1-nji kitap: 8-nji bap: Gala gatlagynda bir hadysa. Ata Gowşudowyň 'Perman' romany

Täzegül onuň sesiniň hemişekisinden mojukdygyny şobada aňdy. Ol jogap bermegiň deregine çaltlyk bilen daş çykdy. Iki ýaşlyja çaga-da onuň aýagyna dolaşyp çykdy.

— Näme boldy, Gutlymyrat?! — diýip, oraçanyň agzynda birhili müzzerip oturan Gutlymyrady görüp, Täzegul geň galyp sorady.

Gutlymyradyň iň ýakyn hossary — söýgüli aýaly, iki ýaşlyja ogly onuň gaşynda durup halyny soraýar. Iki damja ýaş onuň burnunyň gapdalyndan togalanyp, sakgalyndan syrykdy.

— Täzegül, ok bilen sozany çykar. Näme-de bolsa bir iş edeýin. — Ol göýä bolup geçen wakany Täzegül hem gören ýaly gürledi. — Soňam näme bolsa görerin. Öwezmyrat batyryň ýanyna bararyn. Ol gorar.

— Sen näme bolanyny bir aýt ahyry, Gutlymyrat. Näme boldy saňa? — diýip, Täzegül öňküsindenem beter geň galyp sorady.

— Men bärden bardym... — diýip, Gutlymyrat ýüzüniň derini süpürdi. Märekäniň çetinden barşyndan başlap, näme gürrüň, nähili waka bolan bolsa bolşy ýaly gürrüň berdi. Hatda aýagyndaky köwşüni alyp, onuň başlygyndan tutup taýýarlanandaky hereketlerine çenli aýtdy.

Her gören wakasyny jikme-jik gürrüň bermek Gutlymyradyň häsiýetidi. Ol gysgaldyp aýdaýyn diýsede aýdyp bilmeýärdi. Täzegül onuň gürrüňini gaşlaryny gaharly çytyp diňläp durdy. Onuň sözüni ýekeje gezegem bölmedi. Tä ahyryna çenli diňledi. Onuň gürrüňini diňläp durşuna, eden hereketlerini göz öňüne getirdi. Ahyry saklanyp bilmän ýylgyrdy.

— Batyr hajynyň öýüni Alla ýyksyn... Gandym aganyň öýüne nur ýagsyn, ýaşy uzak bolsun — diýip, alkyş okady. — Men aýdýardym-a Gandym aganyň adamçylygy gowudyr diýip.

— Şol aýdanyň dogry — diýip, Gutlymyrat onuň sözüni tassyklady. Ýüregi ýerine gelen Täzegül ýylgyryp gürledi:

— Indi näme gaharlanýaň? Perraçlaryň öýüni köýdüripsiňiz ahyry.

— Indi bir pikirim baryp şu Nazar perrajy tüpeňläp öldürsem diýýän. Şol ýerdenem Öwezmyrat batyryň ýanyna gideýin diýýän. Şuny neneň görýäň, Täzegül? — Ol Täzegülüň ýüzüne soragly garady. Soňra başyny ýaýkap, hyrçyny dişledi. — Wah, atym ölmedik bolsady, Nazar perrajy eýýäm öldürip, Öwezmyrat batyryň ýanyna ýeterdim. Men Öwezmyrat batyr bilen bir dogan bolup gezip ýörün-ä. Men onuň dogany ahyry. Men gul däl ahyry, Täzegül! — Ol birneme suslandy. Indi Täzegülüň ýüzüne dikarynlap garady. — Ýeri sen näme diýýäň, Täzegül?

— Ertire çenli sabyr et. Oňatja oýlan. Onsoňam bir iş etjek bolsaň, öňünden Öwezmyrat batyra bir geňeş — diýip, Täzegül maslahat berdi.

— Men bir iş etsem, Öwezmyrat batyr däl diýmez — diýip, Gutlymyrat ynamly gürledi. — Ol «her wagt üstüňe sürseler, sen ýeke bolup, olar känem bolsa gep çekmegin, seni bir çalsalar, sen iki çalgyn, adam sylamagyn, eger menem üstüňe nähak sürünsem gaýgyrmagyn, aryňy gidermegin, garaz, uruldym diýip meniň ýanyma gelme-de, urdum, adam öldürdim diýip gel» diýip sargap ýör ahyry. Elbetde, ol meniň edenime däl diýmez. — Soňra ol eýýäm Nazar perrajy öldürip, ony hem Öwezmyrat batyra gürrüň berýän äheňde dowam etdi. — Bararyn-da: «Ine, men-ä Nazar perrajy öldürdim, batyr» diýerin. «Näme üçin öldürdiň?» diýer. «Şeýle, şeýle edeni üçin, seniň aýdanlaryňam gulagymda galypdyr, batyr, onsoň öldüräýdim» diýerin. «Oňarypsyň, Gutlymyrat» diýer. Şeýle diýmese, meni öldüräý, Täzegül.

Täzegül hem Gutlymyradyň özi ýaly sada. Janyndan syzdyryp, Gutlymyrada maslahat berýär:

— Ol aýdýanlaryň dogry. Ýöne entek geňeşmeli adamlaryň bar ahyry. Ine, Seýitmyrat bege-de geňeşmek gerek. Onsoňam Öwezmyrat batyryň aýdyşy ýaly urmansyňyzam, urulmansyňyzam. Ýöne urjak bolup köwşüňi eliňi alypsyň. Şeýle dälmi näme?

— Ynan, Täzegül — diýip, Gutlymyrat ol sözüne dyngy bererine mähetdel gürläp başlady. — Köwşümi elime alyp, şeýle bir taýýarlandym. Ol perraçlaryň onuňy gelse-de, urup ýykjakdym. Şeýle bir urjakdym. Şol wagt Öwezmyrat batyryň uruldym diýip gelmegin diýen sözem ýadyma düşdi. Şir ýaly boldum.

— Indi näme-de bolsa Öwezmyrat batyra geňeşip etmek gerek. Bolmasa, hanam bar ahyry — diýip, Täzegülem gara çyny bilen ony raýyndan gaýtarmaga jan edýärdi. Ýogsa ol «bar, ur, öldür» diýse-de, Gutlymyrat gidermidi gitmezmidi. Gutlymyrat hem hamana diňe Täzegülüň sözünden geçip bilmeýän adam bolup gürledi.

— Bolýar, Täzegül, bu sapar men seniň töwellany alaýyn. Ýogsam şu sapar hiç bir töwella aljak däldim. — Ol Täzegül sozany elinde saklap duran ýaly: — Aýyby ýok, onda sozany goýaý — diýdi. Emma sozan öňki duran ýerinden, oraçanyň dulundan heniz gozgalmandy. — Onda men ertir Öwezmyrat batyryň ýanyna gideýin.

Är-heleý şeýle maslahata gelip, çagalarynyň elinden tutup, oraça girdi.

Seýitmyrat beg ömründe Gutlymyradyň oraçasynyň işigini tanaýan adam däldi. Kiçijik bir ýumşy çyksa-da, «baryň gula aýdyň, bärik gelsin» diýip, kimedir birine çagyrdardy hem buýurjak ýumşuny buýrardy. Nöne üçindir, bu gün ol Gutlymyradyň oraçasynyň gapysyndan geldi.

— Gutlymyrat! — diýip, daşardan gygyrdy.

Gutlymyrat ony sesinden tanady. Onuň gelenini gaty geňlän bolmaga çemeli, ylgap daş çykdy.

— Hä beg!

— Hä, öýde otyrmydyň? — Seýitmyrat beg oraçanyň gapysyndan garady. Täzegül bilen saglyk-amanlyk soraşdy. — Täzegül, çagaň bilen sag-aman oturanmysyň?

Nöne üçindir, bu gün ol Gutlymyradyň oraçasynyň gapysyndan geldi.

Näme üçindir, bu gün ol Gutlymyradyň oraçasynyň gapysyndan geldi.

Seýitmyrat begden hiç wagt beýle ýumşak söz eşitmedik, hiç wagt onuň hal-ahwal soranyny görmedik Täzegül ýaşmak aşagyndan ýylgyryp, sessiz jogap berdi. Seýitmyrat begiň şeýle mylaýymlygyny birinji gezek görýän Gutlymyradyňam geň galşy üýtgeşikdi. Bolsa-da ol muny özüçe ýordy. «Meniň ýaňky perraçlar bilen dik durup gürleşip görkezen batyrlygymy Gandym aksakgal Seýitmyrat bege gürrüň berendir. Seýitmyrat beg hem meniň iş bitirip biljegime begenendir, perraçlar dogrusynda bir zat tabşyrmaga gelendir, begiň tabşyrygyny iki esse ýerine ýetirerin» diýip, birnäçe wagtdan bäri Gandym aksakgal bilen Seýitmyrat begiň tersliginden bihabar Gutlymyrat öz içinden pikir etdi.

— Hoş gelipsiň, beg, öýe gir, oturaly — diýip, Gutlymyrat ellerini hereketlendirip, başyny hem egip goýberdi. Emma Seýitmyrat beg:

— Ýok, Gutlymyrat, men girip oturjak däl. Ýöne seniň bilen iki agyz gürrüňim bar. Ikimiz çolaraga çykaly — diýdi.

Gutlymyrat «hä, perraçlar hakdadyr» diýip, ýene ýüregindäki öňki pikirini tassyklady.

— Bolýar, beg — diýip, oraçadan daşlaşyp ugran Seýitmyrat begiň yzyna düşdi.

Bular oraçadan on-on bäş ädim arany açyp, aýak üstünde durdular. Täzegülem bularyň bolşuny geň görüp, çagasynyň elinden tutup daş çykdy. Täzegül ol ikisiniň arasynda bolýan gürrüňi eşitmek isleýärdi welin, olaryň gürrüňi munuň gulagyna ýetmän galýardy. Diňe käbir sözleri aňşyrsa-da, olaryň gürrüňiniň näme hakdadygyny bilip bilmedi.

— Gutlymyrat, meniň saňa tabşyrjak zadym bar — diýip, Seýitmyrat beg Gutlymyrady öňünden berkläp başlady. — Sen ol işi bitirseň-de, bitirmeseň-de, ony hiç ýerde, hatda aýalyň ýanynda-da agzyndan gaçyrmaly dälsiň. Eger bir ýerde agzyndan sypdyraýsaň, onsoň soňy gowy bolmaz. Düşünýärmiň?

— Ýok, ýok, beg, arkaýyn bolaýyň — diýip, Gutlymyrat hemişeki sadalygy bilen gürledi.

— Ol gury sözün bolmaýar — diýip, Seýitmyrat beg oňa kasam etdirdi. Diňe şondan soň söze başlady. Özem ýumşuny aýtmaga geçmezden öňürti ýene Gutlymyradyň agyryly ýerinden tutdy. — Şu güne çenli seni il biri hasaplaman, saňa ýer-suwdan paý bermän geldiler. Şu uruşdan soň şonam özüm düzederin.

Gutlymyrat hemişe ýerden, suwdan paýly bolmagyň arzuwyndady. Bir wagt bolup geçen bir sanaşykda Öwezmyrat batyr gygyryp, ony hem hakly edipdi. Emma soň haýsydyr bir aksakgalyň gürrüňi bilen, saýry diýip, onuň paýyny kesipdiler. Şonda Öwezmyrat batyr «Aý, Gutlymyrat, ýer-suwdan kän zat ýok-la, hanha ony ekýän kim, bakýan kim, bar, sen meniň paýymy ekäý» diýipdi. Gutlymyradam oňa «Ol aýdýanyň dogry, batyr, ýeri-suwy ekýän ýok. ýöne il deninde paýyň bolsa ýagşy» diýipdi. Eger ýer-suw berilse, eline «il biri» diýlip, möhürli hat berildigi hasaplajakdy. Öwezmyrat batyr ýene-de omy ýerli-suwly etjek bolup ýörite ugruna çykypdy, ýöne ara başagaýlyk düşüp, bu iş soňa galypdy.

— Ol aýdýanyň dogry, beg. Ýer-suw başyna gidip ýatyr. Emma maňa berenoklar — diýip, Gutlymyrat ýüreginden syzdyryp aýtdy.

— Hawa — diýip, Seýitmyrat beg onuň aýdanlaryny ýeke söz bilen tassyklady-da, soňra gürrüňi öz isleýän ugruna gönükdirdi. Indi ol şeýle bir assa gepleýärdi welin, edil alkymynda bolaýmasaň, onuň näme diýýänini eşitjek gümanyň ýokdy. Ol kimdir birini ýamanlaýardy, ele-sala gelmez ýaly edýärdi. Gutlymyradyň hereketleri üýtgäp, onuň şu gürrüňleri diňlemek islemeýändigi aňdyrýardy. Ol sesini çykarman zordan saklanyp duran ýaly görünýärdi. Ahyram ol Seýitmyrat begiň gürrüňini soňuna alsaňadymy-nätdimi:

— Beg, ol beýle däldir ahyry — diýip, onuň sözüni böldi.

— Adam bu berebekgeý dile düşmeze gep düşündirjek bolýar. Bu-da gaýta agzyna gelenini urýar. Biraz dur-da, gürrüňiň yzyny eşit-dä — diýip, Seýitmyrat beg oňa herreldi. Onuň gürrüňlerine ýüregi çydamasa-da, Gutlymyrat içine salyp, geňlemän durmaly boldy.

Gürrüň Gutlymyradyň çak edişi ýaly perraçlar hakda bolman, düýbünden başga zat hakdady. Seýitmyrat begiň «ol biziň tirämiziň abraýyny, namysyny ýere çaldy, ýüzügaraçylyk getirdi» diýen sözleri gulagyna ilende, Täzegül gürrüňiň ýa Gandym aksakgal, ýa-da Öwezmyrat batyr hakda barýandygyny güman etdi. Gutlymyradyň özüni gaty üýtgeşik alyp barmagy hem gürrüňiň önjeýlidiginden habar berýärdi.

Seýitmyrat beg sözüniň bir bölegini gutaryp, esasy gürrüňe geçmekçi bolan ýerinde bir salym dymdy. Gutlymyrat pursatdan peýdalanyp, ara söz goşdy.

— Onda indi näme etmeli?

— Elbetde, şeýle adamlary ýok etmeli bolar — diýip, Seýitmyrat beg kesgin jogap berdi. — Ony sen başarmaly. Senden başga başarjak ýok.

— Öldurmelimi? — diýip, Gutlymyrat gönüläp sorady.

— Hawa, öldürmeli.

Gutlymyradyň depesinden gaýnag suw guýlan ýaly boldy. Esli wagtlap özüni ele alyp bilmedi.

— Nädersiň? Başaryp bilermiň? Sen başarman, kim başarar? Başaryp bilersiň ahyry — diýip, Seýitmyrat Gutlymyrada hem sorag berýärdi, hem yrmaga jan edýärdi.

Gutlymyrat edil düýş görýäne döndi. «Bu nähili gürrüň boldy, men kimdirin?» diýip, öz ýanyndan samyrdady. Birdenem ukudan oýanan ýaly boldy-da:

— Beg, aý, beg, bu sözlere neneň diliň bardy? Garyndaş özüňkidir, men bir gelmişek gulduryn — diýip, gaty-gaty gürlänini özi-de duýman galdy.

— Gygyrman geple, eşek! — diýip, Seýitmyrat beg töweregine gorkuly nazar aýlady. — Assa geple, gul... Başaryp biljekmi, ýokmy, sen şony aýt maňa.

Gutlymyrat göýä bir zynjyr tanap boýnuna atylyp barýan ýaly, iki elini daldalady:

— Ýok, ýok, beg, men hergiz ol işi başaryp bilmen. Asyl, asyl başarman...

Seýitmyrat beg gazaba mündi-de:

— Antyňy bozup, şu sözi bir ýerde agzyňdan çykaraýsaň, diri gezmersiň — diýip, gaharly ädimläp onuň ýanyndan gitdi. Gutlymyrat onuň yzyndan garap durşuna:

— Toba essapyrylla... Asyl başarman... Bu näme boldugyka? Bu onuň oýnumyka ýa çynymyka? Çyny, çyny... Toba essapyrylla... — diýip, yzyny üzmän samraýardy. Ahyry ol saňsar ýaly bolup, iki ýana yraň atyp yzyna dolandy. Gapynyň agzynda duran Täzegül:

— Näme boldy? — diýip, geň galyp sorady.

— Aý, sen sorama — diýdi-de, Gutlymyrat tukatlyk bilen başyny aşak saldy. — Adam ölmese, her haýsyny eşitjek, her haýsyny görjek.

Ol dymdy. Ol hemişe bir zat eşitse, dessine Täzegule gürrüň bererdi. Täzegül bu gezegem şeýle bolar diýip, onuň gürläp başlaryna garaşdy. Emma, näme üçindir, Gutlymyrat geplemeýärdi. Diňe käte bir «toba, essapyrylla» diýip gaýtalaýardy.

— Näme boldy, aýt ahyry — diýip, onuň özüniň gürrüň bermejegine gözi ýeten Täzegül gyssap başlady. Gutlymyrat onuň goýmajagyna akyl ýetirdi.

— Aý, Täzegül, aýt, aýt diýip, ýüregim byjyklap dur. Men onuň ölümindenem gorkamok. Emma ant içdim, ant. Men neneň aýdyp bilerin. Eger başda şeýle gürrüňiň boljagyny bilen bolsamdym, ant içmezdim — diýip, ahmyrly seslendi. Onuň oturyp karary ýetmedi. Birden ýüregine bir küý geldimi-nämemi, Täzegüle ýüzlendi. — Täzegül, torba çörek sal.