Artyklyk(hekaya)

Artyklyk (Hekaýa)     Bu Durdynyň düýşi däldi. Emma ol düýşde ýaşap ýören
ýalydy. Biri yzyna düşürjek bolup öňünden çekýän, ýene biri bolsa öňüne
saljak bolup yzyndan itekleýän ýalydy. Bu güýçleriň ikisem birleşip
Durdyny bir tarapa alyp barýardy. Ol hereketlerini öz erkinden çykyp
edýänini çalarak aňýardy. Ugry demirýola tarapdy. Ol otlynyň aşagyna
özüni oklap bar zatdan dynmakçydy. Ony ýiti isleg gynaýardy. Ol isleg
şeýle bir ýitidi, ilki endam-janyny gyýym-gyýym etdi. Häzir bolsa
damagyny çalmak niýetine münüpdi. 

Onuň nämä bolan islegdigini bilmekden öň, şol
islegiň özüniň nämedigine düşünmek gerek. Çünki suwsuz çölbeýewanda
teşnelikde galany bir damja suwa bolan islegiň islendik zada razy edişi
ýaly häzir Durdam boýny zynjyrlyja güjüge dönüp şol isleginiň yzyndan
selkilläp barýardy. Ýa-da islegi ony ýesir alyp, gollaryny baglap öňüne
salyp barýardy. Ikisiniň haýsysy bolanda-da Durdyň erki isleginiň
elindedi. Ädimleri özüniňki däldi, dury pikirlenmek, edýän işiniň
tersdigine düşünmek ýokdy. Gürs-gürs urýan ýüregi bir urgusynda ters
diýse, beýlekisinde dürs diýýärdi. Gözleri elek-çelekdi. Emma hiç zady
saýgarmaýardy. Ýogsa köçäň gyrasynda çigit satyp oturan daýzanyň ýanynda
saklanyp bir guýguçjyk çigit alanda-da, şol çigde güýmenip pikiri
üýtgese üýtgäp biljekdi.Demirýol
şäheriň o çetindedi. Pyýada barardan daşdy. Durdy öýlerinden çykmanka
oňa nähili ýetjekdiginiň çyzgysyny aňynda çyzypdy. Talyp hakynyň soňkuja
on müňüniň bäşisini berende taksi ony şäheriň çetine çykarjakdy. Bir
hepde mundan öň obada ýaşaýan daýylarynyňkydan gaýdyp gelýärkä ol
demirýoly gowy synlapdy. Häzirki barjak ýeri onuň gözüniň öňünde açyk
görnüp durdy.Saklan taksisiniň sürüjisi
geplemezek adam eken. Diňe aljak pulunyň pikirini öwrüp oturan ýaly,
Durdyň ýüzüne-de bakanokdy. Şäherden çykylyp çola ýerde Durdy düşüp
galmakçy bolanda-da ol sesini çykarmady, on müňlüge gaýtargyny ýedi
bersemmikäm ýa-da bäş bersemem bolarmyka diýip pikir etdi. Durdyň
gaýtargysyna parhsyzdygyny görüp bäş müňlügi uzatdy. Soň ýene pul
çykarmak niýeti bar ýaly elini jübüsine salan boldy. Onýança-da Durdy
gapyny ýapdy.Günbatardan ösen sergin
şemal taksiçiniň bermedik kömegini berip Dudyny öz erkine gaýtaryp
getirjek bolýan ýaly onuň ýüzlerini, saçlaryny sypap geçdi. Oň bilenem
kanagatlanman Durdyny durşuna gujaklady. Şemalyň sowujak “teni“ Durdyň
endamlaryny jümşüldetdi. Durdy aňyna aýlanjak ýaly etdi. Öz niýetinden
gorkan ýaly töweregine garanjaklady. Demirýoluň ugruna seretse bir otly
ýetip gelýärdi. Aýakaldygyna ylgasa… Durdy ylgamady. Onuň niýeti heniz
bişmedik ýara ýaly ýüreginde yza berip durşuna ýarylyp bilmeýärdi.
Onsoňam onuň göz öňüne getirýän ölşünde otlynyň öňüne ylgap barmaly
däldi. Onuň beýnisinde başyny goýmaly demirýol relsine, üstünde süýnüp
ýatmaly ýagly agaçlara çenli hemmesi aýan görnüp durdy. Ýazyň sowujak
şemaly öz ejizligine düşünen ýaly ýitip gitdi.Geçen otlam şakyrdap gözden ýitip batýardy.
Durda aýagynyň aşagyndaky çagyllaryň sesi geçen otlynyň sesinden gaty
eşidilip ugrady. Ol reslere ýakyn gelipdi. Saklandy. Çagyllaryňam
şagyrdysy galdy. Ol aýagynyň burnuna seretdi. Gözleri köwşünde däldi. Ol
ýogyn, ýasy, gara ýag şpallara geň galyp bakýardy. Otlynyň
tekerlerinden syçran ýaga kirlän ak çagyl daşlary sanaýan ýaly ýeke-ýeke
gözden geçirýärdi. Demirýoluň polat relsleri göwnüne sowujak ýaly bolup
hälki şemaly ýatlatdy. Ýazyň bu günki mylaýym howasynda ol egni ýuka
köýnekli bolsa-da yssylaýardy. Ýüregi sowugy küýseýärdi. Niýetine
düwüşine görä ol aňyrdan otly çala görünende demirýoluň üstünde kese
ýatmalydy. Ol aýaklaryny uzadyp, kellesini gara relsden daşyna çykaryp,
oňa eginlerini berip, arkan ýatyşyny aňynda görýärdi. Otlynyň agyr
tekerleri onuň döşünden, ýüregini ezip geçmelidiler. Şonda ol hiç bir
agyrynam duýup ýetişmeli däldi…Agyry…
Dişiniň agyrsyna-da çydaman bökjekläberýän ynsan ölümden gorkanda-da
agyryny göz öňüne getirip gorkýan bolsa gerek. Durdy iki-üç günlikde
uniwersitetlerinde geçirilýän sanjymyň agyrysyndan gorkusyna sapakdan
gaçypdy. „Bar zatdan dynmak“ hakynda netijä gelende-de ol ilki bilen bu
işiň agyrsyz bolmagy hakynda oýlanypdy. Onuň pikiriçe otlynyň tekerleri
ejiz göwresini ýüzüniň ugruna parçalap geçmelidi.Durdyň gulagyna otlyň sesi gelen ýaly boldy. Ol
demirýoluň ugryna seretdi. Gündogara tarap uzap ýatan demirýol
tükeniksiz merdiwana meňzäp gözýetimde ýitip gidýärdi. Durdy onuň uzun
şekiline maýyl bolup bakdy. Emma sesiň gelişi barha aýyl-saýyl eşidilip
ugrady. Durdy günbatarsyna seretdi. Uzyn merdiwanyň gutarýan ýerinde bir
gara nokat görünýärdi. Bu otly bolmaly. Durdy hasyr-husur göwnünde göz
öňüne getirişi ýaly iki sany gara agajyň arasynda gaty demirleriň birine
ýeňsesini berip, beýlekisine aýaklaryny atyp ýatdy. Bu ýatyşyna ýatsa
otlynyň tekerleri onuň boýnundan düşjekdi. Durdy damagy çalynan towuk
ýaly bolup ýatmagy islemedi. Ol biraz gobsunyp ýokary süýşdi. Gaty demir
onuň pilçesine gabat geldi. Ýeňsesi çagyllara degdi. Diňe elleri
ýatmaly ýerini tapman rahatlanyp bilmeýärdilr. Durdy olary ahyry özüne
tarap uzap gelip soňam otlynyň gelýän tarapyna uzap gidýän demir
relsisiň üstünde goýdy. Elleri ýatmaly ýerlerini sypdyrmajak bolýan ýaly
relsi penjelediler.Otlynyň sesi barha
golaýlaýardy. Näme üçindir ol zoguny çaldy. Durdyň günbatara – otlyň
gelýän tarapyna seredesi gelenokdy. Eger seredäýse otly sakga durberjek
ýalydy. Ol özüniň derleýänini duýdy. Birden gygraýmaýyn diýip hyrçyny
dişledi. Relsleri penjelän elleri onuň hapa ýagyny syzdy. Relsler
otlynyň agramyna titräp başladylar. Durdy göwresini gaplan galpyldyny
saklamaga dyrjaşýardy. Emma özüne zor saldygyça-da beter galpyldaýardy.
Otly ýene-de zoguny çaldy. Ol bu gezek has uzyn gygyrdy. Otlynyň
sürüjüsi ýolda bir zadyň ýatanyny gören bolmaga çemlidi. Durdy otlynyň
özüne barha ýakynlaýandygyny görmese-de, on iki süňňi bilen syzýardy. Ol
her näçe zoguny çalsa-da badyny gowşatmaýardy. Ýene-de sähelçe salymdan
Durdynyň diýýän „bar zady“ gutarmalydy. Näme üçindir birden Durdynyň
şol „bar zadyň“ üstünden atanak çyzjak güýji göresi geldi. Ol çalt
ýüzüni günbatara öwürdi. Ýeňsesine degip duran çagyllar ýakymsyz
şagyrdap gitdi. Günbatardan elhenç gara bela ýakyn gelipdir. Durdy
gorkusyna halas bolmak üçin towlanyp göwresini relsden düşürmekçi boldy.
Şaglap gelen otlyň sesi onuň gulagyny gapdy. Demirýoluň gyrasyna
dökülen çagylyň üstünden togalanyp barşyna oňa dünýe çöwrülen ýaly
boldy. Birdenem dünýe çöwrülmesini goýup diňe tirkeş-tirkeş wagonlar
deňesinden geçmäge başlady. „Bar zat“ barlygyna-da galdy…Durdy sähelçe ýetişmedik bolanda bu wagonlaryň
geçişini görmeli däldi. Mümkin teninden çykan ruhy görse görer, emma
gara gözler görmek ukybyndan galmalydy. Sähelçe… Durdy häzir şol sähelçä
begenibem bilenokdy, gynanybam. Döş kapasayndan çykyp bilmäninemi ýa-da
ýaş gursakdan zor bilen çykaryljak bolanynamy ýürek henizem çapalanyp
durdy. Älem-jahanda dem alara howa ýetmeýärdi. Asyl ol ýok ýalydy.
Suwdan çykarylan balygyň gyssanyp, hiç bir peýdasyz agzyny açyp ýumuşy
ýaly Durdy dem alman ýöne „haş-haş“ edip ýatan ýalydy. Ine-de wagonlaryň
iň soňkusy geçip gitdi. Otlyň ýelginine goşulan hälki semal dag
tarapdan has batly gelip Durdyň aman galanyna begenenjine ony garsa
gujaklady. Durda ýüregi küýseýän sowuklygyny getirdi. Derden ýaňa myžžyk
bolan tene şemal buz bolup degýärdi. Ol şemal däldi-de, bir halasgäriň
„özüňe gel“ diýip üstünden guýan bir bedre sowuk suwy ýaly boldy. Şemal
maksadyna ýetdi — Durdyny özüne getirdi. Dünýäň lerzan urup durmasy
gowşap ugrady.Heniz öýlenmedik,
adamlaryň güle deňeýän ýaş ýigdiniň häzir çagyla bulaşyp ýatyşy ynanar
ýaly däldi. Üç oguly durmadyk, „Şunym bir aman galsyn“ diýip onuň adyna
Durdymyrat dakan ejesi häzir ýeke dikarynyň bu bolup ýatyşyny görse
özünden gidip çaşjagy gürrüňsizdi. Eger Durdy gelýän otlynyň öňünden
sowlup ýetişmedik bolanda enesi görgüli gör ne hala düşerdi?!Biz Durdyň ejesini ýüregiňizi gyýmak üçin
ýatlatmadyk. Ony çagyla bulaşyp ýatan, üsti-başy gara ýag Durdyň özi
ýatlady. Göge seredip ýatan Durdyň gözüne ejesi göründi. Ýöne ol perişan
halda däl-de, gazaply, oglunyň bolup ýtyşyna erbet gaharlanýan şekilde
göründi. Durdy ejesini käýitmejek bolup, bar güýjüni jemläp, ýerinden
turjak boldy. Birdenem ýatasy geldi. Şu ýatyşyna ýatmakdan ýadaýança
ýatasy geldi. Bu islegi onuň aňyndan ejesiniň şekilini bozdy.Durdynyň gözi asmandan uçup barýan uçara düşdi.
Ol şäheriň golaýyndaky aýroportdan ýaňy uçan bolmaga çemeli. Onuň göge
göterlişi şeýle bir owadandy, Durdy uçaryň galkyşyny birinji gezek
görýän ýaly ony gözden ýitýänçä synlajak bolup nädip dik oturanynam
bilmän galdy. Dikeleni bilen gözleri garaňkyrap gitdi. Birazdan özüni
dürsedi. Gara ýag ellerinň ýagyny ýüzyne çalmajak bolup goşarlarynyň,
bilekleriniň ýag degmedik ýerleri bilen ýüzüne ýelmeşen daş
bölejiklerini syryşdyrdy.Indi näme
etmeli? Indiki otlynyň gelerine garaşmalymy? Durdy biygtyýar demirýoluň
ugry bilen günbatara seretdi. „Gara bela“ garaşasy gelmedi. Ikindä agan
gün demirýoluň gara relslerini ýalbyradyp görkezýärdi. Durdyny bagryna
basasy gelýän ýaly olar oňa tarap uzap ýatyrdylar. Ýöne bu özüne çekiji
bu ýalpyldynyň aňyrsynda hapa gara ýagyň ýatandygyny Durdy indi
bilýärdi. Onuň öýlerine gidesi geldi. Öýlerine tarap bir-iki ädim ätdem.
Öýlerinde-de ejesi, kakasy bardyr. Bu etmişine olaryň nähili
garajakdyklaram belli. Ýuwaş-ýuwaşdan dynasy gelen „bar zady“ ýene-de
janlanyp ugrady. Ol gaňyrlyp demir ýola bakdy. Ýene-de bir ädim ätse
aýagynyň aşagynda ýaýrap ses edip gidýän ak çagyllardan çykaýmalydy.
Durdy şol ädimi ädip bilmän saklandy. Dostunyň barmagy ýadyna düşdi.
„Ýok men barmak däl. Artyk çykan barmajyk däl“. Durdy ätdirmeýän ädimini
batly ädip tas taýyp ýykylypdy. Hernä indiki basan aýagynyň asty arassa
toprakdy. Ol gaty-gaty ýöräp demirýoldan daşlaşdy. Ol göni Artygyň
ýanyna barýardy.Artyk Durdyň iň
ýakyn dostydy. Ene-ataň näme üçin gerekdigi düşnükli. Dostuňam adama
näme üçin gerekdigi Durda düşnükli boldy. Belki ýaşulylaryň Hydyr ata
diýýänleri her kimiň iň ýakyn dostudyr. Ýöne Durdyňky ýaly zerurlyk
döremänsoň her kim dostuny klasdaş, kursdaş, gullukdaş, tabakdaş,
dertdeş, syrdaş… diýip atlandyryp hernäçe özüne mähriban, ýakyn tutjak
bolsa-da, oňa Hydyr atadyr öýtmeýär. Kim bilýär biziň her birimiz başga
birimiz üçin Hydyr atadyrys? Munuň şeýledigine düşünmeýänimiz üçinmikä
Hydyr ata adamlara görünmän gezýär diýýänimiz?Durdy üçin Artyk dosty häzir Hydyr atady —
ýeke-täk halasgäridi. Mynjyradyp, dogram-dogram edip geçjek gara beladan
gorkyňa togalanyp gitmek entek halas bolmak däldi. Durdy gidere ugur
tapman indiki geljek otlynyňam öňünde ýataýdygy kim bilýär gorky
golaýyna-da gelmez. Onsaň onuň dadyna ýetişjek ýok.Şu pikirler göwnüne gelen ýaly Durdy yzyndan
ýene-de görnüp biljek „gara beladan“ gaçyp ädimlerini çaltlandyrdy.
Geläýse-de relsden düşüp bilmejek „gara bela“ gündogardanam,
günbatardanam görünmeýärdi. Durdy her ädiminde içinden: „Kesdirende
näme? Kesdirende näme?.. Kesdirende näme… kesdirende näme…“ diýip,
birnäçe gezek gaýtalady.Kesilen
Artygyň artyk barmagydy. Onuň külbikesiniň gapdalyndan çykan gysgajyk
ýene-de bir barmagy bardy. Dyrnaklary zadam ýerinde bu barmak beýleki
barmaklardan has inçe hem gysgajykdy. Özem külbikä goşant ýaly onuň iň
aşaky bogunyndan çykyp gaýdýardy. Artyga adynam şu barmagyna ýanap
dakypdyrlar. Ol ilki görende Durdyňam ünsüni çekipdi.Soň Durdy ikisi aralarynda syr saklamaýan dost
boldular. Başga biri bolanda Durdy çagaka kakasyna „Meni uçar
sürýänleriň ýanyna mündürersiň“ diýip azar berişini gürrüň bermäge
utanardy. Diňe çagaka däl soňam, häzirem bir gezejik uçara münüp bilse
sürüjileriniň ýanyna barasynyň gelýänini ol Artyga hyjuw bilen aýdyp
beripdi. Öýüne äkidip toplan uçar modellerini görkezipdi. Olaryň
arasynda mekdepde okan döwürlerinde awia modelçileriň kružoguna gatnap
öz eli bilen ýasanlaram bardy. Uçarlaryň atlaryny, uçuş tizliklerini,
näçe ýük, näçe ýolagçy göterýänine çenli ýatdan gürrüň beripdi. Şonda
dosty oňa:— Uçarlary beýle gowy
görýän bolsaň, okuwa-da şol ugurdan girseň bolmaýarmy?— Kakam dagy okap bilmersiň, kyndyr diýip
gorkuzdylar-da. Indi bilýän, olar meni ýeke ogullary bolamsoň gözüniň
alnyndan aýyrmajak bolan ekenler. Okuwy gutaryp gelibem o ýurtdan bu
ýurda uçar ýörersiň diýdiler. Özüme-de garaňky göründi…— Garaňky görnen bolsa indi traktorçylygy
öwreniber.— Şeýtmeli boldy. Atam
näme diýýär: „Gitdigi yzyna bir mele gulpagy tirkäp geler. Ine gelniňiz
diýer welin şonda bilersiňiz“. Gelin bu ara nireden gelýä diýsene.Durdy soň öz saýlan „gara saçyna-da“ öýenip
bilmedi. Halaşan gyzynyň ene-atasynyň Durdylara göwni ýetmedi. Belli bir
zadam aýtman olar öz deňiňizi gözläň diýdiler. Durdy hernäçe jan
etse-de, uçar sürüjisi bolmak arzuwyny traktorçylyga çalşyşy ýaly şol
gyza öýlenip bilmejekdiginem ýuwaş-ýuwaşdan boýun alyp barýardy. Halaşan
gyzy ene-atany razy etmek bilen söýgiň arasyny açyp bilmedi. Dogrusy,
gyzyň aýdyşy ýaly özüni oň ýerine goýup pikir edende bu mesele Durdy
üçinem garaňkydy…Ýene garaňkylyk.
Esasan bu garaňkylyklar sebäpli Durdyda „bar zatdan dynmak“ islegi edil
garaňky, çyg topraga gömülen dänäniň şineleýişi ýaly şineläp başlady.
Şine şu gidişine ösüp gidip otursa ýaş beýni ýarylan şänik ýaly
çatlamalydy. Muňa Artyk dostunyň artyk barmagyny kesdirmegi iň soňky
itergini berdi.— Näme üçin
kesdirdiň?— Hemme kişiň gözi şonda.
Oň maňa bolanam bir bolmadygam.—
Ýeri köwüler durarda?— Dogtarlar
kesilen ýeriniň yzam bildirmez diýdiler.— Kesdireňsoň ony alyp gaýtdyňmy?— Ony alyp gaýdyp näme edeýin?— Dişiňi sogurtsaňam, alyp öz eliň bilen gömseň
gowy diýýärler.— Aý, senem, aýdylan
gepe ynanyp ýörsüňaý. Gömeňde näme, gömmäňde näme?Durdy soň dostuna hiç zat diýmedi. Emma
beýnisinde „Hemme kişiň gözi şonda… bolanam bir, bolmadygam… gömeňde
näme, gömmäňde näme…“ diýip gaýtalandy durdy. Ol birden özüni Artygyň
kesdiren barmagydyryn öýtdi. Durmuş, dünýe bäş barmak ýaly, Durdy bolsa
özüni ondaky artykmaç ösüntgi ýaly gördi. Özünden öň dünýä inip uzak
ýaşamadyk doganjyklary hakynda ejesiniň gürrüňleri Durdyň ýadyna düşüp
onuň özüni artykmaç hasaplamak duýgusynyň üstüne nebit bolup sepilipdi.
Dostunyň kesilen barmagy ony uzyn gün gününe goýmady. Sähel bahana tapsa
göwni ýykyldy.„Durdym, gynanma,
olar hakykatdanam biziň deňimiz däldir. Ýogsa adam hataryndaky adam
bolanlarynda bir delil getirmän beý diýmek bolmaz ahyryn“.Kakasynyň bu başlan gürrüňine ejesem goşuldy.
Olar iki ýerden „gyzlaram idili zat däldir“ diýmege çenli baryp
ýetdiler. Durdy „Uf“ diýenini bilmän galdy. Soňam diline almajak
sözlerini gaharyna dilinden sypdyrdy. „Doýdum men sizden. Bar zatdan
dynyp bolsady“. Ters gürrüň edenine gahary gelip utanjyna o jaýa geçdi.
Ýüregi agzyndan çykyp gelýärdi. Damagy dolsa-da aglap bilmän kösenýärdi.
„Seň ýalyň dynan zadam bolmaz, bigaýrat“. Bu sözlerem onuň özüne diýjek
zady däldi. Ýeke ogul bolansoň ene-atasy ony şeýle gowy görüp
ulaldypdy, olam özüni gowy görýärdi. Kakasy oňa halaşan gyzyny alyp
berjek bolup aýalyna „Galyňly gürrüňde oňuşmazlyk edäýmegin, toý edýäne
hudaýyň özi ýeirýändir“ diýip tabşyrypdy. Emma galyňly gürrüňe
ýetilmedi. Şonda kakasyny köşeşdirjek bolup Durdy: „Başga-da gyz kändir,
göwnemeseler maňa-da şol gerek däl“ diýipdi. Kakasy oglunyň
kalbyndakyny syzyp duransoň: „Gerek däl diýmäge howlukma, bir alajyny
tapjak bolaly“ diýipdi. Ýok alajy nädip tapjak? Durdy o gyzdan ýüz
öwürmäge kaýyl bolupdy. Ine birden bu günem şol gyz sebäpli nädip
ejesine-kakasyna: „Sizden doýdum“ diýenini bilmän galdy. Bir gyz üçin
şeýle ýagdaýa düşenine utandy, kemsindi, ejizledi. Özi sebäpli
içerileriniň başga bir içeriden kem saýylmasyna ol hasam çydap
bilmeýärdi. Bu kem saýylmak Durdyda özüni artykmaç ýaly duýmaga getidi.
„Doganjyklarym ýaly ir ölüp gidemde ejem pahyr bir aglar diňerdi. Ogully
bolmagyň arzuwynda ýaşar ýörerdi. Ogulsyzlygyna kemsinse-de Allah
bermedi diýip kemsinerdi. Häzir ogly barka kemsinmeli bolanyny ol näme
bilen düşündirsin? Bu sowal onuň ýüreginde düwün bolup galar, men
sebäpli.“Garaňky jaýda aglamaly
gözleri aglap bilmän hanasyndan çykyp gelýän Durdyda ýüregini gyýyp
barýan isleg döredi. Ony ýiti islegi gynap başlady. Ol şeýle bir ýitidi
ilki endam-janyny gyýym-gyýym etdi. Soň bolsa damagyny çalmak niýetine
mündi. Şol islegi ony sähel salym mundan öň otlyň öňünde keserip ýatmaga
mejbur edipdi.„Gara beladan“ halas
bolan Durdyň häzir Artygy göresi gelýärdi. Eliniň daňysyny çözdümikä,
çözmedimikä diýip oýlanýardy. Hakykatdanam kesdirip aýyrdan barmagynyň,
barmagam däl-de artykmaç etiň yzy bildirmeýärmikä? Kesilip aýrylansoň
yzy bildirmejek zat ýok bolsa gerek.