6-njy welaýata gezelenç

Baýram:
–Agajan aga Eýranly türkmenler barada gürrüň berseňizläň– diýipmiş.
Agajan aga-da gürrüň beripmiş.
Eýram barada.
Şondan bärem her kim Eýrana syýahat eden ýaly bolupmyş.

aslynda bu ýazgymyň ady «eýram täsirleri»-di.
ýöne men oňa «altynjy welaýat» diýesim gelýär.
sebäbi gürrüň Türkmensährasy barada...

--------

Eýran täsirleri (Altynky welaýat)

Ilki Dostluk döräpdir. Soňra bolsa Internet. Ondan soňra – Internet Dostlugy.

Meniň hem internet dostlarym bar. Olaryň biri – Ýusup Gojuk.

Ol Eýranly türkmenleriň intelligensiýasyna degişli. Edebiýatçy. «Ýaprak» žurnalynyň Baş müdiri.

Ýusup aga bilen internet dostlugymyz 2001-nji ýylyň aýaklaryna başlandy.

2004-nji ýylyň Gorkut aýynda bolsa bu başlanan dostluk miwesini berdi. Bu miwäni biz onuň dogduk mekany Türkmensährada datdyk.

«Myhmanyňky üç gün...» diýilýänem bolsa, biz Türkmensährada dört gün bolduk. Dört günde nämeler gördük? Bu ýazgylar görenlerimiz barada.

}Azady we Magtymgula zyýarat

Eýran gümrüginde gara çadraly aýal tarapyndan el goşlarymyzyň ýeňiljek barlagyndan soň bizi garşylan Orazberdi Hywaçy bilen Aktokaýa tarap ugradyk.

Ol ýerde iki Ägirt – Döwletmämmet Azady bilen Magtymguly Pyragy ýatyr. Ägirtler barada artyk näme aýtjak? Iň gowusy «sem bolup» oturanyň.

Ýol üstünde ölsem, ýola atsalar,
Razy men üstümden basyp ötseler,
«Magtymguly» diýip adym tutsalar,
Gören göz jort atar eşden gulaga...

Biz hem «eşden» gulaklykdan gören «göze» öwrüldik. Bagtly gözlere.

Bu uly ynsanlaryň üstüne gümmez dikeldilipdir. Azady we Magtymguly bir ýerde ýan-ýana jaýlanypdyr.

Gümmeziň taslamasynyň eýranly türkmen arhitektory tarapyndan taýýarlanandygyny hem aýtmak gerek. Azadynyň we Magtymgulynyň guburlaryna gelýän ýola asfal düşelipdir. Bu ýerleriniň abadanlaşdyrylmagy dowam etse gowy bolardy.

Biz olaryň guburynyň ýanynda aýat-töwür edip, namaz okamak bagtyndan soň, Marawadepäniň juma ymamy Hojadurdy ahunyňkyda myhman bolup, Kümmetkowusa tarap ýola düşdik. Öňümizde Eýranyň iň türkmen şäheri – Kümmetkowus bar...

-------------

Kümmetkowusda

Eýran şäherleri barada gürrüňi swetoforlardan başlap bileris. Şäher köçelerinde swetofor ýok. Umuman, swetofor bar, ýöne olar hereketi sazlaýjy däl-de, diňe duýduryş beriji wezipäni ýerine ýetirýär. Mysal üçin gyzyl, sary, ýaşyl yşyklaryň ýerine, üçüsem dowamly ýanyp-öçýän sary yşykly sfetofor. Ýa-da üç sany swetofordan birleşdirilip ýasalan, saga we çepe yşarat edýän sfetofor. Emma, şäherleriň merkezi köçelerinde swetofor işleýär.

Şeýle ýollardan ýöräp, Eýran türkmenleriniň merkezi şäheri, iň türkmen ilatly şäheri – Kümmetkowusa ýakynlaşdyk. Kümmetkowus bizi özüniň taryhy minarasy bilen garşylady. Eýranda çap edilýän neşirlerde we internetde bu minarany synlapdym. Ol suratlardan çen tutup, minarany şäheriň bir çetinde ýerleşen, unudylan taryhy bir bina hökmünde göz öňüme getiripdim. Hudaýa şükür ýalňyşan ekenim. Kümmetkowuslylar bu minaranyň daşynda park ýetişdiripdirler. Bu ýeri «diri» bir ýere öwüripdirler, iň esasy bolsa ol ýerde dynç alýan adamlar, maşgalalar. Bu ýeriniň ýürek urşuny synlatmak üçin size bir fotosurat aldym.

Kümmetkowusda (Eýranda) erkekler her döwletde geýlişi ýaly standart eşik geýinýärler. Ýeňsiz köýnek geýmeli dälmiş diýen «myş» ýalňyş bolup çykdy. Türkmen däl aýallar gara eşiklerde, gara çadraly gezýärler. Türkmen aýallarynyň geýnişi tapawutly – olaryň geýiminde dürli reňklere duş gelmek bolýar, ýöne göze ilginç ýiti reňkli matalar geýinmeýärler.

Parkda gezmelänimizden soň biziň ýolbeledimiz Orazberdi Hywaçy özüniň işledýän konditer dükanyny görkezdi. Kiçijik dükän, emma gelim-gidimi ýetik.

Soňra Orazberdi aga bizi ady Türkmenistanda hem meşhur din adamlarynyň ikisi bilen görüşdirdi.Teke ahun we Talaýy ahun. Olaryň nurana ýüzleri, mähirli görüşmeleri, myhamansöýerligi, diwary dolduryp duran öý kitaphanasy täsir ediji. Teke ahunyňkyda bir käse çaý içýänçäk birnäçe gezek oňa jaň geldi, halk ahun agadan düşünmeýän meselerini telefon üsti bilen soraýardylar.

Ýene bir zat meni geň galdyrdy. Eýran türkmenleriniň din ulamalary fotosurata düşmägä garşylyk görkezenoklar. Umuman, «dindarlar fotosurata düşmegi halamaýarlar» diýen pikir puja çykdy. Olaryň fotosurata düşmek baradaky düşündirişi şeýle boldy: ýagny aýnanyň ýüzüne adamyň şekiliniň düşmeginiň günä bolmaýşy ýaly, adam şekiliniň hem surata düşürilmeginde günä ýok.

Biziň ýolbeledimiz Orazberdi aga ýolagçy eken. Ol ertesi gün haja barýan eken. Bize ýolbeletlik etmegi Talaýy ahunyň ogly Hajy Feýz aga öz üstüne aldy. Agşam Orazberdi aganyň palowyny iýdik. Ol Dünýä türkmenleiriniň gumanitar birleşiginiň agzasy eken. Ol uly buýsanç bilen bize özüniň Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy bilen düşen suratlaryny görkezdi.

Ertesi gün daň bilen biz Hajy Feýziň sesine oýandyk. Orazberdi aga bilen hoşlaşyp biz Hajy Feýziň ygtyýaryna geçdik. O-da bizi daşarda garaşyp duran maşyna mündirdi. Ýene bir eýran täsinligi bilen gabatlaşdyk. Bu ýerde maşynyň öňüne näce bolup ýerleşseň münibermeli. Yzyna üç bolup, öňüne-de iki bolup maşyna ýerleşdik. Ýol nirä? Baryp biläýmesek :-)

------------

Meşhur Ýarjan ahun we onuň medresesi

Hajy Feýziň maşyny işilen ýüp görnüşli ajaýyp minaraly metjit-medresäniň ýanynda saklandy. Biz meşhur, hormatly-sylagly ýaşuly, Ýarjan ahunyň medresesinde.

Şeýle usulda örülen minarany ozal görmändim. Bu ýerde Hajy Feýziň aýtmagyna görä 320-ä golaý okuwçy ýetişdirilipdir. Hajy Ýarmuhammet ahun Nezeri – Ýarjan ahunyň doly ady. Onuň öýi metjide ýakyn, köçäniň aňry ýüzünde. Onuň zyýaratyna ilki bilen biz bardyk. Ýaşula bir salym garaşmaly bolduk. Her ýerde bolşy ýaly ilki bilen saçak, soňra ýukajyk bişirilen çörek, bir bölek el mesgesi, bal we adam başyna aýratyn kiçijek çäýnek çaý getirilýär.

Salamlaşylanda ýeke-ýeke aýratynlykda hal-ahwal soraşylýar. Ýarjan ahuna zyýarata gelýänler barha köpelýärdi. Soňabaka oturan jaýymyz zyýaratçylardan doldy.

Ýarjan ahun aramyza gelende her kim ýerinden turup, onuň elini öpüp garşyladylar. Ol bolsa özüne beýle derjäni köp görýän ýaly çaltgyrrak gaýtalap-gaýtalap «haýyş edýän, oturyň... haýyş edýän...» diýýär. Salamdan soň ol oturyp doga-dileg etdi. Zyýaratçylar bilen hal-ahwal soraşdy. Biziň gaýradan (Türkmenistandan) onuň salamyna gelendigimizi aýtdylar. Begendi, birnäçe sowallar sorady, nesihatlar etdi. Onuň patasyny alyp, ýadygärlik surata düşdük. Soňra hoşlaşyp, onuň ýakyn okuwçylarynyň biri Abdyrahman Teňlitananyň zyýaratyna ugradyk. Onuň örän baý kitaphanasyň bardygy barada gürrüň etdiler.

-----------

Abdyryrahman ahun we onuň kitaphanasy

Abdyrahman ahuna «gaýradan» gelen myhmanlar barada habar berlende, ol kitaplardan doly darajyk otagynda geçip oturan dersini kesip bizi kabul etdi. Bir salym söhbet edip-etmänkäk biziň zyýaratymyzyň üstüne başga bir topar zyýaratçy geldi. Bu gezek «gaýradan» däl-de, parslardan bolan topar. Abdyrahman ahunyň öňünde iki dürli zyýaratçy – hersi aýratyn ýurtdan, hersi aýratyn milletden. Myhmanlar ondan haýsy dilde söhbet etmelidigini soradylar. Abdyrahman ahunyň «isle arassa türkmen dilinde, isle arassa arap ýa-da arassa pars dilinde söhbet etmäge taýýardygyny» aýdanlarynda oturanlar belki haýran galmakdan gülüşdiler. Abdyrahman ahunuň bu alan bilimi buýsandyryjy.

Abdyrahman aga özüniň kitaphanasy bilenem tanyş etdi. Kitaphanada dini kitaplar, onuň öz ýazan kitaplary we Türkmenistanda we beýleki ýerlerde çykan Abdyrahman aga sowgat edilen kitaplar bar. Ol aýratyn depderde ähli kitaplaryň katalogyny ýöredýän eken. Gynançly ýeri, olar kiril ýa-da latyn harply türkmen elipbiýinde okap bilenoklar, bizem arap harply türkmen elipbiýinde okap bilemizok. Okamakda kynçylyk bolsa-da hern-ä gepleşmekde kynçylyk ýok. Gepleşikde harp atly simwollaryň güýjüniň ýoklugy gowy zat :-) .

Soňra onuň medresesine aýlandyk. Bu ýerde kompýuteriň barlygy bizi begendirdi. Abdyrahman ahunyň öýi hem onuň medresesiniň ýanynda eken. Onuň bir käse çaýyny içýänçäk biziň üçinji ýolbeledimiz Halymberdi Ismail hem geldi. Ol käri boýunça inžener.

Abdyrahman ahun bilen hoşlaşyp Halymberdi Ismailiň ýolbeletliginde Gürgen şäherine ugradyk.

----------------

Gürgene we Bendertürkmene gezelenç

Gürgen esasan 4 gatdan uly bolmadyk jaýlardan ybarat, jeňňelleriň arasynda ýerleşen şäher. Howasy çygly-dymyk. Bu suraty almak üçin Halymberdi aga bizi Gürgeniň iň beýik nokadyna çykardy.

Halymberdi aga ilki bilen bizi öýüne myhman aldy. Onuň dubleks öýi Gürgeniň saýlama böleginde ýerleşýär. Halymberdi aganyň iki ogly bar, ulusy student kiçisi okuwçy. Halymberdi aga käri boýunça inžener-gurluşykçy. Öýünde myhman almak üçin iki şert döredilipdir: ýewropalylar üçin we aziýalylar üçin. Biz ikinjini saýladyk we ajaýyp türkmen halysynyň üstünde aýbogdaşymyzy gurduk. Çaý başynda dürli gürrüňler edildi, esasanam Halymberdi aganyň student ogly bilen «gyzgyn» söhbetler, jedellere girildi. Iň soňunda-da, aýdylyşy ýaly dostluk ýeňdi.

Ikindiden soň biz «Pyragy Medeniýet Merkeziniň» ýolbaşçysy, taryhçy, alym Arazmuhammet Sarly bilen duşuşyp, gürgenlileriň agşamlaryna dynç alýan «Nahor-horan» atly jeňňelli belentliginde gezmeledik. Agşam naharyny iýdik.

Ertesi gün Halymberdi aga bilen Hazaryň kenaryndaky Bender-Türkmen şäherine ugradyk. Biz deňziň kenaryna baranymyzda toý dabarasyna gabat geldik. Ol pursatdan size bir surat.

(surat)
Suratda beýlekilerden kän bir tapawutlanmaýan ak köýnekli gyz we ýanyndaky kostýumly ýigit öýlenýän çatynjalar. Toýçylar el çarpyşyp, gygyryşyp kenara geldiler. Ýigit we gelin dostlary bilen gaýyga münüp deňze çykýarlar. Olaryň ýany bilen başga bir gaýykda wideoçy olary wideo kamera alýar.

Bizem bir gaýyga «atlanyp» kenardan uzak bolmadyk Aşyr ada diýen ýere ugradyk. Adada ilki bilen bizi ullakan, dişlände dişlän şekilli dişleýän semiz çybynlar garşylady :-) .

Adada ýerleşen restorandaky tagamly balykdan soň, gelen gaýygymyz bilen yzymyza dolandyk.

Benderde biz türkmen ýazyjy-şahyrlaryndan Abdyrahman Ownuk we Setdar Sowgy bilen görüşdik. Benderiň merkezinde Magtymguly Pyraga ýadygärlik oturdylypdyr.

Magtymgula ýadygärlik türkmenleriň oturymly şäherleriniň köpüsinde bar. Gynansak-da olaryň ýerine ýetiriliş derejesi öwerlikli däl.

Agşam Gürgene dolandyk. Myhmanhanada Halymberdi Ismaila eden hyzmatlary üçin taňryýalkasyn aýdyp, onuň bilen hoşlaşdyk. Ertesi biz «Pyragy Medeniýet Merkeziniň» ýolbaşçysy, taryhçy, alym Arazmuhammet Sarlynyň «ygtyýarynda» syhaýatymyzy dowam etmelidik.

-------

«Pyragy Medeniýet Merkezi», Kümmetdäki toý we türkmen intelligensiýasy

Arazmuhammet Sarlynyň ýolbaşçylyk edýän «Pyragy Medeniýet Merkezi» özüniň kiçiräk çaphanasynda türkmen dilinde (pars elipbiýinde) dürli kitaplary, gazetleri, çakylyk kartlary ýaly dürli çap önümlerini çap edýär. Merkezde ylmy-medeni işler bilen meşgullanýarlar. Şol wagtlar olar «Uly türkmen ensiklopediýasynyň» üstünde işleýär ekenler.

Ertesi gün Gürgen bilen hoşlaşyp, Arzamuhammet Sarly bilen yzymyza, syýahatymyzyň başyna Kümmetkowusa tarap ýola düşdik. Kümmetde ilki barmaly ýerimiz Jepbar ahunyň toýy – onuň ogly ahunlyk patasyny alýar we öýlenýär.

Toý ýerine ýakynlanymyzda gollary ýaglyk bilen daňylgy ýörüte hyzmatçy ýaş oglanlar bize maşyny nirede goýmalydygymyzy görkezdiler. Dyknyşyk bolmaz ýaly görkezilen ýerde maşyny goýup medresäniň howlusyna girdik. Toý medresede bolýardy.

Ýokardaky balkonlaryň birinde ahunlar gezek-gezegine wagyz edýärdiler. Biz Abdyrahman ahunyň wagzyna gabat geldik. Wagyzlaryň arasynda dini aýdymlar (ilähiler) aýdylýardy.

Bizi myhmanlardan doly hüjreleriň birinde oturtdylar. Bu ýerde biziň ozalky tanşymyz, ýolbeledimiz Hajy Feýz hem bar eken. Hyzmatçylar bize bir käse çaý getirenlerinde Hajy Feýz olara: «Haýt, saçagy depelemän geçeweriň, Türkmenistandan myhman bar» diýip duýduryş berýärdi :-) .

(Düşündiriş. Nu ýerde aýdylýan «Saçak» içi çörekli saçak däl-de nahar iýmek üçin ýazylan klýonka ýa-da mata bölegi. Elbetde, içi çörekli saçagyň üstünden ätlenmejegi ýa-da depelenmejegi belli zat. Ýöne, klýonkadan ätlemek we basyp geçmek hem biz üçin geň görünýär).

Öýlenýän ýigide ahunlyk patasynyň berlişini hem görmek miýesser etdi.

Pata berýän uzyn ak matany kellesine orap-orap, ondan selle ýasaýar. Pata alýan geljekki ahun dik durup oňa garaşýar. Selle taýýar bolandan soň, ýigidiň kellesindäki selläni çykaryp, oňa täze selle geýdirilýär. Soňra oňa pata berip, doga-dileg edilýär.

Toý naharyndan dadyp, ýolumyzy dowam etdik. Indiki barjak ýerimiz belli folklorçy Kaka Badahşanlar. Kaka Badahşanyň we onuň Tähranda ýaşaýan, häzir agasynyň ýanyna dynç alyşa gelen inisi, şahyr Ibrahim Badahşanyň edebi türkmen dilinde örän arassa gepleýişlerini geň gördüm. Ýeri gelende bellesek, Türkmensähraly doganlarymyz üçin türkmen dilinde okadylýan mekdepleriň açylmagy örän möhüm mesele. Şahyr Ibrahim Badahşan bize öz goşgularyndan okap berdi. Ol ýokary bilimi Aşgabatda alypdyr. Onuň goşgularyndan bir damja.

Hapalanan köňlüm
Depelenen gar ýaly,
Adamlaryň toýnaklarnyň astynda
Aglaýar, dert çekýär.

Men ýöne welin,
Ýyrtylan köňlümi
Berketjek bolýan.

Göwräm lerzanadyr,
Dünýäň gyşyndan.

Söýgüden gowzan
Ýüregim-de buz,
Sözlerim-de buz,
Dyzlarym-da buz.

Men ýöne welin,
Epilen dyzymy dikeltjek bolýan...

Biziň Eýran syýahatymyz tamamlanyp barýardy. Biziň Kümmetkowusdaky soňky günümiziň soňky sagatlarynyň köpüsini halyşynas ýaşuly Nyýazmuhammet Nyýazy aldy. Örän köp bilýän, gyzykly ýaşuly eken. Onuň kitap tekjesinde rus dilindäki gymmatly kitaplaryň barlygyna geň galdym. Ýaşuly gürrüňiniň arasynda (belki bizi gyzyklandyrmak üçin) rus dilinde jümleleri hem aýdyp göýberýärdi. Ol ýewropa we ors alymlarynyň ýazan çeşmelerine esaslanyp türkmen halylary barada, şeýle-de Altaýdan tapylan Pazyryk halysynyň türkmen halysydygy barada örän gyzykly gürüň berdi. Ol Türkmenistanyň «Türkmenhaly» birleşigi bilen hem gatnaşykdadygy aýtdy.

Onuň ussahanasynyň diwarlarynda türkmen halylarynyň gadymy nusgalarynyň suratlarynyň ençemesi asylgy dur. Fotoplýonkam dolanlygy üçin gynansak hem ol suratlary alyp bilmedim. Nyýazmuhammet aga örän ruhybelent adam. Ol bizi gülüşdirip şol günlerde oýnalan Türkmenistan-Saud Arabystany futbol ýaryşynda «süri kelle türkmen futbolistiniň bat alyp topy depişi» we top derwezä girensoň özüniň «G-O-O-O-L!!!» diýip gygyryşyny höwes bilen gürrüň berdi.

Umuman, Türkmensähralylar ýaşy kiçisinden ýaşy ulusyna çenli Ata Watanlary bilen örän gyzyklanýarlar, oňa uly umutlar baglaýarlar. Türkmenistanyň her bir üstünligine begenýärler.

Kümmetkowusdan Maşada ugramazymyzyň birnäçe sagat öň ýany «Ýaprak» žurnalynyň işgärlerinden Mahmyt Atagözliniň myhmany bolduk. Turkmenstudents.com -yň ýöredijilerinden biri bolan ýaş ýigit Emin Garinjik bilen oturyşmaga 15-20 minutdan köp wagt galmady. Emin jigimiz nämeüçindir gepleşikde pars dilini köp ulanýar. Oňa türkmen dilini öwrenmekde üstünlikler arzuw edýärin :-) .

Agşam Kümmetkowusyň tüýs gündogar äheňli, gykylykly awtowokzalyndan täze-köne dostlarymyz bilen hoşlaşyp, Maşada ugradyk.

-----------------------

Maşat. Gyzyl ymam

2004-nji ýylyň Gorkut aýynyň 21-ine ir bilen Maşada geldik. Şol gün ýalňyşmaýan bolmasam Bibi Patmanyň ölen güniniň hormatyna Eýranyň ähli ýerinde ýas güni eken. Ähli iş ýerleri, bazarlar işlänokdy. Awtowokzalda rus dilini bilýän araçylar bar eken. Taksä münip Ymam Rezanyň mawzoleýine bardyk. Türkmenler oňa Gyzyl ymam diýýär.

Gyzyl ymama zyýaratdan soň Maşatdan Bajgyrana tarap ugradyk. Daglara galyp, daglardan inip, ahyry türkmen serhedine ýakyn eýran Bajgyranyna geldik. Taksiden düşer-düşmez derrew elleri tümen we manatly walýutaçy çagalar daşymyzy aldy. Olaryň arasynda türkmençe bilýänleri hem gabat gelýär. Tokaýyň möjekleri ýaly, uly walýutaçy çagalar özlerinden kiçilerden «awlaryny» gabanýarlar. Kiçi «möjeklerem» bolar ýaly däl. Tümenleri manada öwürmek üçin uly «möjekleriň» gysyşyna seretmän yzyňdan galanoklar.

Umuman, ýene-de serhet. Ýeňiljek barlaglar. Türkmen tarapy. Daýzalar. Awtobus. Gymmatçyl şowýorlar. Gümrükhana. Ilik-düwme barlaglar we ş.m.-lar.

Dag ýodalary bilen galyp Köpetdagyň bilmen näçenki kilometrine baranymyzda Aşgabadyň özüniň Berzengi bölegi bilen eliň aýasynda ýaly agaryp ýatany görünýär. Ak şäherim – Aşgabat diýmezçe däl eken. Birnäçe sagatdan soň ol aklyga girip ýitip gitdik...

Gürrüň gutardy.

Aşgabat-Etrek-Kümmetkowus-Gürgen-Bendertürkmen-Maşat-Aşgabat

17-20 Gorkut.2004.