Döwletmämmet Azady

DÖWLETMÄMMET-AZADYNYŇ
ÖMRI
Döwletmämmet Azady 1695- nji yilda eneden doglup, Garrygala, Etrek,
Gürgen sebitlerinde yaşap geçipdir. Döwletmämmedin edebi lakamy Azady bolupdyr.
Döwletmammediň kakasynyn adyna Magtymguly diyipdirler.
Ol dürli gol hünarleri bilen birlikde, ýona tikmage-de ökde ekeni.
Şonun üçin oňa Magtymguly ýonaçy diýipdirler. Ol şahyrçylykdan habarly ekeni.
Magtymguly-ýonaçy özünin päk zahmeti bilen yaşan adam. Dayhançylyk,
at esbaplaryny tikmek, gurnamak yaly işler bilen meşgullanypdyr. Ökde kümüşçi ussa
bolupdyr. Özi-de sowatly, poeziýadan onat başy çykýan adam bolany üçin halk ony
sylapdyr . ýonaçy öz kakasynyň-Döwletmammediň adyny dakýar . ýöne bu oglunyň
ýaşlykdan “GARRYMOLLA” diýen lakamy ýörginli bolyar.Şu fakt garrymollanyň diňe
bir kakasy Magtymguly-ýonaçy sowatly bolman, eýsem onuň atasy
Döwletmämmet-ýonaçynyň hem halk arasynda “Molla” adyny alan hatly- sowatly adam
bolandygyna güwä geçyär. Diýmek, Azady arkama-arkam aňyrdan gelyän sowatly,
medeniyetli we gurply maşgalada dünä inipdir, terbiie alypdyr.
Döwletmämmet-Azady ilki oba mollasynda sowadyny çykýar. Soňra Hywa
medreseleriniň birinde okuwyny dowam etdirýär. Medrese döwründe ol arap, pars
dillerini kämil öwrenýär. Türki ýazuw dilini oňat özleşdirýär. Şol wagt şu
dillerde ýazylan we talaplara elýeter bolan edebiýata, taryha, filosofiýa, esasan hem
yslam dininiň taglymatlaryna degişli kitaplary, golýazma ýygyndylary irginsiz okaýar
we öwrenýär. Megerem, şol ýyllarda onuň öz halkyna neneňsi hemaýat etmelidigi
baradaky özboluşly oý-pikiri tertibe girip ugrandyr. Sebäbi Hywada okap, Nyzamyny,
Nowaýyny, Jamyny, Hysrow Dählewini… okamazlyk, bilmezlik mümkin däl ahyry. Belki ony
türki dilde eser ýazmaklyga iteklän Alyşir Nowaýy bolandyr!
Döwletmämmet-Azady Nowaýynyň “Sabai saýýar” (“Edi älem”)
eseri bilen tanşanda, onuň 36-njy babynda Bähramyň Nowaýa ýüzlenip aýdýan şu
sözlerini-de okandyr: “Olaryň ( Nyzamy, Dählewi, Jamy dagy göz öňünde tutulýar)
farsy kelamlary farsy äheňler bolup, ondan çykan owazlar hem farsy labzyndady… Olary
farsyçany bilyän kişiler okap, köp türki halklar ondan bibähre galypdyrlar. Sen öz
nyzamyňny türki dilde ýazdyň, farsy dilinde yazmagy ar-namys bildiň…
Dünýädäki şahslar içinde kim türki bolsa, ol ýeriň halklary hem
türki dilde gepleşýärler. Sen şu halaty hasaba alanyň sebäpli türki ulusyny
(ilini) gaty begendirmekde, ylymly-bilimli etmekde, edebi döredijilik işine ugrukdyrmada
uly rol oýnarsyň”…
Döwletmämmet-Azady 65 ýaşap, 1760-njy ýylyň mart aýynda aradan
çykýar. Magtymguly kakasynyň ölümüne bagyşlap ýazan “Atamyň” diýen
elegiýasynda onuň 65 ýaşandygyny şeýle ýatlaýar:
“Altmyş bäşde, nowruz güni lu ýyly

Turdy ajal, ýoluň tusdy atamyň;

Bu dünýäniň işi beýlemiş, beli?

Ömrüniň tanapyn kesdi atamyň!”
Döwletmämmediň jaýlanan ýeri Etrek çaýy bilen Soňy dagynyň
arasynda-Aktokaýda ýerleşýän Garry molla diýen gonamçylykdadyr.