Pullaryn taryhy( II bolum )

Pul diylende bizin goz onumize sakyrdap duran manatlyklar,dollardyr yewro goz onumize gelyar.Her bir adam ozunde kop pulunyn bolmagyny isleyandir.Elinize sol pullary alanynyzda onun gelip cykysy barada oylanyp gordunizmi?Gelin onda pullaryn taryhy barada gysgaca maglumat bilen tansalyn. Pullaryn yada pul aylansygynyn taryhy ol yada beyleki wakalar,taryhy sahsyyetler,dini dusunjeler,ykdysady,syyasy we jemgyyetcilik durmysy hakyndaky bilimlerin in mohum cesmelerinin biridir. Komekci taryhy derslerin arasynda numizmatika ayratyn orun tutyar.Bu soz "Numizma"diyen sozden gelip cykyp,shay-pul diymegi anladyar we saylar hakyndaky ylymyn ady bolup hyzmat edyar. Uzak gecmisde adamlaryn arasynda alys-calys edilen wagtynda onun owezini tutup biljek ayratyn haryda-pula isleg dorapdir.Arheologlar gazuw-agtarysh isleri wagtynda tapylan balykgulaklardan,merjenlerden,haywanlaryn dislerinden yasalan monjuklaryn,we basgada tayundan yasalan onumlerin gowy saklanyp galandygyna uns berip,olaryn dine bezeg hokmunde ulanylmandygyna sayatlyk edyarler.Olaryn hut pul hokmunde ulanylandygy subut edilyar.Gecen mowzugymda belleysim yaly,"kauri"diyen deniz balykgulagy pulun ornuny tutujy bolup hyzmat edipdir.Onun ozune cekijiligi we oz eyeciliginde olary edinmek islegi bu "harydy" ilki basky pullara owrupdir.Kauri balykgulaklary XX asyra cenli hem Afrikanyn,G.o Aziyanyn halklarynyn we taypalarynyn kopusi tarapyndan haryt pullar hokmunde peydalanylypdyr.Turkmenistanyn caklerinde olary hatda shayylyklaryn eyyam pul hokmunde cykarylan wagty bolan b.e. VII-X asyrlaryna cenli degisli medeni gatlaklardan hem tanyarlar. Ilkinji shayylyklar. Ilkinji sayylyklar b.e. cenli VII asyra degislidir.Olaryn kici Aziyada Lidiya diyen grek dowletinde zikgelap baslapdyrlar.Olar altynyn hemde kumsun elektro-tebigy ergininden tayyarlanylypdyr.Gresiya tabyn bolan saherlerin arasynda sowda isi calt osupdir.Ilki basda mis we burunc cybyjaklary takyk belli bir agram boleklerine bolup baslapdyrlar,metalyn agramyny we arassalygyny gorkezmek ucin bolsa tagma basypdyrlar.Sular yaly cybyklaryn desseleri"Drahma" (dessejik)diyen grek sozi bilen atlandyrylyp baslanypdyr.Bu soz hem dunyade ilkinji saylyklaryn adyna owrulyar. Merkezi Aziyanyn ep-esli bolegi hususanda hazirki Turkmenistanyn cakleri b.e. cenli IV-VI asyrlarda Ahemenidler dowletinin duzumine giripdir,ol yerde b.e cenli VI asyrdan baslap ilku altyn,sonra kumus sayylyklar zikgelenip baslapdyr.Yone olaryn dolansykda bolandygy barada doly maglumatlar henize cenli yok. Gadymy rowayatlara gora Gerakl hudayy basabas sowesde shiri yenipdir we onun derisini geyipdir.Ozuni huday Gerakla denesdiren Aleksandr Makedonskinin kesbi hem sayylyklarda sekillendirlipdir.Umumy dolansykda hakyky taryhy sahsyyetin sekili sayylyklarda ilkinji gezek Aleksandr Makedonskinin yorishleri dowrunde peyda bolupdyr. Parfiyanyn shayylyklary B.e.cenli 247-nji yylda Parfiyanyn shasy Arsak diyip jar edilyar.Ol Nusay galasyny ozune paytagt edinyar.Parfiya dowletinin sayycylyk sungaty yurdun yasan wagtynyn butin dowamynda anyk resmi hasiyete eye bolupdyr,sebabi sayylyklar shanyn adyndan zikgelenipdir.Parfiyanyn sayylyklarynda dowletin syyasy ruhy taryhy aydyn gorkezilipdir.Arsak derejesi gorkezilmedik sayylyklara grekce"sha Arsak", birneme sonrak bolsa " Allanyn nazar salan shasy Arsak" diyen sozleri yazdyrypdyr. Turkmen-kusen shayylyklary Turkmen-kusan sayylyklarynyn hazynalary Turkmenistanda Amyderyanyn orta hemde asaky akymynyn sebitlerinden tapyldy.Hazirki Atamyrat etrabynyn Turkmen-kusan salygynyn duzumine girendigi subut edildi.Turkmen-kusan sayylyklary dili hem yuzundaki yazgylary babatda oran durli-durlidir.Turkmen-kusan yazuwynyn esasyna grek elipbiyi guyulypdyr. Sasaniler dowletinin sayylyklary. Sasaniler dowleti 400 yyldan gowrak yasapdyr(224-651y).Sasanilerin sayylyklary altyndan hemde kumusden zikgelenipdir.Sayylyklary zikgelemegin sasaniler dowrunde oran uly mocberde yola goylandygyny bellap gecmek zerurdyr.Ol dowleti. sayylyklary oz eyyamynyn aydyn yadygarlikleridir.Dowletin yasamagnyn ahyryna cenli zikgehanalaryn 120-si uznuksiz ishlapdir.Olar Aziyanyn bazarlaryna millionlarca sayylyklary iberipdirler.