Ar-namys, lebiz, äht barada we şugullyga berilen jeza...

Türkmende "Är garrar heññam garrramaz" diýen söz bar. Taryhy ençeme müñýyllyklara uzalyp gidýän şan-şöhratly türkmen taryhyna umumy göz bilen ser salanyñda, diñe soñky bir asyryñ dowamynda hem öwrenmäge we özümize ýol-ýörelge edinmäge nijeme heññamlara dessan bolup biljek merdana pederlerimiziñ, garadan gaýtmaz ärlerimiziñ, gahrymançlykly dessanlaryny aýnada gören ýaly aýdyñ okap bolýar.
Nijeme ärler garrap geçip gidipdir. Emma heññam welin garramandyr...
Şu ýerde bir zady aýratyn nygtamak isleýärin. Biz käte taryhdan söz açylanda, kitaplara, taryhy çeper we dokumental kinofilmlere, arheologik tapyndylara gollanmagy has ygtybarly hasap edýäris. Ýöne biz ýene-de we iñ esasy çeşme bolup biljek bir zady unudýarys. Ol ygtybarly çeşme biziñ 80-90 ýaşan garry atalarymyz we enelerimiz!

Hawa, men heniz talypkam 100 ýaşa golaýlap aradan çykan garry enem, ýagny atamyñ ejesi şeýle bir zatlary gürrüñ berýärdi welin, ýakyn geçmişimizdäki pederlerimize garanda, biziñ olara görä, ar-namys, lebiz, diýlen hususlarda gitdigiçe pese gaçyp barýanymyzy duýýarys. Ol gürrüñlerden biri meniñ has mañzyma batypdy.
Dogrusy bu mojuk waka barada ýazmalymy ýa-da ýazmaly dälmi diýen soragyñ üstünde birnäçe aýlap pikirlendim. Sebäbi bu aýylganç hadysanyñ pidasynyñ nesilleri we gürrüñimiziñ dowamynda agzajak "jenaýatymyzy" eden gahrymanymyzyñ nesilleri häzir bir obada ýaşap ýörler. Onsoñ agzaljak gürrüñ üstünden bir asyra golaý wagt geçenem bolsa, bu gün ýaşap ýörenleriñ kalbynda bimazalyk döretjegi we birek-birege bolan öýke-kinäni gaýtadan tutaşdyrjagy nägümana. Şeýle-de bolsa, bolup geçen wakanyñ düýp mazmunyna düşünip başarsañ, bu ýerde öýke-kine edere hiç hili esas ýokdugyna we geçmişde türkmeniñ eden ähdine ygrarlydygyna, şol sanda il-güni satyp gün görjek bolýan şugullara nähili ýowuz darandygyna göz ýetirmek mümkin...
Bu ýerde şol wakanyñ anyk bolan obasyny we adam atlaryny dogry bermegi makul bilmedik. Esasy maksadymyz wakany gürrüñ berip, siziñ dogry netije çykarmagyñyzy gazanmak.

Bu waka nohur obalarynyñ birinde bolup geçipdir. Megerem bu 30-njy ýyllaryñ ahyrynda, uruş turmazynyñ öñki ýyllarynda bolan bolmaly.
Obada gara pişge murtly, döşleri gapak ýaly, gara silkme telpeginiñ tüýleri seçelenip duran, gara dor bedewli, bili mauzerli Çaryýary gören her kes ondan heder edýärdi. Heder etmezçe hem däldi. Obanyñ iñ owadan gyzyny ata gündiziñ günortany atyñ syrtyna mündürip öýüne getireninde gyzyñ hossarlary barjamly ýerem bolsalar, demlerini çykaryp bilmändiler. Çaryýardan başga hem maşgalada Gurbansähet, Döwletsähet, Nursähet ýaly doganlary bardy. Bu dört doganyñ haýbaty Sumbary goltuklap ýatan obany titredýärdi.
Beýleki üç dogan hem obada edil Çaryýar ýaly gezer ekenler. Enem Döwletsähediñ, Çaryýaryñ bir gijäniñ içinde Eýrana gidip gelişlerini gürrüñ bereninde, dogrusy haýran galýardym.
Günlerde bir gün obanyñ şugullarynyñ biri muny bolşewikleriñ gulagyna ýetirýär. Onsoñ aýagy sary ädikli, kellesi stalin papakly NKWD-niñ işgärleri Çaryýaryñ öýüni gabaýarlar. Gapyny kakanlarynda, nämäñ nämedigini añan Çaryýar öýüniñ otaglarynyñ töründen gizlinlik bilen çykýan ýerinden bökýär. Emma öýüñ arkasynda hem hümer bolup duran çekistler Çaryýary güpbasdy edýärler. Tora düşen Çaryýary äkidip barýarkalar, onuñ gözi bolşewikleriñ öñüne düşüp gelen şugula gözi düşýär. Şonda ol "Ah, sen haramzada, bir dolanyp gelmek miýesser etse seni paltalap öldürmesem atamyñ döli däldirin" diýip dişini gyjaýar. Bir ýyldan gowrak wagt geçensoñ, Çaryýar goly ganly bolşewikleriñ elinden sypyp, obasyna dolanýar. Gelen güni öýünde bolup, şol gije hem suw ýaljak bolup ýatan iki ogluny, bir gyzjagazyny we "Gitme!" diýip gözlerini balkyldadyp duran aýalyny ogşap, hoşlaşyp, "Men ol şugula äht etdim, arymy ýerine salmasam bolmaz!" diýýär-de eline palta alyp, nirdesiñ ýañky şugulyñ öýi diýip ýola çykýar. Çaryýar gyzgynja ýorganda myrryldap ýatan şuguly ilki oýarýar we eden işini ýatladyp ony paltanyñ aşagyna alýar... Soñam ata atlanyp Eýrana tarap rowana bolýar.
Haý, diýmänem Beýik Watançylyk urşy turýar. Özünden uly üç agasynyñ urşa gidip dolanyp gelmändigini eşiden, Çaryýar ýene obasyna dolanýar we doganlarymyñ aryny ýerine saljak diýip şo-ol şuguly bölek-bölek eden paltasyny biline gysdyryp, urşa gidýär... Uruşyñ gara girdaby Çaryýary hem dereksiz ýitenleriñ arasyna dolap alýar...
Ynha, bizim şeýle pederlerimiz bolup geçipdir! Hem sada hem akylly, hem ar-namysly hem kakabaş...

Enem käte şeýle şugullaryñ neslinden gelýän çagalar bilen hem oýnamazlygymyzy ündärdi. Asly çüýrügiñ nesli-de çüýrük bolar diýýärdi. Garry enemiñ aýdanlary köp ýerde dogry çykýar. Näme üçindir geçmişde il-güni kese ýerli bigänelere satyp gün görenleriñ nesilleri häzir hem o diýen öwerlikli däl. Bolşewik ýaly hudaýsyzyñ biri ädigini süýräp gelse, häzirem adam satjaklar şolaryñ arasynda tapylman durmajagy belli...

Okuwçykak, mugallymlarymyz garagollyk edýänlerimize käýese dagy, mekdebiñ direktory mugallymlara: "Käýeseñiz käýýäñ welin, gaty bir janyñyzam ýakmañ. Bu zatlaryñ gözbaşy ejeden gelýär, ilki eje gowy bolsun eje! Nätseñiz şeýdiñ, emma ikibaşdan ogrynyñ çagasy ogry bolar, şugulyñ çagasy şugul, prokuroryñ çagasy hem prokuror bolar" diýerdi...

Ýazgymy orta bilinden kesmegi makul bilýän. Sebäbi aýtjak zadymy aýtdym, düşünjekler we many aljaklar bolsa, eýýäm aljagyny aldy...
Sizden geljek seslenmeler we ýazyljak teswirler bolsa bu makala boljak iñ gözel jemlemedir.

Tara BABU.