Baýram han hakda rowaýatlar>>

Beýik Mogollar imperiýasy Baýram han döwründe şahyrlara, alymlara hem-de sungat işgärlerine hemaýat etmekde harajat gaýgyrmandyr. Şahyrlara, alymlara pul paýlanda, Baýram hanyň hazynasynda ýekeje teňňe-de galmaýan wagty az bolmandyr. Şol döwürlerde daş-töwerekden şahyrdyr alymlar Baýram hanyň töweregine ýygnanypdyr.

Bir gezek bir şahyr Baýram hanyň ýanynda hiç wagt bir jam doly tyllany görmändigini aýdanda, ol hazynadaryna bir jam doly tyllany alyp gelmegi buýrýar. Haçanda, pul geti-rilende, şol puly şahyryň eline beriň, diýipdir.

“Beýle-beýle şygyr ýazyp bilýän adam bir jam doly tyllany öz eli bilen tutup görsün.”

Hazynaçy tyllany şahyryň eline beripdir. Bir az durandan soň tyllany yzyna almakçy bo-lupdyr. Şonda Baýram han.

- Goý, tyllalar şahyrda galsyn. Ol tyllalar öz eýesine gowuşdy diýipdir.

***

Baýram han türkmeniň ogly Hanlar hany Abdyrahym han hem döwrüniň beýik şahslaryndan bolupdyr. Ol hem kakasy ýaly şahyr, filosof hem döwlet iţgäridir.

Göräýmäge sadaja, emma siňe seredende, çuňňur manyly:

“Gül sen nädip, öz içiňden açylyp bilýäň” Gül öz içinden açylýar, şonuň üçin hem gül owadan, gül näzik, gül ýakymly bolýar ýaly ajaýyp pikirler ýa-da

“Derýalar öz suwuny özi içenok, miweli agaçlar hem miwesini özi iýenok” ýaly filosofik pikirler hem Abdyrahym hana degişlidir

Hanlar hany Abdyrahman han alan asylly terbiýesine laýyk asly halal, päk ahlakly, dilewar, märeke söýen şahandaz adam bolupdyr. Aşakda Abdyrahman hana degişli bolan bir rowaýaty gürrüň bermegi makul bildik. Bu rowaýat arkaly Baýram hanyň ogly Abdyrahym hanyň päk ahlagy ýokary adamkärçiligi nygtalýar.

Ýokarda belleýşimiz ýaly Abdyrahym han meýlishalar, açyk göwünli, şahandaz adam bolupdyr. Ol döwürlerde Delide gaty baý bir dul aýal ýaşaýar eken. Özem märeke-meýlis guramagy halaýan zenan bolupdyr. Özi öýünde bir märeke berse, hökman Abdyrahym hany çagyrar eken. Günleriň birinde şol aýaldan Abdyrahym hana şeýle mazmunly çakylyk gowuşýar.

- Siziň hezretleriňiz şu gün agşam meýlisimiz bar. Eger Siz hem şol meýlisi-mizde bolsaňyz gaty hoşal bolardyk.

Bu çakylygy alan Abdyrahym han agşamaralar şol aýalyň öýüne ugraýar. Emma ol gelende, dul aýalyň öýünde hiç kim ýok eken. Abdyrahym han işikden girende, ony hyzmatkärler däl-de ýuka köýnek geýnen dul aýalyň özi garşy alýar. Hanlar hany bu zatlaryň sebäbini soranda, ol aýal:

- Men märekäni şu gün diňe sen üçin guradym. Sensiz maňa bu dünýä gerek däl. Maňa sen ýaly ogul gerek. Şonuň üçin bu agşam myhmanym bolsaňyz diýýär.

Abdyrahman han ol aýalyň özüne çekiji alyna maýyl bolman ýa-da azgyn diýip, aýala jeza bermän baryp, öý eýesi dul zenanyň ýanynda oturypdyr-da:

- Meniň ýaly ogul isläp, meni ýörite çagyrypsyň. Ýöne meniň ýaly ogluň bolmagy maňa bagly däl, ol Allanyň işidir. Sen çyndan meniň ýaly ogluň bolmagyny isleýän bolsaň ine men seniň ogluň bolaýyn kabul etseň diýip, kellesini dul aýalyň dyzyna goýupdyr.