Atom (täsin).

Atom
Häzire deňiç hiç kim atomy we onuň emele getiren baglaryny görüp bilen däldir. Ýöne käbir tejrýbeleriň netijesinde dürli-dürli nazariýetler orta atylandyr.
Howa, suw, daglar, haýwanlar, ösüm­likler, bedenimiz, oturýan oturgyjymyz gysgaça aýdanyňda agyr ýa-da ýeňil, görýän, elleýän, duýýan zatlarymyzyň bary atom­lardan emele gelen. Eliňizdäki gazetiň sahypasy hem trillionlarça atom­lardan emele gelen. Atomlar şeýle kinniwanja bölekler welin, iň kämilmikroskoplar bilen hem olary görüp bolanok. Bir atomyň diametri, millimetriň milliondan bir bölegine barabardyr.
Adam şeýle kiçi gabarany asla göz öňüne getirip bilmez. Bu sebäpli muny bir mysal bilen düşündirjek bolaly. Diýeli biz bir buz bölejiginiň atomlaryny sanamakçy bolýarys. Sekuntda bir milliard ( 1.000.000.000) atomy sanap biljek tizligimiz bar bolsa, onda bize buz bölejiginiň atomlaryny sanamak üçin 500 ýyldan-da köp wagt gerek bolar.
Jelaleddin Rumy bir gün zergäriň ýanyna barypdyr. Zergär altyny gyryp oturan eken. Altynyň zerre­jiklerine haýran galyp, olary Möw­lana görkezen zergär: “Şu kinniwanja bölejikler, gör nähili ajap”diýipdir. Möwlana hezretleri bolsa oňa şeýle jogap beripdir: “Dost jan. Kinniwanja diýýän şu bölejikleriň ortasynda äpet Gün we daşynda aýlanýan saýýaralar bardyr. Bu saýýaralar şol aýlanyp durandyrlar we olar Reblerini zikr edýändirler. Janly ýa-da jansyz, hemme zat Ony zikr edýär”
Ernest Rutherfortdan ýüzlerçe ýyl öň ýaşap geçen Jelaleddin Rumy atom nusgasy bilen Gün ulgamynyň arasynda meňzeşlik bardygyny aýdyp geçipdir. Onsaň hem Gün özüniň energiýasyny ýadro reak­sýýalaryndan almaýarmy näme? Ýad­ronyň daşynda bolsa tizligi ýagtylygyň tizligine barabar bolan, elektronlar irginsiz aýlanyp durandyr. Elek­trostatik dartyş kanunyna görä, merkezdäki protonlar pozitiw zarýadly bolany üçin, aýlanýan negatiw zarýadly elektronlary özlerine çekýärler. Eger diňe bu dartyş güýji bolan bolsady, onda ähli elektronlar atomyň merkezinde jemlenerdi. Onda (+) ýa-da (-) diýen düşünje-de bolmazdy. Kurany Kerimde Alla­hutagala: “Oýlanyp ybrat-nemaga alarsyňyz diýip jübüt ýaratdyk” diýýär. Ýne bu jübütler äleminiň weýran bolmazlygy üçin, elektronlar pozitiw zarýadly ýadronyň daşynda örän uly tizlik bilen aýlanmaly bolýarlar.
Ýyldyzlar, galaktikalar, edil bir-birlerine baglanan ýaly,nähili diregsiz duran bolsalar, elektronlar hem şeýle durandyrlar. Ýöne bu ýerde bir täsinlik bar. Göwrümi atomyň 10 milliardda biri ýaly bolsa-da, ýadronyň agramy atomyň agramynyň 99.95%-ni tutýar. Onda nädip şol bir zat bir tarapdan agramyň takmynan hemmesini emele getirýärkä, beýleki tarapdan asla ýer hem tutman bilýär? Munuň sebäbi: Atomyň agramyny emele getirýän dykyzlyk atomyň hemme ýerine deň paýlanypdyr. Ýagny atomyň bar agramy atomyň ýadrosynda jem­lenýär. Bu güýjüň çeşmesi Älemdäki dört güýjüň biri bolan “Ýadro güýjüdir”. Ýadrodaky protonlaryň ählisi pozitiw zarýadly we “elektro­magnit güýji” sebäpli olar bir-birlerini dartýarlar. Ýöne “ýadro güýji”, olaryň dartyş güýjünden 100 esse ýokary bolany üçin, “elektromagnit güýjüň” güýjüni gaçyrýar.