Pereñli ýesiriñ ýatlamasy 2. (dok.powest)
Awtor:Atajan Tagan. Dowamy.bashy öñki açan temamda.bu bir powest,men size bölek-bölekden ýetirýänim üçin aýyplashmarsyñyzda.
Her ädimde shazadanyñ goltugyna garpyz gysdyrmagyñ maýyny gözleýän Gara sertip bu gezek hem gabadyna gelen pursaty elden gidermedi.
-Laçynyñ rysgaly agzyna gelermish,shazadam!
Ýylgyrjagynam,gaharlanjagynam bilmedik Hemze Mürze Gara sertibiñ özüne sorag berdi.
-Laçyn diýýäniñ kim bolup biler,general?
Gara sertip ýaranjañ ýylgyrdy.
-Bu ýerde sizden gaýry laçyn bolmaz.
Bu sözlerden soñ atan okunyñ nyshana degenine ynanan intendant begendi.Emma onuñ atan oky nyshana degenem bolsa,degen ýerinde galman,ýene yzyna aýlanyp geldi.Hemze Mürze agras görnüshe geçdi.
-Meniñ laçyn bolmagym biçem däl,Gara sertip.Ýöne entek baýgush bolmagy-ha asla-da islämok.Çünki baýgushyñ rysgy agzyna gelse-de,laçynyñky gelýän däldir.Ýa men kemrysgal bolmaly ýa-da baýgush.
Gara sertip bu ýerde hem bulashyp barýan ýagdaýdan tiz çykalga tapmagy bashardy.
-Biziñ kendimizde-hä shol gürrüñi "baýgushyñky" diýmän, "laçynyñky" diýip aýdýarlar.Menem ony öz ýüregime görä aýdaýdym.Telek düshen bolsa,günämi ötüñ!Biziñ kendimizde shony ýañky meñ aýdyshym ýaly...
Gara sertibe sözüni soñlatdyrman:
-Heýlemi?!-diýen Hemze Mürze ynjaldy.
"Heýlemi" sözüni eshidýänçä ýagshylyk islän,ýamanlyga uçrandygy sebäpli,saly suw üstünde galan Gara sertip özüne gelen ýaly bolup uludan dem aldy.
Ýene goýun sürüsi hakda oýlanyp,generalyñ agzyndan çykan ýakymsyz sözi eýýam hakydasyndan çykaran Hemze Mürze çalaja üzeññä galdy.
-Türkmeniñ goýunlarynyñ semizligini barlasak nädýä?!
-Lap ýagshy!
-Lepbeý!
-Akylly gep!
Dört tirkeshik atly goýun sürüsine tarap ýönelende,üzñe gezip,serkerdäniñ gaharyny getirmek islemedik Blokwil hem,gidesi gelmese-de,olaryñ yzyna düshdi.Onýança Hemze Mürzäniñ janpenalary,attutarlary,çilimdanlary hem gelip ýetiship,serkerdäniñ sesýetim yzyndan garama-gara sürdüler.
Gapdaly belent çelgili iki sany gara öýe tarap sürüni äkidip barýan ýetmish ýash töweregindäki arryk aksakal bilen on-onki ýashlaryndaky oglanjyk bolup çykdy.Aýagy çepekli saryýagyz oglanjyk edil bilbil saýraýan ýaly ýakymly syrygýardy.Uzyn boýly garry bolsa sesini çykarman ädim urýardy.
Ýetip gelýän bir kowçum atla gözi düshen goja taýagyna söýendi-de duruberdi.Çarwa adamsy geçip gidýän,düshläp gidýän ötegçilerden Eýran tarapdan türkmenleriñ üstüne uly bir howpuñ abanýandygyny telim gezek eshidenem bolsa,shu mahalky gelýän atlylary shol uly howpuñ öñüdir öýdüp çaklamadam.Onsoñam ol bir ýurduñ üstüne goshun çekip geljek adamlar,sen-men ýok,gündiziñ güni bir ýerden zompa çykaýaram öýtmeýärdi.Onuñam sebäbi,shol düshläp geçýän ötegçiler "Gowshut han Horasana jansyz ýollap,gajarlaryñ haçan Mara döküljekdiginiñ habaryny öñünden biljekmish.Sheýdibem,ýalazy meýdanda goýun bakyp ýören çopan-çoluklaryñ duýdansyz üsti basylmaz ýaly çöle çapar gönderjekmish" diýen ýaly gürrüñlerem edýärdiler.Ol hakda ýatlanda,garry çopan,bu gelýän atlylary shol çaparlardyr diýibem çaklajak boldy.Emma çaparyñ beýle kän atly bolmajagy hakda oýlanybam,öñki pikirinden dändi.Atlylar has golaýa gelenlerinde bolsa,öñki pikirinden düýpleýin el göterdi.Olaryñ kesekidigi shol bada bildirdi.Bolsa-da,goja kishi shol atlylaryñ peýda bolmagy bilen hut shu günüñ özünde uly bir betbagtçylygyñ üstünden bararyn öýtmeýärdi.Ol oglanjyga "goýunlary sürüber" diýen ysharat etdi-de,gelýänlere garashdy.
Güpürdeship gelen atlylar çopanyñ ýanyna ýetip jylaw çekdiler.Emma ýashynyñ uludygy mese-mälim bildirip dursa-da,hiç kim oña salam bermedi. "Salam-hudaýyñ haky" diýip içini gepleden çopan dikeldi-de:
-Essalawmaleýkim,tañry bendeleri!-diýdi.Waleýkim almanka-da atlylary synlady.Onuñ nazary hor ýabynyñ üstünde oturan geñ adamda eglendi.Bütin ömrüni çölde geçirse-de,goja kishi uzak ýashynyñ dowamynda dürli-dürli milletlerden bolan hil-hil adamlary görüpdi.Gajarlary-ha bir bakanda-da,hatda haýsy welaýatdygynam aýdyp biljekdi.Emma bu gezekki saryýagyz,geñ sakgally adamyny welin,pylan milletdendir diýip çakam edip bilmedi.
Çopanyñ Blokwile geñ galyp seredýändigini bilen Hemze Mürze çalarak salam alansoñ,gyzyklanma bilen sorag berdi:
-Ýeri çopan,o kishini tanajak bolduñmy?
Çopan adam sähraýy meýdan ýaly giñ göwrümliligi bilen sada jogap gaýtardy.
-Tanamag-a beýlede dursun,asyl men bular ýaly adamyny ömrümde ilkinji gezek görýän.Asyl men bu myhmany pylan millet diýibem çak edip biljek-gäl.
- O ýigidiñ ady Blokwil-diýip,Hemze Mürze düshündirish berdi-Pereñ diýip eshidipmidiñ?
-Pereñ? Pereñistan.Eshidipdim,eshidipdim.
-Eshitseñ,bu adam sho ýurtdan bolmaly.Pereñli.
-Pereñli diýsene!-diýip,eýýäm Blokwiliñ adyny ýadyndan çykaran goja tanysh sözi gaýtalap bash atdy.-Pereñistan diýsene.Eshidipdim ony.
Çopan Blokwiliñ uzyn gonçly kashañ ädigine,gyralary düwmeli ýaly sapançabagyna,ilikli ýeñlerine höwes bilen birlaý syn edip çykansoñ,ýene ädikde nazaryny saklady,ädiginiñ bashlygyny,gonjuny öwran-öwran synlap, "Älhepus,muny nädip geýýäkä ýa aýagynda tikýärmikäler!" diýip içini gepletdi.
(dowamyny ashakda okap bilersiñiz)
Состояние архива
● Полный текст
● Сохранено комментариев: 4/4
Опубликовано на сайте: teswirler.com · Источник: копия Web Archive — ertir.com, 25 мая 2012 · Открыть оригинал ↗
Комментарии 4
sag bol gaty gowy
-Ol görünýän señ öýüñmi?-diýip,Gara sertip sorag berdi.
-Goýunlar özüñkimi?-diýip,Aly han öñkä jogap gaýtarylmaka,ikinji soragy berdi.
Goja iki soraga-da gysgajyk jogap berdi.
-Süri baýyñky,öý meñki.
Hemze Mürze mekirlik bilen ýylgyrdy.
-Türkmen myhmanparaz bolmalydyr-la?!
Shazadanyñ aýtjak bolan zadyna shol bada düshünen goja-da mylaýym ýylgyrdy.
-Türkmen myhmanparazdyr.Ýöne,ojak bashyna salam-helikden soñ çagyrylýandyr...
Topar atly uzynsatan garry çopanyñ yzyna düshdi.Olar gapdaly belent çelgili,agzyna borjak shahalaryndan tasha aýlanan guýynyñ ýanyna ýetenlerinde,guýudan zompa çykyp, Kaka.çöwlug-ä göwnejaý! diýen ýash ýigidi görüp,birbada añk-tañk boldular.
Garashylmadyk atlylara gözi düshen ýash ýigit birbada aljyrajak ýaly etdi-de,ezýaka köýneginiñ etegini çekishdirip,salam berdi.Ol ýañy syrylan kellesi täzeje tahýaly,uzyn boýly,inçesagt,görmegeý ýigitdi.
-Ogluñmy?-diýip,gelenleriñ biri sorady.
-Oglum,ulujam.Mämmet jan-diýip,goja guwanç bilen gepledi.-Gelnem ýañyja gaýdyp geldi.Bizem ölmäkäk,alla agtyk görkezäýse,dünýäden armanly gitjek-gäl.
Çopanyñ bu sözlerini diñlän Hemze Mürze, Giñ jahandan gara zähmet bilen göwnüni hoshlap gidýänlerem bar-ow!-diýip,içini gepletdi.-Ýeri,shu adam özüniñ uzak ömründe durmushyñ näme lezzetini görendir öýdýäñ?Ertir turup,goýunlary meýdana sürýändir,agshamlygam yzyna getirýändir.Bar aladasy garnynyñ doklugy.Giñ dünýäde kashañ-kashañ haremhanalaryñ bardygynam,ol ýerdäki bedew at ýaly näzeninlerdenem bihabardyr.Aý,bolýar eken-dä!
Shol mahal garry çopanyñ Gelnim ýañy gaýdyp geldi diýen sözlerini tassyklaýan ýaly gosha öýüñ çepkisinden çykan eli süýtkädili ýeñi çermelgi,orta boýly gelin duranlaryñ ünsüni özüne çekdi.Gelniniñ bimahal,ýersiz wagty dash çykanyny halamadygam bolsa,kalby päk garry çopan bu mahal ýaman zadyñ pikirini etmedi.Ýat atlylara gözi düshen gelin allaniçigsi bolup,yzyna aýlandy-da,kädisini gamsha söýäp,öýe girdi.Emma shol gysga pursatda çomuç ýaly ak goshary,kir-kimirsiz öwshün atyp duran,ýellenen ýalam bolsa,ondan özüne görk alan owadan gabaklary,açykdan giñ mañlaýy synlamaga ýetishen Hemze Mürzäniñ nebsi oturdy.Shol bir mahalyñ özünde-de ýaman pikire gulluk eden shazada dashky galagoplygyny töweregindäkikere,esasanam,goja çopana duýdurmajak bolup atdan düshdi-de,bashga güýmenje tapman,ýash ýigide elini uzatdy.Onuñ salam berlenden kän mahal geçensoñ,eden bu ýerliksiz hereketi dashyndan görmäge gülkünç boldy.
Heniz beýle gymmatbaha shaý-esbaply belent adam bilen görüshmedik ýash ýigit gaty çalt hereket etdi-de,iki elinem öñe uzatdy.Hemze Mürzäniñ örän uly hem gatañsy aýalarynyñ içinde Mämmediñ elleri ýitip gitdi.
Serkerde,birhili,özi bilen däl ýaly boldy.Ol uýany atynyñ boýnuna tashlap,dagy hem edere ish tapman,eýläk-beýläk gezmelän boldy.ömründe etmeýän zady-gödeksi sesi bilen hiñlendi.
Janpenalarynyñ biri towsup atdan düshdi-de,serkerdäniñ bedewiniñ uýanyny eline aldy.Serkerde bolsa,göýä diýersiñ,çöwluk barlamak üçin guýa girilip-çykylýanyny ömründe ilkinji gezek görýän hem oña ynanmaýan ýaly borjak shahasyna ýapyshyp,guýynyñ düýbüne garady,ashaky dodagyny çalarak dishläp,bashyny ýaýkady.
-Kaka,näme hyzmat?-diýip,myhman gelen mahaly kakasynyñ ýumush buýurmagyna endik eden ýash ýigit gojanyñ ýüzüne garady.
Beýle ýagdaýda,hemishe,garrynyñ özi öñe düshüp,myhmanlary öýe çagyrýardy,ogluna bolsa Ony et,muny et diýip,ýumush baryny buýurýardy.Emma goja çopan bir erbetligiñ boljagyny süññi syzýan ýaly bu gezek endige görä hereket etmedi.adamlary öýe çagyrmady.Gaýtam,ol çagyrylman gelen myhmanlary nähili ýol bilen guýynyñ bashyndan yzyna gaýtaryp bolarka diýip pikir ýüwürtdi.Asyl ol bu gezek,hasam gelni öýden çykyp görnensoñ,gelninem güpbasdy eden atlylara oglunyñ Kaka,näme hyzmat? diýmesinem halamady.Eýýam gözýetimiñ añyrsyndan ýaryny gizläp ugran günüñ ýüzüniñ tutuklygynam,adaty zadam bolsa, tasha-ýatagyñ töwereginde zir-zöwran bolup ýören goýunlaryñ hereketinem,körpe oglunyñ gyk-bagynam oñlulyga ýormady.Shonuñ üçinem myhmanlara Öýe gireliñ! diýmäge-de onuñ dili barmady.
Goja çopan hut öten agsham ala-sarmyk bolup gören düýshüni shu mahal ýorjak boldy.Onda-da ol düýsh oñlulyga ýorulmady.Düýshünde bireýýam dünýäden öten kempiri görnüp,Aksakgal,sen näme ýüzüñ salyk-la? diýýär.Çopan bolsa oña Aý,kempir,meñ näme ýüzüm salyk bolsun.Ogul ýerinde oglum bar,gelin ýerinde gelnim bar.Ynha agtyjagymam bolaýsa,onsoñ menden bagtly adam bolarmy! diýýär.Emma kempir bashyny ýaýkaýar-da, Men-ä aksakgal agtyk görmän gaýtdym welin,senem görjegiñe gaty bir ynamym ýok diýip gözden ýitýär.
Ertir irden namazyny okap bolan goja dulda öz ishi bilen gümra bolup,oturyp-turup ýören gelnini göz astyndan synlady.Gojanyñ göwnüne bolmasa,gelni öñküsine görä togalanan ýalydy.Keteni köýnegem birneme galbarlanypdyr.Shonda ol gören düýshüni ýatlap, Düýshde göreniñ tersine bolarmysh diýip pyshyrdady.Häzir bolsa ol öten agshamky düýshüniñ ters ýorgudynyñ girdabyna gark bolup,agyr aladanyñ astynda galdy.
Öz kellesine getirýän aýylganç pikirlerinden dashlashjak bolup dyrjashdy,emma basharmady.Howsalaly gara pikirler ony eýerläp mündi.Syr bildirmezlik üçin,dymyp durmazlyga çykalga agtaryp,gep gözledi,olam tapylmady.Her hilem bolsa,ol sulhy almaýan adamlaryny öýe çagyrmakdan-a saklandy.Aýyp bolsa bolsun! Bir ýazykdan är ölmez diýip içini gepletdi.
Emma Hemze Mürze bashlyklaýyn,gelenleriñ birnäçesi hödür-keremsiz öýe tarap ýöräberdiler.Mämmet,myhmanlar çakylyk eshitmän,öýe tarap ugrasalaram,ol hereketden ýaman netije çykarmady,çykarjagam bolmady.Köpi gören garry çopan welin Hemze Mürzäniñ ilkinji ädimini synlap,özüni saklap bilmedi,edil kyrkçilläniñ aýazynda galan ýaly tutush göwresi bilen sandyrady,aljyramakdan ýaña bilindäki jöwher pyçagynyñ sapyna elini ýetireninem duýman galdy.Ol pyçagynyñ sapyna el ýetirende,öýe tarap ýönelen serkerdäniñ kebzesinden sokaýmak üçin etmändi-de,eger sheýtmek zerurýetligi döräýse,pyçagynyñ bardygyny-ýokdugyny barlamak niýeti bilen edipdi.
Hemze Mürze gelniñ girip giden öýüniñ gapysyna ýetdi-de,aýak çekdi.Serkerdäniñ saklananam gowy boldy.Eger-de ol öýe tarap ýene bir ädim ädäýen bolsa,gyzma çopan ak saply jöwherini syryp,onuñ öñüne böwet boljakdy.
Shazadanyñ nepesiniñ üýtgändigini añan janpenalarynyñ iki sanysy,ondan habarly garrynyñ birden güpbasdy edäýmeginiñ öñüni almak üçin,serkerdä birki ädim ýakyn süýshdüler.Heniz hiç hili ýaramaz ish bolar öýdüp çak etmeýän,asyl ýaramaz ishiñ boljagyna anyk göz ýetiräýenlerinde-de Hemze Mürzä onyñ telek diýip bilmejek beýleki adamlaram öñe-öñe omzashdylar.
Terzi üýtgän gojanyñ sypatyna haýran galan Hemze Mürze hem-ä onuñ ýagdaýyny barlamak üçin,yrsaramak,hemem özüniñ kimdigini tanatmak üçin düshündirishli sorag berdi.
-Meñ adyma Hemze Mürze diýerler.O duranlaram serkerdelerim.Olañ arasynda türkmene ady belli Gara sertibem bar.Men siziñ üstüñize agyr goshun çekip geldim.Bu gije süriñ ýary bilen hoshlashmalam-a borsuñ.Ony nähili görýäñ?
Gara sertip diýilýän eýran serkerdesiniñ ady türkmenlere,dogrudanam,mälimdi.Ol at dashýürekliligiñ,zalymlygyñ,ejizeganymlylygyñ nusgasy ýaly bolup tanalýardy.Shonuñ üçinem ol eshideninden,garry çopan özünden erksiz yza bakyp,añyrrakda duran adamlara nazar aýlady.Emma hemmesi birmeñzesh eshikli serkerdeleriñ arasyndan Men shol bolmaly diýip özi çykaýmasa,Gara sertibi haýsy,beýlekisi haýsy,tanar ýaly däldi.Bashga ýagdaýda bolan bolsa dabarasy dag ashan,esli mahal bärem türkmeni weýran etmäge geljekmish sesi gulaklary kamata getiren,haý-haýly serkerde Hemze Mürzäniñ adyny eshidenden tisginip gitmeli goja,häzir onuñ hereketini görüp,gany depesine urandygy zerarly öñki durkuny,öñki äheñini üýtgetmedi.
-Süriniñ ýary diýdiñmi? Alla nesip kylsa,barynam iýmeli bolar.
Hemze Mürzäniñ yrsaraýandygy mese-mälim bildirdi.
-Alla nesip kylmasa,nädip iýmeli bolar?
-Ony alla biler.
-Alla bilse,onda öýüñe gireli-dä!
-Girseñ ýör bäri,barymyzdan hödür-kerem ederis-diýip,goja bir ädim gapdala süýshdi-de,sag tarapdaky öýe elini salgap goýberdi:-Ýörüñ bakaly,syganymyz öýde oturarys,sygmadygymyzam dasharda.Ikindi bilen agshamyñ aralygy hakyt dasharda oturylýan wagtam.
-Türkmeniñ Sag sagynç,çep begenç diýen gürrüñi bar,çopan aga-diýip,Hemze Mürze nakyl getirdi.-Bize-de türkmen topragynda ilkinji gabat gelen iki öýüñ çepkisine girmän,sagdakysyna girsek göwnümize güman gitjek.
Zannyýaman myhmanyñ pyrryldakly kalbyna girip çykan ýaly pikirini okan goja hem Ýatyp galandan,atyp galan edip,nakyl getirdi:
-Güman imandan aýrarmysh,myhman!-Birdenem diýen sözi myhmanyñ gaharyny getiräýmesin diýip ýuwmarlady:-Ak ýürek bilen kabul edilen ýerde,myhmanyñ erbet gümany oñuna bolarmysh.
Gojanyñ soñky sözleri Hemze Mürzäniñ bet pyglynyñ amala ashmagyny tizleshdirdi.Ol sözlerden diñe öz bähbidini gözläni üçin,serkerde arkan-ýüzin gaýshyp güldi.Sheýle hem kalbyndaky ýaman pikirini indi gizläbem durman,gönüsinden geldi.
-Tüýs ýerine düshen gep.Onda biziñem ýaman bolaýmagy ähtimal gümanymyzyñ oñuna çözüldigi bolsun.
Serkerdäniñ bu gönümel sözleri gojanyñ depesinden dabanyna çenli gaýnag suw guýlan ýaly edip,bütin endamyny derletdi.Erbet bir surat onuñ göz öñüne geldi,ýüregi çashyp,bashy aýlanýan ýaly boldy.Birdenem ýagshy umytlara bil baglap,alla sygnan garry hiç zat bolmadyk ýaly öñki kaddyna geldi,özüni dürsedi,shol mylaýymlykdanam peýdalanmak isledi.
-Biz öz myhmanymyzy sag sagynçlykdan ol öýe çagyrman,bu tünek aýal-ebtatlaryñky bolany sebäpli sheýdýäs.
Shondan soñ shazada gepini köpeldip durmady.Ol sheý diýsene! diýýän ýaly many bilen çala ýylgyryp,bash atdy-da,eñsä elini uzatdy.
Gojanyñ sesi sandyrady.
-Içinde aýal mashgala bar öýüñ eñsisine el degirmek aýyp bolýandyr,han aga.
Bir eli bilen eñsini galdyryp duran Hemze Mürze gapdalyna äñetdi.Onuñ sesi gojanyñky ýaly sandyramady-da,haýbatly çykdy.
-Siziñ öñýeten ysnadyñyz eýran gyzlaryny at ardyna basyp gaýdanda aýyp bolanok-da,indi Eýranyñ müñ lek goshunynyñ serkerdesi kirli kilimiñe elini degrende,aýyp bolýarmy?
Berekella!