bolsa sözleri däl-de, sesleri añladýan nyşanlar çyzylyp ugrapdyr. Ine, şeýdibem biziñ gündelik ulanyşdaky ýazuwymyzyñ esaslary döräpdir. Ýazuwyñ şu kemala gelmek prosesine hatyñ başg-da ençeme usullary we görnüşleri döredilipdir.
Ýazuwyñ iññän gadymy görnüşiniñ biri şekilnama hem biziñ günlerimize çenli gelip ýetipdir hem-de adaty elipbiý ýazuwymyz bilen bir hatarda deñ ulanylyp gelinýär. Uly dükanlarda görnükli ýerlerde aýakgabyñ, köýnegiñ, kostýumyñ, ýa-da başga bir harydyñ şekili çyzylyp, asylyp goýulandyr. Oña gözi düşen adam şol ýerde şekillendirilen harytlaryñ satylýandygyny bilýär. Köçe-ýol hereketiniñ düzgünlerine laýyklykda ýol ugrunda hem dürli şekillerden ybarat belgi - alamatlar goýulýar. Şol şekillere, belgi alamatlara düşünýän adam ata-babalarymyzyñ şekilnama ýazuwyny-da okap bilýän bolarly. Sebäbi, belläp geçişimiz ýaly şekilnama ýazuwynda aýdyljak bolunýan pikir surata çyzmak arkaly beýan edilipdir.
Biz Dariý 1-njiniñ Dunaýyñ köprüsinden geçip, skifleriñ üstüne ýöriş başlandygy hakdaky taryhy ýatlap geçipdik. Şol gelişine Dariniñ goşunlary öz çozuşyndan habar tapyp, gaçyp ugran skifleri yzarlap ugrapdyr. Skifler bolsa mallaryny sürüp, guýulary gömüp, otlary ýakyp yza çekiliberipdirler. Bu yzarlaşma uzaga çekipdir. Dariý I beýdip gaçyp oturman, özi bilen söweşe girmäge çagyryp, skiflere ilçi iberipdir. Ine şonda, skifler Darä şekilnama hat iberipdir. Ol hat bu gezek surat görnüşinde däl-dw janly eken. Skifler Dariý 1-e bir guş, syçan, gurbaga hem-de ýaýyñ 5 sany okuny iberipdir. Ilki parslar köp hem-de ýaýyñ 5 sany okuny iberipdir. Ilki parslar köp wagtlap onuñ manysyna düşünip bilmändir. Dariý I muña özüçe şeýle düşünipdir. Guş, skifleriñ uçara deñeýän atydyr, syçan ýerde gezýän jandar, gurbaga suwda ýüzýär. Diýmek skifleriñ bu täsin habarynyñ manysy şeýledir. Olar biz ýerimiz, suwumyz, ýüwrük atlarymyz bilen, ýaraglarymyzy-da tabşyryp, siziñ ygtyýaryñyza geçirýäris diýýändir.
Emma Dariýniñ goşunyndan Gobriý diýen adam bu ''hatyñ'' manysyny şeýle diýip dogry düşündiripdir: ''Siz parslar, guş bolup asmana uçaýmasañyz, syçan ýaly ýere giräýmeseñiz, gurbaga ýaly batga çümäýmeseñiz, şu oklar sizi aman goýbermez''.
Bu soñlugy bilen dogrudanam şeýle bolup çykypdyr. Skifleriñ ýüwrük atlary bilen duýdansyz çozup gelip, degdim-gaçdym uruşyp ahyr netijede Dariýni öz ýurdundan masgara edip, kowup çykarypdyr.
Eždatlarymyzyñ iñ syrly ýazuwlarynyñ biri hem nokatnamadyr. Nokatnama düwünnamanyñ ýazgydaky görnüşi bolsa gerek. Nokatnama ýazuwynyñ has kämilleşen görnüşi hökmünde häzirki zaman nokat-tere, ýagny morze elipbiýini görkezmek bolar.
Biziñ pikirimizçe nokatnamanyñ ýaşy üç müñ ýyldan-da köp bolmaly. Eger şeýle bolsa ol haty nähili we nämä ýazdykalar? Onuñ heý, az-kände saklanyp galan, biziñ günlerimize ýetip gelen nusgalary barmyka?
Öz ýazuwlary bolan siwilizasiýalaryñ hatyny ýazýan ýazuw serişdesi ýönekeý dil bilen aýdanyñda ''kagyzlary'' bolandygy düşnüklidir. Häzirki görnüşdäki kagyz döremänkä (Ikinji asyrda hytaýlylar peýdalanyp başlapdy) şumerler öz klinopis ýazuwyny palçykdan ýasalan kerpiçjiklere çyzyp, soñ ony gatadýan, bişirýän ekenler. Grekler hatyny papirusa, babyllylar daşa, müsürliler derä (pergamente) slawýanlar beresta, berýoza gabygyna, hem-de agaja ýazypdyr. Skifler öz ýazuwy üçin keçäni ulanan bolmaly.
Eger-de üns berseñiz, häzirki zaman nagyşly türkmen keçeleriniñ gyrasynda uzyn hatar bolup keçäniñ dört tarapyny, ortadaky nagyşlary jähekleýän ''alaja'' diýen nagyş bardyr. Şol nagyş nokatnama ýazuwynyñ nusgasy bolan bolsa gerek.
Aslynda kagyz sözi keçäniñ adyndan gelip çykandyr diýip çaklaýarys. Köne türki dilinde ''keçä'' - ''kigiz'' ýa-da ''kiýz'' diýilýär. Arapça ýazuwda ol çekimsiz ''kgz'' görnüşinde ýazylýar. Bu sözüñ çekimlisini özüñ goýup ony ''kagaz'', ''kogoz'', ''kigiz'' we ş.m. görnüşde okap bolýar. Kagyz sözi beýleki türki dillerde - özbekçe, gyrgyzça, azerbeýjança, tatarça hatda täjikçe hem dürli görnüşde, ýöne ''kgz''-y çekimli bilen özüçe üpjün edip ýazýandyklary üçin onuñ köküniñ birdigine ünsi çekesimiz gelýär.
Kigiz sözüniñ asly türki, keçe sözi oguzça bolup, ol ilki kigizçe diýen sözüñ gysgaldylyp aýdylan görnüşi bolsa gerek.
Keçäniñ Orta Aziýada döremegi tötänlik däl. Ilkinji nobatda bellemeli zat, keçäni diñe türkmenleriñ ata-babalary ýaly çarwa halk döredip biljekdi. Sebäbi keçe sap ýüñden edilýär. Ikinjiden, onuñ döremegi üçin tegigy şert we durmuşy zerurlyk bolmalydyr. Ýewropada, Sibirde, Orsýetiñ şertlerinde keçäni döretmegiñ zerurdygynyñ bolmajakdygy görünip duran zat. Ol ýerde ýagyn köp ýagýar. Gyşyn-ýazyn ýer yzgar, batga. Şonuñ üçin olar ýatanda astyna agaç (pol) düşäp ýatmasa, oturanda töññäniñ (oturgyjynyñ) üstünde oturmasa sowuk yzgaryñ heläk etjegi mälimdir. Oturgyçda oturylansoñ stol zerurlygy-da döreýär. Ine saña slawýan durmuş obrazynyñ taýýarja nusgasy.
Gurak klimatda ýaşaýan çarwalar welin, arassa ak çägäniñ üstünde islese ýatsyn, islese otursyn zowal bolmaz. Şeýle bolansoñ tebigy şertler düşek hökmünde keçäni, eýlenen derini, haly-palasy döret, ulan diýip çarwalara öz-özi aýdyp dur. Olar şeýle hem edipdir. Diýmek keçe ilki düşek hökmünde döräpdir. Keçäniñ ýüñden bolýanlygy, onuñam oñat boýag alýanlygy üçin, nagyş salybam boljak. Keçä nagyş salyp bolýan bolsa, oña hatam ýazyp boljakdygy düşnükli ahyry. Çarwalar bu mümkinçiligi-de elden bermändir.
Şu ýerde keçä nagyş salmak, hat ýazmak bilen baglanyşykly bolan juda gadymy rowaýatlaryñ birini aýdyp geçmek ýerlikli bolsa gerek.
''Üç dost bar eken. Olaryñ biri ökde küştçi, beýlekisi suratçy, üçünisi-de sazanda eken. Ussatlykda olaryñ öñüne çykan bolmandyr. Onsoñ olar günlerde bir gün Hint diýen ýurtda özlerine bäs gelip biläýjek ussatlar barmyş diýip eşidip, olar bilen ýaryşa ugrapdyr. Barypdyrlar, ýeñipdirler, şeýdibem yzyna dolanypdyrlar. Gaýdyşyn ussatlar şowsuzlyga uçrapdyrlar. Olaryñ kerweniniñ üstüne garakçylar çozup, ählisini ýesir alypdyrlar. Galtamanbaşy diýseñ gopbam hem-de ganojak adam eken. Sungatdanam oñat başy çykypdyr. Aslynda ol birwagtlar Hint şasynyñ köşgünde iñ bir synlanýan, abraýly adam eken. Bir günem ol özüniñ tekepbirligi bilen, gopbamlygy bilen şanyñ gaharyny getiripdir, ol hem ýüz taýak jeza buýrup, ýurtdan kowup goýbermegi tabşyrypdyr. Şeýle hem edipdirler. Şondan soñ onuñ bir gözi kör, boýny bokur, bili bükür, eli-aýagy maýyp, agzy gyşyk, ýüzi-gözide çylgam-çylgam betgelşik bolup galypdyr. Galtamanlara-da juda kesgir ýiti akly we mekri-aly köp bolany üçin, hilegärlik ýoly bilen garakçybaşy bolan eken.
Ine, şol garakçy ýesir düşen üç dostdan näme hünäriniñ bardygyny sorapdyr. Hünärsiz, biweç adamy-ha ol duran ýerinde ölüme buýrýan eken. Olaryñ hersi öz hünäri hakda aýdypdyr. Garakçy muny eşidip üç dosta şeýle şert goýupdyr. Küştçi onuñ bilen küşt oýnamaly bolupdyr. Kim ýeñilse başy ölümli. Küştçi utulsa-ha öljek, bu gopbam garakçyny utaýsa-da öljek. Ýogsam kim garakçybaşyny küştde utuldyñ diýip öldürip bilsin. Ol ýigit öz ussatlygyny doly görkezipdir. Näçe oýnasalaram oýun deñ gutaryberipdir. Şeýdip küştçi özüni ölümden halas edipdir.
Gezek sazandanyñky. Hany, indi oña elinde baryny edip saz çalyp, göreni añk etmäge mümkiniçilik berjek saz guraly bolsa. Ol goşdaky ähli altyndan kümüşden, misden ýasalan zatlary gözden geçirip, olaryñ birnäçesini saýlap alypdyr-da töweregine üýşürip tertipleşdirip goýupdyr. Soñra demir çiş bilen olara kakyşdyryp şeýle bir sazlary çalypdyr welin, hiý goýaý. Beýle sazy garakçylar ömründe eşidip görmän eken. Şeýdip bu-da halas bolupdyr.
Üçünji bolsa suratçy öz hünärini görkezmeli eken. Oña garakçy has hem agyr şert goýupdyr. Ol garakçynyñ suratyny çekmeli bolupdyr, özünem bolşy-bolşy ýaly, owadanlaman, üýtgetmän çekmelimiş. Şol bir wagtyñ özünde-de garakçy ''çeken suratyñ mertebäme şek ýetirmesin'' diýip tabşyrypdyr. Ýeri indi şeýle ýagdaýda suratçy biçäre nä alaç etsin. Käşgä onuñ surat çekere serişdesi bar bolsa.
Emma, ussat ussat bolýar-da suratçy hem garakçynyñ şertini añry ýany bilen berjaý edipdir. Munuñ üçin ol ak, gara goýunlaryñ hem-de goñur guzynyñ ýüñini alyp oñat darapdyr. Soñ gara ýüñi düşek edip, ak hem-de goñur ýüñ bilenem onuñ üstünden garakçynyñ suratyny çekipdir. Suratdaky şekil şeýle eken: ''Garakçybaşy at üstündemiş, töwereginde-de nökerleri. Özlerem awa çykanmyşlar. Öñde üç sany keýik barmyş. Keýikleriñ birine ok degip ýykylyp ýatanmyş, beýlekisine ok ýetip barýanmyş, üçünjini-de garakçy atjak bolup çenenip oturanmyş. Elbetde, bu esasy zat däl. Gürrüñ garakçynyñ şekilinde. Şol göwnüne ýaramasa garakçy ony ölüme buýrjak. Suratçynyñ işi welin garakça örän hoş ýakypdyr. Onuñ çeken suratyny görüp galtmanlaram aýtmaga söz tapman duruberenmiş.
Garakçy çep gözüni ýumup, ýaýy çenäp oturany üçin onuñ gözüniñ kördügi bildirmändir. Öñe eglip, boýnuny gyşardyp, nyşana çenenip oturany üçin biliniñ hökgüsi-de, boýnunyñ bokurdagy-da adaty bolmaly zat ýaly görnüpdir. Kelte, gommuk eli ýaýy, beýleki eli oky tutýany üçin elleriniñ maýyplygy-da asla bildirenokmyş, döwük aýagy atyñ añry tarapynda görünmändir, beýleki eplenmeýän aýagyny-da üzeññä galdyryp goýupdyr welin, oña-da maýyp aýak diýer ýaly däl eken. Suratçy hakykaty ýoýman, garakçynyñ mertebesini kiçeltmän, onuñ suratyny çekip, şerti bitiripdir. Şeýdip, üç dost olardan sypyp, ýurduna sag-aman gelipdir''.
Şol döwürden bäri-de keçä surat çekmek rowaç bolanmyş diýýärler. Bu däbi biziñ günlerimizde-de dowam etdirýän hudožnikler bar. Hudožnik Annamuhammet Hajyýewiñ keçäniñ ýüzüne adaty usulda çeken ''Likbez'', ''Gybatçylar'', ''Pagtaçylar'' diýen surat eserleri munuñ aýdyñ mysalydyr.
Keçeleriñ ýüzüne ýazylan nokatnamanyñ grammatikasy nokatlaryñ ululygyna, kiçiligine, sanyna, reñkine, ýerleşiş tertibine, başga şekil alamatlar bilen utgaşygyna görä bellenilen kadalardan ybarat bolan bolmaly. Onda her relkiñ aýratyn grammatiki wezipesi bolandyr diýip çaklaýarys. Meselem, at sözler -ak reñk, sypat - ýaşyl, işlikler - gök we ş.m. görnüşde añladylandyr. Belki birneme başgaçarak bolandyr, ýöne aslynda kadasy şeýleräkdir.
Şuña meñzeş häsiýetli ýazuwyñ Perudaky ýaşaýan gadymy inkler taýpasyndan bolan çopanlaryñ arasynda ''düwünnama'' görnüşinde häzire çenli saklanyp galandygy ylym dünýäsinde mälimdir.
Türkmençilik döwründe-de her taýpamyzyñ özüne mahsus reñk alamaty bar eken. Meselem, tekeleriñ gyzyl, ýomutlaryñ ýaşyl, beýleki taýpalaryñ hem hersiniñ öz mahsus reñki bolandygy barada A. Karpyç 1920-nji ýyllarda çykan ''Turkmenowedeniýe'' žurnalynda çap edilen makalasynda belläp geçýär.
Şeýle bolansoñ käbir keçelerdäki daşyna içi ''alajalardan'' doldurylan halka aýlanan, , gyzyl we ýaşyl reñklerden ybarat atanagyñ, anyk taryhy maglumat bolup biljekdigi hakynda güman etmek bolar. Ony ýokarda aýdylyp geçilişi ýaly mysallaryñ esasynda beýan etsek, gyzyl we ýaşyl reñkdäki atanak tekeleriñ we ýomutlaryñ özara baglaşylan senesini, ýerini, möhletini görkezýän ýazgy bolmagy mümkin.
Elbetde, bu ýönekeýleşdirilen çaklama. Aslynda, keçeleriñ ýüzündäki ''nokatnama'', ''şekilnamany'' okap bolanlygynda ol bize 2 - 3 müñ ýyl mundan öñki wakalardan habar bererdi.
Häzirki keçeleriñ ýüzündäki nagyşlardan ýazuw hökmünde many almak mümkin däl. Sebäbi soñlugy bilen oña düşünmezlikden ýazuw däl-de, nagyş hökmünde garalyp, ol däp hökmünde keçeden keçä geçirilip gelnipdir. Her halda keçedäki nagyşlar ýazuw nusgasy hökmünde-dä saklanyp galypdyr, şoña-da şükür. Kim bilýär, birwagtlar ''nokatnamany'' hem okap, taryhy wakalary janlandyrýan adam tapylaýady-da...

A. Öräýew.
Geçmişden Eşidilýän Ýañ.
171 - 181-nji sahypalar...