"DAŞKY GURŞAWYMYZ"

Ortastatistiki, awtoulag her 35km yol gecende 0.5 kg gaz görnushinde galyndy öndürÿär. 50 ÿyl öñunçä ortastatistiki awtoulag dashky gurshawy 25 esse has hapalaÿardy.

ABŠ'da Kolorado shtatynda her geçip giden awtoulagdan son dashky gurshawyñ hapalanysh derejesini ôlçeÿän ÿòrite datçiklar bardyr. Kada boÿunça shol gornushdaki datçiklar bardÿurlara ÿerleshdirilendir.

4 million litr arassalanan agyz suwyny hapalamak ûçin 4litrjyk ulag ÿagy ÿeterliklidir. Bu mukdar gorkunc bolup gorunsede, ol ÿagy bir ÿylda bary ÿogy 50adam ullanÿar.

Bu täsin görünsede, hasaplamalaryn netijesinde, ortastatistiki bir näçe adamyñ ÿashayan ÿashaÿysh jaÿy, taze mashyndan has köp kömurturshy gazy çykarÿanyny anyklandy.

Metallyn öndûrilmegi kömürturshyja gazyn atmosfera çykyshynyñ 6 göterimin tutÿar,

Bütindünÿä kislorod gorlarynyñ 5den 1ini Amazonkalaryñ çyg tokaÿlary çykaryar. Yakynda gecirilen gözegcilikelrin netijesinde Awstralita kontinentynyn yanynda ÿerleshyan Tasmaniya adasy dunyade iñ arassa howaly ÿerleshim diyip anyklandy

Name üçin içerini howalandyrmaly? Kabir adamlar, guniniñ kop wagtyny yapyk yerlerde geçirÿarler, yone olaryn oturan ÿerlerinin, yagny yapyk yerlerdaki howa, dashardaky howada 25esse hapadygyndan habarlary yok.

Kaliforniÿa kenarÿakalary dünÿäde iñ arassalaryndan hasaplanyar.Shol kenaryakalaryn birinde yowar gecirilende ona ekologiki wolontyerlar hem gatnashdy. Shol yowarda bir gunde 330müñden gowrak çilim galyndylary yygnaldy. Ol kenaryakalarynyn in arasslaryn hataryna girmesi, onuñ gunde arassalanyp durmasyna borcludyr.

Geçen ÿyllarda Dûnÿä saglygygoraÿysh guramasy dashky gurshawyn hapalamalaryny çykardy. Netijeler örän gynancly. Meselem, Kairda howa òrän hapalanan. Ol yerde gunizin acyk howada bolmak, bir packa çilim çekmegine deñerçerdir.

Amerikanlaryñ günde alyumin bankalaryny zyñmalary, shol galyndylardan Amerikanyñ hemme uçarlaryny tazeden gurup boljakdygyny görkezÿär. Hazir güne çenli olaryñ alyumin bankaly içgileri näme ûçin gadagan edilmeÿäni dushniksiz. 250ÿylyñ dowamynda ÿ ogalyan ÿönekey çaga pamperslary ABŠ'nyñ bûtin musurlarynyñ 1goterimi tutyar. Bu mukdar, yene 1-2 asyrdan Amerikanyñ howasynyñ hapalanmagynyñ esasy gozbashy shol pamperslar bolmagyna getirip biler.

Dine ABŠda sagatda 2milliondan gowrak plastik sûÿsheleri boshadylyp, zyñylÿar. Gaytadan ishlemage örän az bölegi gidÿär. Sanawa görá gunde 230-270 müñ plastik sûÿsheler. Ykdysady we Ekologiki guramalaryn maglumatlaryna gòrä 2050 ÿylyna çenli Adamlar energiÿany gazypalynÿab ÿangyçlardan alyp çykararlar. Bu diÿmek, atmosfera zyñylÿan bugly gazlaryñ, göwrümi 50göterim köpeler.

Ÿylda atmosfera 17mln tonna kömürturshyja gazyny çykarÿan ( 3mln awtoulag ÿaly) spam ibermek üçin 33 milliard kWt/sag. elektroenergiya harjanÿar. Shol harjanyan elektroenergiÿa mukdary, 2.4 million jaÿy elektrotogy bilen üpjin etmek mümkindir.

Ÿer ÿüzüniñ meÿdany 148 940 000 km2, ol meÿdanyñ 18 617 500 km3 (12.5%) adamlar tarapyndan ÿerleshilen.
Eger Afrikada ilatyñ sany 2011-2012 ÿyyarynda köpelishi ÿaly tizlikde dowam etse, onda kontinentdaki adamlaryñ sany 2100nji ÿylda 3,6 millarda ÿeter. Afrikanyñ populÿasiÿa ösüshi ÿylda 2.3 göterimdir, emma Aziÿa döwletlerinde bolsa diñe 1göterim. Ÿone bir tarapdan, aziÿa döwletleriñ ilaty sheÿle hem uly bolany üçin, ol Afrika döwletleriniñ ilatyndan yza galyshmaz.

Ÿer planetasynyñ ilaty her 60minutda 9mûñ adama kòpelÿâr. Hazirki wagtda ortaça shäherlerde 3.4 milliard adamly ilat ÿashaÿar, 2050nji ÿylda bolsa ÿer ÿüzündäki ÿashaÿyjylaryñ 2/3 shâherlerde ÿashar.

2.7milliarr adama golay derÿalaryñ ÿakynynda ÿashaÿarlar. Bu diymek, ÿylda 30gun, olar hat-da oz agyz suw gerekciligini hem kanagatlandyryp bilmeÿärler. Suw ÿetmezçiligi esasanda Aziÿa dòwletleri: Indiya, Kitay, Pakistanda beÿleki döwletlere garanda has yokarda. Ÿöne soñky wagt Amerika Birleshen Shtatlarynda suw ÿetmezçiligi ÿiti görnûshde ÿuze çykyp bashlady. Hôkmetara howa üÿtgeÿish komitety 2012nji ÿylyñ 4nji nutugynda, 2030 nji ÿylda bütin ilatynyñ 2/3 bölegi suwsyzlyk stressy çeker diÿip görkezdiler. Bu görkeziji 2050nji ÿyla hem gelshirilÿär.

Name üçin Ÿer planetasy Afrikadäki äç-horlara kômek edenok? Hemme zat örän anyk we añsat düshindirmek mümkin: 350-500 adamlyk ortaça hilli tiräni iÿmitlendirip doÿyrmak üçin, Çehiÿa Respublikasynyñ territoriÿasyna deñeçer meÿdan gereklidir. Munÿaly shertleri döwrebap dünÿämizde hem dôretmek mümkin dâl, ol ÿerde ekerançylga laÿyk topral bar bolsada, niçeme volonterlar bu ish bilen meshgullanmak üçin Afrika gitmegi isleg bildirmezler diÿilip takmyn edilÿär.

Birleshen Amerika Shtatlarynda her ÿyl 18mlndan gowyrak durli razmerlarda pampers zyñylÿar. Sheyle hem ABŠ köne zatlary gaÿtadanishlemekde dünÿäde birinji ÿerde durÿar.

Dünÿä okeanyna her ÿylda 5tonna kosmetika serishdeleri, ÿagny pomada, kremlar, tenlar zynylyar. Aÿal organizmi her ÿylda 2.5 kg kosmetika siñdiryar. Her ÿyl 125mln golay ishleÿän telefonlar zyñylÿar.

ABŠda dûnÿä ilatynyñ diñeje 4goterimi yashayar emma, zibil döreymekde hem ol birinji yerde duryar. Meselem gorkezip 2006nji ÿylda Amerika gaytadanishlemäge 250mln tonn zibil tabshyrdylar. Bu görkeziji kanadanyñkydan 10esse köpdir.

Dünÿä "Elektron zibilleriniñ" 70göterimi Hytaÿa düshÿâr. Ol ÿerde mashgala bolup döwülen telefonlara ikinji jan berÿärler. Bu hem bazarlarda arzan bahaly telefonlaryñ ÿayramagyny yûze çykarÿar. Ÿöne bu ish hem dashky gurshawy hemde adamyn saglygyna zyyan ÿetirÿâr.

Kosmosdan Hytaÿ diwarynyñ we Nyu-York shäheriniñ yshyklary görûnyândigi ÿalnysh azashmadyr. Kosmonaftlaryń gurrun bershine görä olara kosmosdan bu dan zir-zibil has hem gowy görünÿärdi diyip aydyp berÿärler. Ol zibillerin nâçe wagtda ÿok bolÿandygyny gözden geçirsek:
-Çekilip tashlanan çilim iñ azyndan 20ÿyl.
-Alÿumin ÿada Demir bankalar 200ÿyldan kòprak, kâdelerne 500ÿyla hem ÿetÿâr.
-Pamperslar 500ÿyldan azdäl.

Kòpengagenda geçen BMG-nyñ howa ütgeÿish konferensiÿasynyñ nutugynda dünÿâ okean suwlaryñ turshylygy 2050 ÿyla çenli 150 göterim köpeler, bu hadysa bolsa deñiz suwlarynyñ ekosistemasynda tersine owurup bolmajak ûÿtgeshmeler ÿûze cykyar.

Suwyń hapalanmagy Ÿerde her gün 14.000 adam yogalmagynyñ sebäpkäridir.

Planetanyñ 6göterimini batgalyklar tutÿar. Olar planetanyñ tebigy arassalaÿjylary bolup durÿarlar. Soñky yüzÿyllykda ÿer ÿüzüniń batgalyklarynyñ ÿarysyny guratdylar.

-1kilogramm ÿer almasyny(kortoshka) ÿetishdirmek üçin 100 litr
-1kilogramm tüwi ÿetishdirmek üçin- 4000litr
-1kilogramm sygyryn etini ÿetishdirmek üçin bolsa 13000 litr suw gereklidir.
1 ÿekeje gamburger öndürmek ûçin 2400 litr suw gidÿär. Ol gamburger üçin gidÿan suw harjlaryñ uly göwrûmi bugdaÿ hemde sygyryñ etini ÿetishdirmek ûçin gidÿän suwdyr.

Pelÿdalanylÿan agyz suwyñ 70-80% oba hojalygynda harjanÿar. Suwy oba hojalygynda ÿalñysh ullanmak meselesi hemme ÿurtlara degishlidir. Oba hojalygynda harjanÿan suwlaryñ 30% ÿekeje irragasion sistemany düzlap, tygyshytlamak mümkindir.

Bilishimize görä Ÿerde 8milliona golaÿ janly organizmlar ÿashaÿar, we olaryñ diñe 1/4 bölegi taryp edilendir. Bu diÿmek, dünÿäde bar bolan jandarlaryñ dińe 25% adama bellidir. Emma her ÿyl 100 mûñe golay tâze janly organizmler tanalyp beÿan edilÿâr, sheylelik bilen ÿene 60ÿyldan janlylaryñ hemme görnushi adama belli bolar diÿip umyt edilÿär.

Eger dünÿewi temperaturasy 4gradusjyk hem ÿokarlansa, onda Rossiÿanyñ, orta Ÿewropanyñ hemde günbatar Sibiryñ tokaÿlary ÿok bolar. Eger-de temperatura 2gradusa ÿokarlansa, bu ÿakyn wagtda garashylÿan hadysa, onna tokay örtgüleri tundra( sowuk doñak topraklar) zonalaryny hem eÿelär

Awstraliÿada klimata örän düÿgarly derÿalaryñ sistemasy bardyr. Eger temperatura 1je gradusa ÿokarlansa, onna suw akymynyñ göwrümi 15 göterime azalÿar. Hazirki wagtda Mÿurrey derÿasynyñ debit'y (gözbashyn bir wagt aralygynda berÿän suw mukdary) ÿylda 1780 gigalitra golaÿ barabardyr. Ùç ÿyl öñünça bolsa ÿylda 8890 gigalitrtdy.

2012nji ÿylda Ÿer planetasynyñ 43% zemini antropogen syÿasaty(senagat, gurlushyk, oba hojalyk we sh.m.) bilen gaplanandyr. Potsdamda ÿerleshÿän klimat ölçegi we bahalandyrmasy bilen meshgullanÿan institutynyñ maglumatlaryna gòrâ dûnÿâ okeanynyñ derjesi âgirt tizlik bilen ösÿär, bu ÿagdaÿ yakynda adatdan dashary hadysalara getirip biler. 2012nji ÿylyñ bahalandyrmasy 60% diyilÿär. Her ÿyl okean 2 ÿa-da 3.2millimetra galÿar.