1-nji kitap: 5-nji bap: Dost aýralygy. Ata Gowşudowyň 'Perman' romany

Özüniň iň ýagşy dostundan aýrylanynyň gaýgy-gamynyň üstesine Öwezmyrat batyra has agyr degen bir dert Batyr hajy duşandan soň atlylarynyň arasynda dörän müňkürlik boldy. «Batyr hajy öz doganoglany bolany üçin ony öldürmän, gitjek ugruna goýberipdir, başga bir adam bolan bolsa, hökman öldürerdi» diýşip, atly ýigitler topar-topar bolup öz aralarynda gürrüň edýärdiler. Stepan näbelli bir ugra ugradylandan soň, öňki müňkürçilikli gürrüňleriň üstüne täze gürrüňler hem artdyrylyp başlandy. «Stepan aga Batyr hajyny öldürmeli diýipmiş. Stepam bilen Öwezmyrat batyryň arasynda tersligiň döremegine hem şol sebäp bolupmyş. Öwezmyrat batyr bir ýol tapyp, Stepany ölüme ugradypmyş. Stepan dogruçyl hem gowy adam. Ol patyşanyň zulumyndan gaçyp, pena gözläp gelen bir mysapyr... Şeýle adama kast etmeklik namysly türkmen ogluna ýaraşmaz. Beýle iş diňe binamyslaryň işi bolar» diýşip, atlylar öz aralarynda gürleşýärdiler.

Öwezmyrat batyr bu gürrüňlerden habarsyz şol tukatlygyna gezip ýörýärdi.

Stepan gidenden soň birnäçe gün geçipdi. Öwezmyrat batyr öz çadyrynyň gapysynda otyrdy. Kany batyr bolsa şol öz-özüne käýinip hüňürdemegini dowam edip, öz işi bilen güýmenip beýle ýanynda otyrdy. Şol wagt hem atlylarynyň bir topary ýygnanyp, munuň ýanyna geldi. Öwezmyrat batyr ýüzüni galdyrsa, atlysynyň içinde bolan Garry batyr ýaly sada garrylar bir bölek ýigidiň öňüne düşüp gelipdir. Atlylarynyň galanlary hem ygym-sagym bularyň yzyndan gelip ýygnanýar. Öwezmyrat batyr hemişeki perwaýsyzlygy bilen:

— Geliň — diýdi.

— Geldik, batyr.

— Ýagşy, gelipsiňiz. Näme, gelşiňiz habarlymy ýa-da küşt meýliňiz barmy? Baryňyz bir tarapa bolsaňyzam utularsyňyz — diýip, Öwezmyrat batyr syrly ýylgyrdy. Gelenler bir salym dymyp oturanlaryndan soň, Garry batyr söze başlady:

— Batyr, biziň habarymyz bar.

— Näme habar? Aýdyň, eşideli.

— Hawa, oglanlaryň arasynda şeýle bir myş-myş gürrüň ýaýraýar. Oglanlar şonuň anygyna ýetäýeliň diýdiler — diýip, Garry batyr ýigitleriň adyndan gürledi.

Öwezmyrat batyr birhili geň galdy.

— Be, o nähili gürrüňkä? Aýdyp oturyň.

— Hawa, hamala sen öz atlylaryňa duýdurman, eden işiňi öz başyňa edýärmişiň.

Garry batyr şeýle diýende, Öwezmyrat batyr onuň ýüzüne çinerildi.

— Hawa, bolup biler — diýdi. — Sebäbi hemme atly bilen maslahatlaşylyp edilmeli işem bolar, hiç bir adama bildirilmän edilmeli işem bolar. Emma men-ä, öz bilşimçe, ýurduň ýa-da atlylaryň zyýanyna işlän däl bolsam gerek.

Garry batyr hem ýüregindäkini aýtmagyny dowam etdi:

— Sen Batyr hajyny ýanynyň haty bilen tutupsyň. Ýöne ony öldürmän goýberipsiň. Ony öz garyndaşym diýip, sylap goýberdiňmi ýa-da başga sebäbi barmy?

Öwezmyrat batyryň birden gahary geldi, depe saçlary üýşdi. Ol gazaply nazaryny Kany batyra tarap aýlap goýberdi-de, ýene Garry batyra ýüzlendi:

— Hawa, men ony goýberdim. — Aýak üstünde duran hem oturan ýigitler biri-biriniň ýüzlerine seredişdiler. Öwezmyrat batyr dyngy beren sözüni dowam etdi. — Hawa, men ony goýberdim. Ýöne onuň ýanyndan hiç bir hat çykmandy... Men olary kimleriň iberenini aňýardym. Ony iberenler Dykma serdar, Seýitmyrat beg, Hanmämmet atalykdy... Men bulary bilýän welin, delilim bolmady. Men delilim bolmasa-da, ony hökman öldürjekdim. Ýöne onam edip boljak däldi. Eger şeýden bolsam, onda «öz garyndaşyny öldürmän goýberdi» diýip size habar beren şugul «Öwezmyrat delilsiz adam öldürdi, nähak gan dökdi» diýip size habar bererdi. Munuň tapawudy näme? Ýeke özüm oňa duşan bolsamdym, ol gördüm-bildimsiz ýok bolardy. — Ol şu ýerde özüniň gan guýlan ýaly gözlerini ýene Kany batyra tarap aýlady. Ýigitleriň birnäçeleri Hal molla tarap seretdiler. Sebäbi bu gürrüňi has gyzyklandyrýan Hal mollady. Mundan habarsyz Öwezmyrat batyr ýüzüni aşak salyp, gürrüňini dowam etdi. — Hawa, işiň bolşy şeýle. Sizem haýsyny isleseňiz, öz göwnüniziň söýenini diýiň. Meniň üçin tapawudy ýok... Ýöne arman Batyr hajy elimden diri sypdy. Ýöne olam ölmeli welin, ilki bilen ony iberýänleri öldürmek gerek. Onuň üçinem delil gerek.

Bir salym ara dymyşlyk düşdi. Şondan soň Garry batyr indiki soragyna geçdi:

— Ýeri, bu Stepan aga näme boldy? Olam birden ýok boldy. Biz ondanam bihabar.

— Hawa, olam «ýok» boldy — diýip, Öwezmyrat batyr onuň aýdanyny tassyklady.

— Nähili ýok boldy?

— Ýöne gitdi... Şu günler ol şu taýda görnenok. Elbetde, ol şu taýda ýok. Bolsa görnerdi.

— Nirä gitdi?

— Etrege gitdi.

— Näme işe gitdi?

Öwezmyrat batyr bir salym dymandan soň kesgin gürledi:

— Onuň näme işe gidenini siziň bilmegiňizem gerek däl, onuň size geregem ýok.

— Bizden ogryn Etrekde onuň näme işi bolup biler? Biz ony hökman biläýmeli — diýip, atlylaryň biri gygyrdy. Dili ýeňillerden ýene biri gapdaldan gygyrdy:

— Hemme işi diňe Öwezmyrat batyr bilip, başga adamlar bilmesiz bolsa, iş başa barmaz.

Öwezmyrat batyryň gany depesine urdy. Ol tarsa ýerinden turdy. Gazaba mündi.

— Onuň näme iş bilen Etrege gidenini diňe men bilýän. Başga biriňem bilmeýärsiňiz. Şony siz bilibem biljek däl. Şonda asman paýyňyzy çekýän bolsaňyz çekiň!.. Şony siz bilmersiňiz. Düşnüklimi?.. Menem siziň bir tutma serdaryňyz däl. Özüňiz ýaly bir adam. Kimi-de bolsa, ýene birini serdar ediniň. Goý, ol meýdan etjek bolsa-da, siziň ýaly edermen ýigitlere geňeşip etsin. Emma men şu wagta çenli eden işlerimiň ýapyk ýerlerini size açyp görkezjek däl. Hany, meniň çadyrymyň töwereginden aýrylyň. Miltiňiz bolsa-da, ine meýdan!

Ol şeýle diýdi-de, bir ýakaraga çykdy. Gylyjynyň baljagyny ýazdyrdy.

— Beýle kelpeň gürrüňi ara atmak nämä gerekdi — diýip, Garry batyr ýaňky kelesaňlyk eden ýigitlere käýýemäge başlady. — Öwezmyrat batyr, elbetde, bize zyýanly bir iş etmez ahyry.

— Serdaryň öz atlylaryndanam ogryn saklamaly işleri köp bolýar ahyry — diýip, ýene biri seslendi. — Bu kelesaň akmaklar mana düşünmän, agzyna gelenini urup durlar.

Başga-da şunuň ýaly aýdanlar tapyldy. Garaz bular öz aralarynda maslahat tapyp, ýaňky kelesaň ýigitleriň käýinjini ýetirdiler.

— Baryň, maslahatyňyzy, ho-ol, Garry batyryň çadyrynda ediň ýa-da hol köpbilmiş serdar ýigitleriň çadyrynda ediň. Meniň çadyrymyň ýanyndan dagaň, men dynç aljak — diýip, Öwezmyrat batyr gygyrdy-da, bu gürrüňçilikden kowlan ýaly, özi bir çete çykyp gitdi.

Ýigitler dargamak bilen boldular. Olar öz aralaryndaky kelesaňlara käýinýärdiler.

Bu gün atla ýolbaşçylyk eden bolmady. Bu gije töwerekde garawul goýan hem bolmady. Diňe Garry batyr gijäni ýatman geçirdi.

— Bu kelesaňlar ähli atlynyňam ganyna galjak— diýip, ol ertir ir bilenem käýinjiräp ýördi. Soňra ol ýanyna ýene iki sany adam alyp, Öwezmyrat batyra töwella etdi. Emma edil daşa ýagmyr ýagan ýaly, ol asyl bularyň gürrüňinem diňlänok.

Iki gün şeýle geçdi. Ahyry ähli ýigitler birigip baryp töwella etdiler. Ol iki kelesaňam çykyp:

— Batyr, biz ýalnyşypdyrys — diýip ýalbardy.

Ahyry Öwezmyrat batyr razy boldy. Ýene atlylaryň serdarçylygyny boýnuna aldy. Edil şol günüň ertesi atlysynyň öňüni başlap ugramagyň pikirini edip oturan mahaly bir bölek atly geldi. Bularyň içinde biri kellesinden agyr ýaralanypdyr. Ol ýigidiň kellesini köne ak köýnekleri ýyrtyp sarapdyrlar Ol atlylar Öwezmyrat batyryň çadyrynyň agzyna baryp, ýaralyny düşürdiler.
Ýaralyny iki adam tutup, tekgeläp saklap durdy. Öwezmyrat batyr çadyrdan çykyp, bu nätanyş adamlaryň bolup durşuna aňk-taňk boldy.

— Ony näme gözgyny edýärsiňiz? Gyşardyň — diýdi. Ýöne ol ýaraly gyşartsalaram galjak bolup urunýardy. Öwezmyrat batyr «men näme tebipmi, ony meniň ýanyma getiripsiňiz!» diýýän äheňde ýaralyny saklap duran ýigitlere ýüzlendi. — Munuň ýarasy gaty agyr eken. Oba äkiden bolsaňyz gowy bolardy.

Ýaralynyň ýoldaşlary:

— Meni Öwezmyrat batyra eltip tabşyryň diýip, bizi goýmady bu — diýişdiler. Şundan soň Öwezmyrat batyr has geň galdy.

— Bu kim? Asyl muňa näme boldy? — diýip sorady.

Öwezmyrat batyryň sesi gulagyna ildi-de, ýaraly turjak bolup synandy. Onuň arkasyndan tekge berdiler. Ol ýigrimi, ýigrimi bäş ýaşlaryndaky ýigitdi. Onuň ýüzünde gan nyşanasy galman, üç ýuwlan ak esgä dönüpdir. Ol çalaran gözlerini süzgegräk açdy-da:

— Batyr, salawmaleýkim — diýip, çalaja pyşyrdady.

— Aleýkim. Saňa näme boldy?

— Hiç zat — diýip, ýaraly ýöne has ýokarrak galkynjak boldy. Ýöne ol özüniň ysgyn çenini aňdymy-nämemi, şol bir bolşuny saklap gürrüňini dowam etdi. — Batyr, meniň adym Ilmyratdyr. Men on iki ýaşymy dolduryp, garyndaşlarymyzyň biriniň goýnuny bakmaga başladym. Sekiz ýyl çopançylyk etdim. Il çopan adyny aldym. Indi iki ýyldyr, men ata çykdym, gylyç dakyndym. Indem saňa aýtmaly habarym bar, batyr. Weli batyr öldi.

👍

Öwezmyrat batyr allaniçiksi boldy.

— Weli batyr öldi?

Ýaraly demini dürsäp, çalaja pyşyrdady.

— Öldi...

— Ony kim öldurdi? — diýip, Öwezmyrat batyr gazaply seslendi.

— Ony meniň garyndaşlarym, Sapa mergeniň ogly bilen doganoglany öldürdi. Olaryňam ikisini-de men öldürdim.

— Şeýle diýsene — diýip, Öwezmyrat batyr içini hümletdi.

— Hawa, şeýle... — Ýaraly barha ysgynsyz pyşyrdaýardy. — Batyr, senem gapyl gezýärsiň. Men bir wagt bir gije näbelli atlyny kowdum. Ol gelip atdan düşüp, şäheriň galasynyň berk ýerinden aşmakçy boldy. Men ony tüpeňledim. Telpeginde... hat...

Onuň mundan aňry geplemäge ysgyny galmady. Onuň ýüzündäki der damjalary göýä ak matanyň ýüzüne düzülen mermer däneleri ýaly ýaldyraýardy. Ýarasyndan kän gan akmagy sebäpli, onda ysgyn-deramat galmandy. Ol gözüni süzüp, özünden gitdi.

Ýaralynyň ýagdaýy bilen başagaý adamlar onuň telpek, hat hakdaky syrly gürrüňine ullakan üns berip durmadylar. Bu sözlere üns beren ýekeje adam bardy. Ol hem Hal mollady. Telpek, hat sözüni eşiden Hal mollanyň ýüzi üç ýuwlan esgi ýaly agaryp gitdi. Onuň kalbynda elhenç wehim döredi. Häzir onuň ýüzüne üns berýän ýokdy. Ýogsa onuň ýüzündäki syry aňmak kyn däldi.

Bu ýigidiň ýoldaşlarynyň gürrüň bermegine görä, Weli batyr bir gije bir ýere çykanda öldürilipdir. Ony kimiň öldüreni hem mälim bolmandyr. Emma Ilmyrat Weli batyry öldürmekde öz garyndaşy Sapa mergeniň ogluna hem onuň doganoglanyna müňkür bolup, olary öldüripdir. Olar hem muny agyr ýaralapdyrlar. Onsoň Ilmyrat öz garyndaşlaryndanam çekinip, «maňa Öwezmyrat batyr hossarçylyk etsin» diýipdir.

Bu gürrüňlerden soň, Öwezmyrat batyr meseläniň düýbüne ýetdi. Öwezmyrat batyryň atlysynyň içinde Hasymguly tebip bilen tä ömrüniň ahyryna çenli bile gezen, onuň iň ýakyn şägirtlerinden biri bolan adam bardy.

— Sen şu ýaralyny adam etmegi öz boýnuňa al. Men seniň muzduňy iki esse edip tölärin — diýip, Öwezmyrat ýaralyny onuň boýnuna atdy. Özem «şähere barmaň, gum içinde pylan guýuda pylany bardyr, şona baryp meniň adymy beriň» diýip tabşyrdy. Ol ýere nähili gitmelidigini salgy berdi. Tebibiň ýanyna iki atly goşdy. Ýaralyny olaryň biriniň syrtyna mündürip, onuň biline guşak bilen daňdylar.

Zehinli ýazyjy Ata Gowşudowyň 'Perman' romanynyň 'Dost aýralygy' atly 1-nji kitabynyň 5-nji babynyň soňy.

Bu eser ýa bu bap baradaky pikirleriňizdir ýa-da romanyň dowamyny ýazmak baradaky teklipleriňizi şu aşakda ýazyp bilersiňiz.

P.S. Romany elektron görnüşe geçirýärkäm, bilmezlikden goýberen säwliklerim ýa-da harp ýalňyşlary bar bolsa we eger ol harplar siziň romany okamagyňyza päsgelçilik döredýän bolsa, kyn görmän aýtmagyňyzy isleýärin. Men indikile ol ýalňyşlary düzetmekçidirin.

gollanma.com-da bara bu roman, download edaymeli. Dessanlar yokmy sawyer sende? Sholary tapma kyn.