TÄZE ÖLÇEG /Hekaýa/

Azat Gün dogjak-dogjakda oýandy. Obanyñ çetinden torgaýguşlaryñ öwrenişikli owazy eşidilýärdi. Basym olaryñ sesini mallaryñ sesi basar. Ir däl, ýöne bu gün aga-ýana ertirlik edinmäge wagt bar. Bu gün daýhanlar meýdana çykmazlar. Ol ýuwunyp-ardynyp, eline müçenegi bilen ýüz görülýän aýnasyny aldy-da, öýüniñ kyblasyna geçdi, ilerik bakyp oturdy. Onsoñ aýaly Ogulsoltan gelip, adyny tutýança, ünsüni başga zada sowman, ürç edip, sakgalyny ütdi.

– Tüñçe gaýnady. Gijä galmasañam ýagşydyr, git indi. Goñşyñ gidenine bir çäýnek çaý içim salym boldy. Sakgalyñy düýbüne deñeç ütmek hökmanmy?

– Hökman. Täze höküwmet ýylmanak bolsañ, gowy görýär. Ýylmanyp barsam, zähmet hakymyzy artdyrsalar näbilýäñ?

Giñlige salsa-da, Azadyñ şondan soñ çaý bilen hezili bolmady, gyssandy.

– Äber halta bilen tüññüri, heleý! Dogrudanam, birden iliñ soñuna galyp oturybermäýin.

Ol üç obany birleşdirip, "Güýçbirleşik" ady dakylan kolhozyñ ortaky obasyna garşy pyýadalap, ýola düşdi. Ýol çolady. Hak paýlaşyga bu wagta çenli gitjek giden bolmaga çemeli. Ol ädimini ýygjamlatdy. Ýöne obadan ep-esli ara açansoñ, egnindäki haltasyna täzeden göz aýlap, göwnüne güman gitdi. ”Ýekeje halta bilen çykdym gaýdyberdim welin, ýalñyşdym öýdýän, 200 gram atymçaý diýmek – dilde añsat. O giden haryt meniñ çuwalyma sygarmyka? Ýeri, ulurak tüññürem tapylaýmady. Ýogsam, iñ bärkisi, beriljek ýagymdan-a arkaýyn bordum: "Garyp galla tapsa, gap tapmaz!" diýleni-dä. Hany, göreýin, bolmasa,

şol ýerde goñşulañ birinden gap alaryn-da..."

Şeýle pikirlere gümra bolup, Azat gün guşluk ýerine baranda, Gurtly obasynyñ köneki dükanyna ýetdi. Bu gün kolhoza girenleriñ zähmet gününe hak beriljekdi. Şonuñ üçinem bu ýeri gaz-ganatdy. Entek hak paýlanyşyk başlanmandy, şol sebäplem kimsi aýbogdaşyny gurap, kimsi-de haltasyny düşenip, telpegini tirsekläp, töwerekde mesaýy gürrüñe güýmenýärdiler. Ine-de, uzak eglenmän, pagsa tamyñ gapysy açyldy. Adamlar şol bada onuñ içine doldular.

Elbetde, dükan-da, dükançy-da täze däldi. Hudaýýara il belet, ol öñler Eýrandan şaha-şaha nabat, Hywadan künji ýagyny, Osmanly ýurdundan künjüli halwa, beýleki ýakymly ysly ir-iýmişleri, ýüpek parçalary getirip satardy. Ol bir ýylyñ, iki ýylyñ söwdagäri däl, ýüñüni ýetiren. Kolhoz gurlanda, baý-gulak diýip, tasdanam onuñ işini gaýtarypdylar, ýöne ol ökde çykdy, dükanyny hökümediñ haýryna geçirip, özi şonda satyjy boldy galyberdi. Daýhanlar syn etseler, dükanyñ içinde üýtgeşiklik kän, ozalky öwrenişikli harytlar gürüm-jürüm bolupdyr, ýerine geleni – entek düşnüksiz. Hudaýýaryñ geýnüwi-de üýtgäpdir, gyrmyz donuñ deregine onuñ egninde ak halat bar. Adamlar uly tolgunma bilen biri biriniñ yzyndan nobata durdular. Azat-da ilden kem galmady, "guýruktutdy" oýnajak ýaly, hataryñ yzyna daklyşdy. Hudaýýar kolhoz agzalaryna gezegine haryt

goýbermäge girişdi. Gözleri oýnaklap duran köne söwdagäriñ özünden gyrp-çyrp etmejegine Azadyñ ynamy ýokdy, şonuñ üçinem nobaty golaýladygyça, ynjalygy gaçyp, ol haltasydyr tüññürini elinde has berk gysýardy. Nämälimlikden aljyrany üçin ol töweregine gözlerini aýlap, goñşusy Jumagulyny agtardy, göwnüne bolmasa, ol ýañja-da märekäniñ içinde görnen ýalydy. Ahyry "ýitigine" gözi ilip, ondan aslyşdy.

– Goñşy, artyk gabyñ-a ýokdur? Birje halta bilen gaýdyberipdirin...

Jumaguly güldi.

– Menem şeýle. Nätjegimi bilmän durandyryn. Bu taýdan bazara ýetip gaýtmak işim-de bar. Ýogsam

bolmanda, bir alajy bolardy welin... Iñ bärkisi, ýabyly giderdik.

Azada diñe sypaýyçylyk edäýmesi galdy:

– Bähbit bola, "Gerekli daşyñ – agramy ýok" diýlipdir, bir zat eçilseler, öe aşyrmak – biz bilen.

Onýança-da onuñ nobaty gelip ýetdi. Dükançy depderçesine siñe-siñe seredip, sesine bat berdi.

– Azat Bekmyrat ogly! Senmi? 200 gram çaý, 2 kilo çigit ýagy, ýarym kilo köke-süýji, bir kişilik daraýy.

Soñra dükançy agaç susagy aldy-da çaýly halta sokup çykardy.

– Hany gabyñ? – Dükançy daýhanyñ getiren çuwalyny görüp, kinaýa etdi: – Entegem uluragyny

getirmeli ekeniñ-dä, ganaryñyz ýokmudy?

Emma Azat gara çyny bilen:

– Wah, gaýdyberipdirin-dä şujagaz halta bilen. Syganyny bir guý, bolmasa soñ ýene geläerin! – diýip, aljyraññy seslendi.

Dükançynyñ çuwalyñ agzyndan kakan iki susak gök çaýy düýbüne-de ýetmän, haltanyñ epinlerinde ýitip

gitdi. Näçe garaşsa-da, şondan soñ dükançy onuñ haltasyna artyk zat atmady.

– Hany tüññüriñi tut!

– Galan çaýy nätjek? – diýip, daýhan gözlerini tegeledi.

– Çaýly gürrüñ gutardy. Tüññüriñ hany, ýagyñy al!

– Ýok! – diýip, daýhan kejeleşdi. – Meñ hakym iki ýüz gram çaý bolmaly! Sen bolsa, haltamyñ düýbüne bary-ýogy iki kaşyk çaý kakdyñ, hany galany? "Sen kolhoz!" diýleli bäri bir gün galman, işe gatnadym, mundan ýagdaý bolmaz!

Hudaýýar dükançy giñden ýylgyrdy.

– Oñarypsyñ, ýöne seniñ zähmet günüñe düşýäni şol. Ynanmasañ, ynha, başlyk agadan sorap göräý!

– Azat Bekmyrat, dükançy dogry aýdýar, señ hakyñ şoldur! – diýip, dükanyñ töründe derçigip çaý içip oturan Tuşy başlyk onuñkyny tassyklady.

– Eýsem näme, täze höküwmet sizi sähelçe wagtda baý edäer öýtdüñizmi? Baý boljak bolsañyz, entejik der dökmeli bolarsyñyz! – diýip, dükançy gatyrganyp gürledi. – Aslynda indi baý bolmak gadagan, hemme kişi garyp bolmaly. Düzgün şeýle. Bu düzgünden çykanyñ – başy ölümli, maly – talañly! Tut tüññüriñi!

Azat hasyrra tüññüriniñ agzyny açdy.

– Ýagyñdan bir susak artdy, ony nädeýin? – diýip, soñra dükançy Azatdan sorady. – Tüññüriñi düñdererseñ-ä, düýbüne guýardym?..

– Ýok! – diýip, Azat onuñ goşaryndan ýapyşdy. – Men oña ýer taparyn. Al, bärik!

Onsoñ daýhan bir susak çigit ýagyny alagedin dükançynyñ hem duran daýhanlaryñ gözüniñ alnynda

ýogyn-ýogyn owurtlap, başyna çekdi goýberiberdi. Duranlar muña añk boldular, kimsi güldi, kimsi ýylgyrdy. Soñra dükança onuñ zähmet hakyna düşýän ýarym kilo süýji-kökesini jübüsine guýup, matasyny-da dolap, goltugyna gysdyraýmak galdy.

– Bar, ana, nesip etsin, gaýdyber!

Içen ýagy bada ýüregini bulajak ýaly etse-de, daşaryk, açyk howa çykan dessine daýhanyñ ýene-de şähdi açyldy. Ol düýbi iki ýüz gram gök çaýly haltasyny egnine atyp, obasyna ugrady. Kolhozyñ merkezinden arany açansoñ, ol öz ýanyndan şeýle netijä geldi: "Çaýyñ ölçegi guşuñ agzyna beräýmeli, ýöne tüññüri welin, ýagdan doldy, jübüsinde çagalaryny aldara köke-süýji bar, goltugynda-da – aýalyna köýneklik mata. Daýhana başga näme gerek? Elbetde, zähmet haky diýip paýlanan bugdaý uny añry gitse iki-üç gezek tamdyr gyzdyrmaga ýetjek, ýöne esasy zat, ol diri. Galanynyñ bir zady bolar. "Kolhoz boljak däl" diýenleriñ indi dereginem tapjak gümanyñ ýok, kimsi dagdan aşdy, kimsi gyrdan, kimsiniñem gözüni Sibirden açdylar. Ýene bolsa, onuñky ganymat: bokurdagy deşik – aç ölmez!

Şondan soñ onuň keýpi göterilip, aýdyma hiñlenesi geldi. "Ýarowjandan" bärdäki aýdymlar pes bolup göründi, çigit ýagy sesini mazaly durlan ekeni, aýtdygyça aýdasy, gygyrdygyça gygyrasy geldi. Asyl sesini goýasy gelmedi. Emma şol gidip barşyna obadan arany açaýan uçurynda, birdenkä onuñ içinden bir zat şatyrdadyp towlap başlady. Aýdym tapba kesildi. Daýhan gözlerini elek-çelek edip, ýoldan sowuldy-da, çöplüge urdy. Onsoñ ýöne zordan uçguryny çözüp ýetişäendir, şol bada-da wes-weýran içi gitdi. Ol birneme ynjalansoñ, näderini bilmän, gözlerini töweregine elek-çelek edip eglendi: "Maña näme bolýar?" diýip, başga

birinden öz halyny soraýasy geldi. Emma töwerek çola, yns-jyns görnenok. Onsoñ ol uçguryny ätiýaçlyragada dañyp, ýañadandan ýola çykdy. Ýöne eline tüññüridir haltasyny alyp, ýañy bir bäş-üç ädim ädip-ätmänkä içi gaýtadan öñküsinden-de beter towlady. Onsoñ ol alaçsyz ýene-de çöplüge uraýandyr. Bu gezek işini bitirensoñ-da, uzak oturdy, çermegini çekmäge ýaýdandy, böwrüni diñledi. Ahyry "boldum" edip, abşanaklap ýola çykdy, çañap ýatan giñişlige ýeñijiniñ gözleri bilen hökümli garap, öñe ädim urarman boldy. Emma ýene bolmady, asyl ýol öndüräýseñ nädersiñ, bäş ädim geçmänkä – ýene öñküje hekaýat – düwdenekläp çöplüge urmazmyñ?!

Şondan soñ daýhanyñ uly ýola çykmaga bogny ysmady. Çünki indi onuñ içi şeýle bir ýygy towlaýardy welin, asyl uçguryny dañyp-çözmäge-de ýetişmänsoñ, bir elinde çermegi, beýleki elinde-de ýagly tüññüridir haltasy – çöpden-çöpe urduryp ýöräbermese, onuñ dagy alajy galmady. Onsoñ ol bir aýlawda töweregine garasa, ne yzda, ne-de öñde obalyk görünýär, töwerek-daşy ok ursañ geçmejek jeññel. Daýhan Azat şeýdip, gündiziñ güni uly ýoldan daşlaşmak bilen boldy we haýwan ýodajygyna düşüp, soña-baka büs-bütin gözden ýitdi gitdi...Awtory A. Welsapar.