Günorta-Demirgazyk konflikti we YPF-nyň döwletiň eýeçiligine geçirilmegi

Günorta-Demirgazyk konflikti we YPF-nyň döwletiň eýeçiligine geçirilmegi

Dünýä syýasatynyň nahili emele gelýandini görkezýän bir waka geçen hepde Ispaniýa bilen Argentinanyň arasynda bolup geçdi.

Argentinanyň hökümet başlygy Kristina Fernandez de Kirçner (Cristina Fernández de Kirchner) 1999-njy ýyldan bäri %57 aksiýasy Ispaniýanyň Repsol firmasyna degişli bolan YPF (Yacimientos Petrolíferos Fiscales) firmasyny täzeden döwlet eýeçiligine geçirmek baradaky karary iki ýurdyň arasyna uzak möhlete çekip biljek krizisiň başlamagyna sebäp boldy. Krizisiň hakyky sebäpkäri hakynda maglumatlar ýüze çykyp başlanda görşümiz ýaly aslynda krizisiň özi has uly bir çekişmäniň dowamaty. Has çuňlygynda ösüşini tamamlan Günbatar ýurtlary bilen ösüşi dowam edýän we ösüşi üçin energiýa mätäçligini çekýän Hytaý barlyşyksyz söweş ýagdaýyndadyr. Emma Günbatar tarapyň baş wekili ABŞ hem, Hytaý hem göreşi başga aktýorlaryň üsti bilen ýöretmegiň tarapdary. Edil Sudanyň demirgazyk we günorta diýlip ikä aýrylan wagtyndaky ýaly iki uly güýjüň atlarynyň tutulamaýşy ýaly.

Yenede şeýle boldy. Argentina hökümedi YPF-ny “tebigy serişdelere häkimiýetiň täzeden düzülmegi” –ni öňe sürüp döwlet eýeçiligine geçirilendigini mälim etdi. Argentinanyň halky hem bu ýagdaýa uly ýeňiş hökmünde garap goldadylar. Sebäbi Ispan Repsolyň dolandyryşyndaky YPF yzygiderli zyýan çekýardi. Şereketiň nebit çykaryş netijesi 1999-njy ýyldan 2011-nji ýylyň soňuna çenli 40% azalypdy. Tebigy gaz çykarylyşy ýokary görkeziji bolan 2004-nji ýyldan bäri 37%-lik azalypdy. Repsol-YPF uly mukdarda karz alanlygynyň üstesine soňky bir ýylyň içinde örän uly nebit ýataklarynyň üstünden barandyklaryny mälim etdiler. Beýle çykyşlaryň energiýa ulgamynda satmazdan öň bahany galdyrmak usulydygyny hemme bilýar. Repsol Argentinadan çykmaga çalyşýar emma çykan wagty başdaky maýa goýumy bolan 13 milliard dollarynyň öwezini mümkin boldygyndan dolmaga çalyşýardy.

Şeýlelikde Argentin hökýmediniň döwlet eýeçiligine geçirmek barada kararyndan soň Finans Taýms (Financial Times) gazedinde çykan habar Ispaniýollaryň YPF-nyň elindäki aksiýalaryny bir Hytaý şereketine satmaga taýarlanýandygyny öňe sürdi. Habarda bu hereketiň döwlet eýeçiligine geçirilmezden öň Argentinalylaryň öňüne geçilendigi barada aýdýardy. Her hili ýagdaýda YPF-nyň gymmatynyň emeli ýagdaýda gymmatladylmagyna çalyşylýandygy, 57%-lik aksiýanyň gymmat bahadan Hytaýlylara satylmaga çylyşylandygy emma bu herekediň netije bermändigi aýdyňdy. Bu ýagdaý ABŞ hökümediniň YPF-nyň döwlet eýeçiligine geçirilmegine namüçin Ispaniýanyň isleýşi ýaly garşylyk görkezmänligini aýan edýärdi. Amerikalylar bu uly nebit firmasynyň Hytaýlylaryň eline geçeninden Argentina hökümediniň elinde galmagyny saýlan bolmalydy.

Ispaniýa we Ýewropa Bileleşigi dörän ýagdaýlara elbetde razy däl. Emma bu garşylyklaryny Ispaniýa – Argentina ykdysady gatnaşyklaryny kesmek derejede açyk ýagdaýda mälim etmek ýaly artykmaçlyklary ýok. Edil 2004-nji ýylda Orsýetiň köp ýewropa ýurtlarynyň närazyçylygna garamazdan Ýukosyň dolandyryşyny ele salmagy netijesinde ors nebit we gazyna mätäç bolan ýewropa ýurtlarynyň sessiz galmaga mejbur bolşy ýaly bir ýagdaý bilen ýüzbe ýüzdiris. Argentina Ispaniýanyň ykdysadyýetiniň üçden biri ululygynda. Emma Braziliýanyň ýanynda bolmagam oňa ýeterlik. Günorta Amerika ýurtlaryň öz aralarynda oňşup bilelikde hereket etmäge başlamaklary netijesinde Ispaniýanyň we ÝB-nyň edip bilaýjek zatlary azalýar.

YPF krizisinde Argentina hökümediniň, has hem hökümet başlygy Kristina Fernandeziň özüniň goragly ykdysadyýete ynanmagyna we hususylaşdyrmaga garşylyk görkezmegine salgylanmak hem bolar. Emma bular 20-nji asyr bilen 21-nji asyry birbirinden aýyrýan aýratynlyklar däldir. Demirgazyk – Günorta konflikti, energiýa mätaçligini gidermek üçin dünýäň hemme ýerinde näçä dursada nebit-gaz firmalaryny almaga çalyşýan Hytaýyň we regional bileleşikleriň hem-de ykdysady garaşlylygyň ýurtlaryň daşary syýasat alternatiwalaryny çäklendiýändigi täze asra degişli synlar. Oýunyň täze normalary şular...
Kerim Baljy 20.04.2012