Çäkmi - çäksizlik (Töre Hangeldi)

menin su yazyjynyn yazany hakda kop pikir edip gordim.KAbir gelinler yasmaklam bolsa uzyn koynek geyyanem bolsa diyjeklerini diyip durlar.Yada diyeli men ejem yada kakam menin esigim bilen kan gyzyklananoklar.Yone kop acyk geyme diyyarler.A kabir ene atalar bar gyzlary uzyn koynek geyyarler.Yuzleri welin krasadan doly yada goren oglanyn sozuni alyp goren oglan bilen aylanmaga gidip yorler onson ol yerde esigin manysy galmayar.Yone denesdirip gorsen kabir acyk esik geyyanler bilen yapyk esik geyyanleri denesdirip gorsen yapyk koynek yada aytsak turkmen koynek geyyanlerin edyan isi acyk koynek geyyanlerin edyan isine gora gowyrak.KAbir yagdaylarda.Men elmydama turkmen koynek geymegi halamayardym.Name turkmen koynek geyoibem sular yaly bolup bolyar diyip edil gapdalymyzdaky gonsymyzyn gyzy hakda pikirlenyardim.A sul sayta gelenim bari pikir edip gorsem indi turkmen koynek geyesim gelyar.Eger kabir yagdaylarda hokamn geymeli bolaymasam.Ol bizin kulturamyzyn in uly boleklerinden biri ahyry .Ata babal;arymyz ony mun yillaryn dowamynda uytgetman gelipdirler.NAme ucin biz ony yitirmeli.Yok biz yitirip bilemizok sebabi biz geljek nesil hakda pikir etmeli.Eger biz ol koynekleri yada kulturamyzyn beyleki boleklerini yitirsek bizin geljek nesile halsizlik etdigimiz bolyarmykan diyyan.Olarynam oz kulturalaryny bilmage haky bara.Meselem hazir bir amerikany yada turki yada orsy tapawudy yok gel diyeli sen oz yurdunda turkmen koynek gey diysek ederlermi yok menin pikirimce .Sebabi olaryn hazir geyyan esikleri olaryn oz kulturalaryndan azajygam bolsa bir bolegi.Bizem seyle asly bizede hic kim sen acyk esik yada balak yada yupka gey diyyan yok.yone biz ozumiz geyyas.
Bir sahyryn gosgysyndaky yaly iller etyar menem etjek dowur seyle dowur diyyar.Onda sen ol adam ozuni oldurdi diyip senem ozuni oldurjekmi?

kabirler bilyansiniz yoremek ucin kellelerinde agyr zat goyup yoreyandirler.ol dogry yoremege komek edyar.belki solam sebaplerin biri bolup biler.yone bolmanam biler.sebabi turkmen gyzlary asak seredip yoreyarler.

bagyşla welin aA, menin pikirimçe ol yokardaky surat türkmen gelninin/gyzynyn rolyny tutup bilmez. (kemçilik tapsan tapybermeli) yada ol gelin/gyzy şol yaşmakly gaynatasy bn gürleşyan gyz hökmünde goydunyzmy? :)
mende umytsyzlyk gaty yokary derejede. ahli zada umytsyz seretyan.
we gelejekki türkmen gyzlary hatda gelinleri hakynda hem umytsyz.
önler yagny "medeniyetimizin üytgedilyan" SSSR döwründe hem balakly (türkmen köyneginin gürrünini hem etmek gerek dal) gyzlar köpdi. hatda bir-birine gyzlar arasynda söwülende "balaksyz" yene-yene zatlar diyilyadi.
indi görsen.. türkmen balak nirede?? türkmen uzyn köynegini hem geymek islemeyarler. geyseler hem ya aşa dar yada bir yeri kesik, dilik edip geyyaler.
dogry, aslynda bu hemme dünyade şeyle bolup biler, globilizasiyanyn netijesi bolup biler.
umuman aydanynda gitdigiçe türkmençilik elden gityar.. yzyna getirmek ansat düşmezmika diyyan..
garaz men umytsyz şu mowzuklarda. sebapleri name? name etmeli? pikirlenmek hem islamok, dogrysy..

Kemchiliklerin birnachesini goysana Galtaman! Mena kan bir kemchilik goremok, gozum awshaya shondanmyka ya?!
PS Yazilanlar barada bolsa shuny aytjak. Shu temada kop gepleshipdik onem. Edep sozunin ozem bir termin, ozuni alyp baryshyn bir tuysuni gorkezyar. Olam dunyagaraysha, yashayish filosofiya vagly. Ozune moral prinsiplerinden bir plan chyzmasan dunyade anarhiya, eden-etdilik, sinizmin anrybash yagdaylary bolya. Shular bolsa menin halamayn zatlarym...

Hm... turkmenchiligin elden gidyanine gynanyan, umytsyzlanyan, yone pikir etmegem islanok...
Bu kan gowy dal, elbetde her yagdaydan bir chykalga bar. Yashlar uchin dowledin programmasy bolmaly, turkmen bolmagyn, turkmenchiligin "cool" zatdygyny aytmaly, ya bolmasa "kruto" ya "moda" diyip gorkezmeli. Bu zatlaryn turkmenchesine shu wagtky yashlar dushunmezem :D

aslynda her adama göra kemçilikler başga başga bolup biler. yagny menin kemçilik hsap edyan zatlkarym sizde kemçilik bolman biler.
we bu suratdaky gelin/gyz fotomodel bolanlygy sebapli, kabir zatlary mejbury edendir bilmedim.
menin şu suratda halamadyk yerlerim diyeyli onda, gysgaça:
.) kirpik-gaşlary tebigy dal, timar berlipdir.. seredin yokardaky makalada hem halanylyp durulmandyr .. kirpik-gaşa timar bermek..
.) dodaklar we yüz keşbinde hem renkdir yene yene zatlar çalynypdyr.
hiç bir edepli türkmen gelejesinde görmedim.
.)saçy görünyar.. saçy görnüp duran geleje görmedim. egerde ol yaşynyan bolsa!
.) we ol yaşynyan bolsa, beyle yüzüne "bön-bön" seretyan geleje hem görmedim :)
(yazanlarym şahsy garayyşlar)
garaz egerde şu suratdaky türkmen gelin/gyzlar üçin nusgalyk diyyan bolsanyz, men göwnüme yaramady.

menin pikirimce bu yone turkmen esigini gorkezmek ucin goylan bolaymasa.Turkmen gelnejelerin kopusi hazirem ellerine lak calanoga.ol gelnejan elinde lak bar.gowyja seredip gorin.Yone hawa egerde yuzune seretmesen dine geyen esigine seretsen onda dogry bolup biler.Yasmakly,kellesi yalykly.Yagny sacy nahilem bolsa azajyk yapyk.
Galtaman :
senin sac diyyanini indi hic yerdede gormezmikan diyyan.Ol sacyn hemme yerini yapmak bir eyyam yitdi.Hazir seredip gor senin kim garyndasyn bolandada garryja ayalam bolsa hic sacyny gormedigin barmy.men sacyny gormedigin diyemde yalygyny danan wagty sacyny gormedigin barmy?Biz sac baradaky zatlary etjek bolsak onda on iki yasdan my yada dokuz yasdan sonky gyzlar hem sacyny yapmaly.Hazir ony bizin ejelerimiz bilen yasytdaslar zordan edyarler.Gelnejeler beylede dursyn.
Yadyma dusenok.su wagt haysy yasda gyzlar sacyny yapmaly sebabi hic sonyn bilen gyzyklanyp gormedim.
a sizin turkmen balak diyyaniniz barada bolsa hazir ony geysen totam diyerler.ustunden gulerler.

maysa:
hawa dogry aytyan, bu döwürde köp gyz /gelinler hatda dayzalar.. joşup yör.. :)
bagyşlan welin, hatda şu döwrün kabir ejelerinde derek yok diysen dogry bolarmyka diyyan. "ejesine seredip, gyzyny al" diyişleri gaty dogry. ejesi balak geymese gyz nirden bilsin? yada ejesi çargat yada saçyny örtmese, gyz nirden bilsin bu zatlary?

diymek men umytsyz bolup yalnyşamok ekeni(m)..
(yazanlarym ahli gelin, gyz, ejeler üçin daldigini aytmak gerek dal öytyan!)

aA; 1 gezek aytsan düşünyarin elbetde. :)
hawa dogry keypine goyandygynyz belli..
sebabi gyz owadan, hem türkmen eşikleri owadan dogrydanam. :)

Meň pikirimçe häzirem türkmen gelin-gyzlarynda asyllylyk, edep-terbiýe barmyka diýýän dogury hemmesinde däldir bary has köp. Eger gelin-gyzlar üýtgän bolsa onda oglanlaram edil şoň ýaly üýtgändir şonuň üçinem “öňkülik ýok” diýip diňe geli gyzlary günäkärlemek bolmaz. Egin eşigem esasy zat bolup durýa sebäbi ilki bilen göze ilýän zat balakly ýalykly gyz görseler derrew şol asylly maşgaladyr diýýäler sebäbi şu wagt onuň ýalaklary az ýöne diňe egin eşige seeredip baha bermek ýalňyşmyka diýýän.

edil shuwagta balak, yalyk dakyana asyllymyka diyip pikir etjek. problema onun belki dunyaden habary yokdur, dowurden habarsyz, dowrun erbetlikleri (mana gora diyeyin menem)entek gozune gelse-de beynisine gecmedik gyzdyr. belkem ol mashgalada alandyr shu terbiyani, sonam owrenishenson goymaga utanyandyr, cekinyandir. mashgala terbiyesinin, onup osen yerin vajyplygy. yogsam chalak culak zynjyryndan boshan gyzyn shu dowurde yalyk danjagyny, balak geyjegini pikir etmek kyn gelya. shuny bellayin, men Ashgabat we toweregini goz onume getiryan, beyleki welayatlary bilemok, umumylashdyrmaga gorkyan. hawa sheyle, bizin ozumizde-de sheyle in barkisi. men gen galyadym, Turkmenistanda moda yaman chalt uytgeya. shol atmosferada "men shuny geyjek, shu stili gowy goryan, moda uytgese-de men uytgetjekdal" diyyanem bolsan bolanok, beylekiler sana tasir edyar. kopculik bir stil geyende, herkim birbirine seredyaka, senem sheyle zat geymesen shol eshikde rahadam bolsan birahatlyk duyyan. shol eshik yenilem bolsa egninde agyr yaly duyup bilyan.

garaz adamyn yashayan yeri, dash toweregi onun pikirlerine tasir edyar. psihologiki tarapdan. "gorejeli" (relative, turkmencesini bilemok, garaz yerden-yere, wagtdan-wagta, adamdan adama uytgeyan) zat shular. shuwagt bize agyr gelyan zatlar aslynda agyr dal belkem. (wah unsumi bolyaler komnata girip). kabir zatlary saklap bolmajak tebigy zatlar hasap edyas. yone belkem yalnyshyas. men shu hakda pikir etdim. mysal ucin oraza tutmak yone gunlerde kyn. emma ramazanda shu kyn dal. sebabi hemme kishi tutyar. geng zat kyn dal. durmushda-da kan zat bar sheyle. yagny towerek gaty mohum, bir zady agyr ya-da yenil diymek ucin. shu zatlar gorejeli.

shondan mysal ucin gyzlar turkmen koynek geyesleri gelenok bolup biler. hakykatdanam zynjyr bilen baglayan yaly duyup bilerler, rahat jinsi barka nadip shulary geyip cydap bolar diyip pikir edip bilerler. yone belkem yalnyshdyr shu. sho hakda-da oylanmaly. belkem shuwagt toweregimizdaki kop kishi sheyle geyenson bize-de sheyle gorunyandir. jadylayan yaly edil.
eger ongler gapdalyna seretmesin diyip gupba dakyan bolsalar onam geng gormeli dal. shol wagt sholar ucin agyr daldir. belkem islap edyandirler.
egin eshigem adamyn pikirlerine tasir edyan zat. eshikler uytgemaka mentalitet uytgeya. biz turkmen eshikdekak mentalitedimiz, yewropalashanymyzdaky mentalitetimiz bolmaya gynansagam. eger yurt uytgetmedik bolsak, oz uyrdumyda shular sheyle bolsa shunun yaly. ilki pikirimiz duypden uytgeya, sonam diyyas, bu-da gowy, shony nadip geyipdirin, agyr zatlary ve shm. emma shuny diyenimizde pikirmizin duypden uytganini ozumizem bilemizok.

Bularam dogury şeýle gyzlaram bar edil şonuň ýaly ýalyk, balak geýmänem asyllylygyny saklap ýörenlerem bar. Hemme gyzlaram bilýä adamlaň şu ýaňky agzap geçişiňiz ýaly häsýetleri gowy görýänlerini şonuň üçinem käbirleri şol balak, ýalygyň arkasynda bukulup her hili işler edip ýörler özem şonuň ýalagy köp bilmän ol daşky eşige aldanýanlaram bar. Ýöne şol zatlary geýip asyllyja öýden çykman oturanlaram bar köplenjem olar molla adamlaryň gyzlary ýöne bärde ýene-de bir zady bar şonuň ýaly köp sadaja gyzlaryň durmuşy gaty agyr bolýa sebäbi durmuşa çykandan soň adamsy sylamaýa aý näme her hili haramzadalar gadyrbilmezler barda ýöne nämazly zatly hakyky musulman oglana barsalar onda ine iň mukaddes maşgalalaryň biri bolýalar. Moda hakda bolsa aý muňa diňe gyzlar däl oglanlaram kowalaşýa bu zatlaň hemmejesi durmuşyň akymna görä bolýa.

Ýöne menä beýle dünýäden habarsyz sadaja bolanyňdan biraz gözýetimiň giňiräk düşünjeliräk bolsaň has gowy bolarmyka diýýän her hili ýagdaý bolanyndada öz başyňy özüň çarap bilseň sadarak bolsaň weli köp zatdan habarsyz bolýaň. Ýöne türkmençilikde bu zatlar kän bir hallanyp barylanok “köpbilmiş” diýäýýäler. Biziň bir goňşymyz bar asyllyja aýal namaz okaýa gaty arassa gelin ýöne ine adamsyny görýäň weli edil bogyp öldüräýesiň gelýä. Gelinini şeýle bir sylanok ýok äsgerenok adam hatarynda goýanok arasynda urýaram olam näme türkmençiligi saklap çydap ýör günde gözüniň aşagyny gögerdip soň bärde sadalygyň peýdasy hany?!

Hm... senem bir tarapdan mamla. Onun ari name uchin uryaka?
Ay ayal ozuni peseltman, jezasyny Alla berer diyip gezip yorendir. Yone sheyle onat ayalyn sheyle biderek adama dushmagy gynanchly...

Hawa gynancly natjekda kawagtlar seyle bolyar.Onsonam bilyansiniz ozinizem edil hazirem turkmencilikde ayrylyssan bir hili goryarler.

Bir hili gorenleri gowy, bolmasa bahana tapyp, mayda-chuyde sebapler bilenem ayrylysharlarda...

bir kicijik dialog.
bizdaki yaly kulturanyn uytgeyan, chalyshyan dowri. eneler bilen gyzlarynyn eshiklerinin arasynda dag yaly tapawut bar. dowrun nahili chalt uytgeyani belli...
agtyjagyny uzakda yashansonlar kawagt goryan ene:
-gyzym senem indi koynek geyay. yashyn bir cene bardy. balak geymek bu yashda gelshiksizrak.
agtygy:
-ene, kyn bolya, kop etjek zatlaryny edip bolanok koynek geysen.
ene:
- hakyna baksan shol zatlar senin etmeli dal zatlaryn!
THE END
hawa hakyna baksak sheyle, dostlar :)

eşigem zerur emma adamçylyk hasam zerur diyip oylanyan, çünki uyamyz eger adamçylygyny yitirmedik bolsa geyimine de üns berermika diyya