GÖNÜBEK (Gökdepe söweşine gatnaşan türkmeniň gürrüňi) (bölek)
Aradan köp ýyllar geçensoň, 1900-nji ýyllar töwereginde Za-
kaspi oblastynyň naçalnigi hem goşun komanduýuşisi general
Kuropatkin adatyna görä obalara aýlanyp ýörkä, bir goja bilen
gürrüňdeş bolup, ondan:
—Gökdepäniň diwarlarynyň eteginde näçe türkmen gyryl-
dy? — diýip sorapdyr.
—Üç—diýip, goja jogap beripdir. General gaýtalap soranda,
goja ýene öňküsi ýaly:
— Üç — diýip jogap beripdir.
Kuropatkin goja öz soragyna düşünýän däldir öýdüpdir, di-
ňe ruslaryň özüniň bäş müňden gowrak wepat bolan türkmeni
jaýlandygyny, özüniň gala alnanda öldürilen türkmenleriň tak-
mynan sanyny bilmek isleýändigini aýdypdyr. Goja edil öňküsi
ýaly:
—Üç—diýip gaýtalapdyr. Gürrüňdeşiniň alasarmyk ýag-
daýda galandygyny duýan goja soňra dilmaja ýüzlenip şeýle
diýipdir. —Sen ýanarala aýt, men onuň soragyna düşünýärin,
ol ýere duwlanan ähli adamlaryň umumy sany hakda aýdýar.
Wepat bolan gaty köp adamyň jaýlanandygy hak, ýöne heleýle-
rimiz olary hut şol günüň ertesi dogurdylar. Meniň gürrüňini
edýän üç adamym bolsa ýok, hiç wagt bolmazam.
— Ol üç adam kim?
— Amangeldi göni, N. bilen N.
Sorag:
Состояние архива
● Полный текст
● Сохранено комментариев: 50/50
Опубликовано на сайте: ertir.com · Источник: копия Web Archive — ertir.com, 8 мая 2012 · Открыть оригинал ↗
Комментарии 50
onyn dogrydyr yone mena name uchin shol yerde shol gojan N. bilen N. diyenine dushunip bilemok bolmasa bashga hanlaram kana shol urushda gahrymanlarcha wepat bolan gel-gel shol uc sany hanyn adyny tutupdyr dine
salam, ildeşler.
men şol N. bilen N.-nin kimdigini anyk bilemok. şu temany-da şol sebapli açdym. gojanyn şeyle diymegi olaryn atlary N harpy bilen başlayan bolmaly diyen pikir döredyar.
yakarda agzalan şahyslaryn hemmesi-de uly gahrymançylyk görkezen kişiler. yöne olaryn haysy biridigini anyk bilip bolanok. jenap Sawyerin beren atlary bolsa, N harpy bilen başlanok.
A men bolsa, şol N. we N. harplar bilen ylalaşamok!!
Siz öz açan temaňyzyň ýazgysynyň çeşmesini görkezip bilermisiňiz?!
http://gollanma.com/dykma-serdar.html
http://www.ertir.com/index.php?q=blog&view=25078
http://www.ertir.com/index.php?q=blog&view=25132
sawyer inim yalan maglumat aytma
DYKMA SERDAR
Dykma serdar XIX (19-njy) asyrda, aýratynam Türkmenistanyň Russiýa imperiýasy tarapyndan basylyp alnan döwründe türkmen halkynyň harby hem syýasy durmuşynda esasy rol oýnan taryhy şahslaryň biridir. N.I. Grodekowyň berýän maglumatyna görä, ol 1825-nji ýylda börmeli baý Mämmetnazaryň maşgalasynda eneden bolupdyr. Onuň çyn ady Öwezmyratdyr.
Bir gezek ýomutlar alaman edip, Mämmetnazar baýyň malyny talapdyrlar. Mämmetnazar baý olardan aryny aljak bolup öwezalamana gidende öldürilipdir. Şol wagtlar Dykma serdar ýedi ýaşynda eken. Doganlary Atamyrat bilen Öwezdurdy atasynyň zadyny paýlaşanda, Dykma serdara diňe bir paý ýer bilen suw goýupdyrlar.
Dykma serdar on üç ýaşyndan alamana gidip başlapdyr. Büjnürt kürtleriniň üstüne alamana gidilende, ýesir düşüpdir we Muhammetrahym hanyň türmesinde alty aýlap oturypdyr. Börmeliler müň tümen pul toplap, ony ýesirlikden satyp alypdyrlar.
Ol ýesirlikden boşandan soň, ýene alamana gidip başlapdyr. Bary-ýogy iki aýyň içinde obadaşlaryna ähli bergisini beripdir.
Dykma serdar gaty ýatkeş hem yzçy adam bolupdyr. Gije geçip giden ýerlerinem soňra ýalňyşman tapýan eken. Eýranyň köp ýerlerine bäş barmagy ýaly belet eken. Ol on ýedi ýaşyndaka daşyna ýüz adam üýşürip alamana gidipdir, kyrk müň goýun sürüp getiripdir. Basym ony serdar hökmünde ykrar edipdirler. Ol uruş tälimini kemsiz öwrenipdir.
1843-nji ýylda Dykma serdar ýanyna bäş ýüz adam alyp, Tähran-Maşat ýoluna çykýar. Tährandan Maşada zyýarata barýan we ol ýerden yzyna gaýdyp gelýän kerwenleriň üstüne çozupdyr. Zyýaratçylaryň daşyny kän atly goraýan eken. Güýçli çaknyşykdan soň, Dykma serdar üç ýüz ýesir bilen dokuz ýüz sany ýüki düýäni olja alypdyr.
Nardynyň üsti bilen gelýärkäler, Dykma serdar dagy Nardynyň eýesi Mämmethasan hanyň bukuda goýan goşunlarynyň üstünden gelýärler. Söweş bäş gije-gündize çekipdir. Mämmethasan han az sanly atlysy bilen gaçyp gutulýar. Onuň iki müň adamdan ybarat pyýada nökerini bolsa Dykma serdaryň atlylary gylyçdan geçiripdir. Dykma serdar uly olja bilen Ahala dolanyp gelýär. Şol gezekki alamanda Dykma serdar altmyş adamyny ýitiripdir.
Dykma serdar Büjnürdiň hany Haýdarguly han bilen oňat gatnaşyk saklaýar eken. Büjnürde alamana gitmeýän eken. Ýöne bir gezek Dykma serdar Hywa gidende, Haýdarguly han Börmä çozupdyr. Obany alyp bilmese-de, köp mal olja äkidipdir, alty sany adamyny hem ýesir alypdyr.
1867-nji ýylda Dykma serdar bu alamana jogap edip, Haýdarabadyň üstüne şowly çozuş edipdir. Säher bilen ýekeje ok atman, gala duýdansyz giripdirler, ähli erkek göbeklini gyryp, aýallary, oglan-uşaklary ýesir alypdyrlar. Şonda Dykma serdaryň ýanynda 450 atly bar eken. Haýdarguly han Haýdarabada gelende, ýekeje adamam tapmandyr, ýöne Dykma serdaryň yzyndan kowmaga-da gaýraty çatmandyr.
Bir ýyldan soň Haýdarguly han Dykma serdara jogap edip, Bama çozupdyr. Alty ýüz adamy ýesir äkidipdir, köp mal sürüpdir. N.I. Grodekow Gökdepe alnandan soňam şol ýesir äkidilen adamlaryň 150-siniň Eýranda bardygyny ýazýar. Spolatbog bolsa şol 150 ýesiriň aýal-gyzlardygyny belleýär.
Dykma serdar ýanyna müň atly alyp, Büjnürde Haýdarguly hanyň üstüne ugraýar. Ýöne han gaty ägä bolup, Büjnürde barýan ýollara garawullar goýan eken. Şonuň üçinem Dykma serdar Goçanda sowulýar. Merdiwanlaryň kömegi bilen Piri hem Halwaçeşme galalaryny alýar, diri galanlaryň baryny ýesir sürüp gaýdýar.
1870-nji ýylda Haýdarguly han ölüp, onuň ýerine ýaşajyk ogly han bolýar. Dykma serdar ýanyna alty ýüz atly alyp, Isfaraýna şowly alaman edýär. Köp ýesir, olja alýar. Ol Çilgüzer jülgesi bilen gelýärkä, Similgan atly goşunynyň serdary Ýarmuhammet han duýdansyz onuň üstüne çozupdyr. Ýüz ýigrimi tekäniň kellesini alypdyrlar, ýüz segsen teke hem ýesir düşüpdir. Munuň üçin Nasretdin şa Ýarmuhammet hany Haýdarguly hanyň ýaş oglunyň deregine Büjnürde han belläpdir. Şondan soň Dykma serdar dolanyp Büjnürde alaman etmejekdigine kasam edipdir, ölýänçä-de şol sözünde durupdyr.
1874-nji ýylda Tähran hökümeti Şuja ed-Döwläni tussag edip, ýerine täze hökümdar iberende, onuň ogly Abdylhasan tekelere gelip kömek soraýar. Gorjawda maslahat geçirilýär. Goçanda alamana gitmäge bir müň iki ýüz atly ýygnanýar. Saýyk galasyna ýetenlerinde Goçandyň naýyby Gahryman han Dykmanyň üstüne çozýar. Söweş birnäçe sagada çekýär. Gahryman han ýeňilýär. Dykma serdar dagy bir müň bäş ýüz ýaby olja alypdyr. Abdylhasanam wagtlaýynça Keletä — Nurberdi hanyň ýanyna göçüp gelipdir.
Ruslar 1859-njy ýylda Krasnowodskini eýelän wagtlaryndan beýläk Dykma serdaryň adyny eşidip başlapdyrlar. 1870-nji ýylda tekeler Mihaýlow aýlagyna çozanlarynda, oňa Dykma serdar hem gatnaşypdyr. M.D. Skobelew Türkmenistana gelende bolsa Dykma serdaryň ady şeýle bir meşhur eken welin, M. D. Skobelew munuň soldatlaryna erbet täsir etmeginden gorkup, goşunda Dykma serdaryň adyny tutmazlyk barada ýörite buýruk çykarmaga mejbur bolupdyr.
1879-njy ýylda Lazarew Türkmenistana gelende, Çekişlerde Dykma serdaryň ýesir çalyşmaga baran ogly Akberdi han bilen duşuşýar. Teke ýesirlerini boşadýar. Akberdi handan Dykma serdara hat iberýär. Metal pul bilen Dykma serdaryň özüne ýüz manat, Akberdi hana hem elli manat aýlyk belleýär.
Lazarewiň haty Aşgabatda bolan maslahatda okalýar. Tekeler uruşmaly diýen karara gelýärler.
Lazarew 1879-njy ýylyň awgustynda olýär we onuň ýerine general Lomakin bellenýär. Dykma serdar Gyzylarbadyň hany Sopy han bilen ilat Gökdepe galasyna ýygnanýança ruslary saklamak maksady bilen, olaryň arasyna barýar. Ruslar Dykma serdary göz tussagy edip saklapdyrlar. N.I. Grodekowyň tassyklamagyna görä, Dykma serdar ruslara peýdaly maslahatlar beripdir. Gökdepe galasy boýun egmänsoň, ruslar galany topa tutup başlapdyrlar. Şonda Dykma serdar özüniň gala iberilmegini haýyş edipdir, galadakylara uruşmaň diýip töwella etmekçidigini aýdypdyr. Emma ruslar onuň ýaragyny hem elinden alyp, tussag edipdirler. Galany alyp bilmän, yzlaryna barýarkalar bolsa Ýakubow diýen dagystanly bir dilmaç Dykma serdaryň sakgalyndan tutup silkipdir. Öň ruslar bilen uruşmazlygyň, parahatçylykly gatnaşyk etmegiň tarapynda bolan Dykma serdar şondan soň olaryň ganym duşmanyna öwrülipdir. Ruslar Bendesene ýetenlerinde ol ýanynyň adamlary bilen ruslaryň arasyndan gaçypdyr.
Dykma serdaryň ruslaryň arasynda bolmagy ony ynamdan gaçyrypdyr. Oňa dönük hökmünde garap, obasyny talapdyrlar. Dykma serdar aman sorap, Nurberdi hanyň ýanyna barypdyr. Nurberdi han Garaganda maslahat geçirip, Dykma serdary dönük hasaplamaly däl diýen karara gelýär. Oňa ruslaryň üstüne çozup, ynjalyk bermezlik tabşyrylypdyr. Dykma serdar ruslaryň üstüne telim gezek şowly çozuşlar edipdir, olara köp maddy zyýanlar ýetiripdir, ençeme soldatlaryny ýok edipdir.
Nurberdi han ölenden soň, Dykma serdaryň täsiri has güýçlenýär. M.D. Skobelewiň 1880-1881-nji ýyllardaky ikinji Ahal-teke ekspedisiýasy döwründe tekelere, esasan, Dykma serdar ýolbaşçylyk edipdir. Resmi taýdan şeýle diýlip yglan edilmedigem bolsa, hakykat ýüzünde Dykma serdar tekeleriň baş serkerdesi bolupdyr. Maslahatlara köplenç Dykma serdar ýolbaşçylyk edipdir we esasan, onuň pikirine gulak asypdyrlar. Ähli söweş hereketlerine hem şol ýolbaşçylyk edipdir.
1881-nji ýylyň 12-nji ýanwarynda Gökdepe galasy alnandan soňam Dykma serdar esli wagtlap ruslara boýun egmän gezipdir. Diňe rus goşunlary Kaka etrabyna barandan soň, M.D. Skobelewiň ýanyna baryp, atyny-ýaragyny tabşyrypdyr.
Dykma serdar tekeleriň şol ýyl Peterburga giden ilkinji wekillerine (deputasiýasyna) ýolbaşçylyk edipdir.
Dykma serdar iň batyr, iň edenli serdar hasaplanypdyr. Ýöne juda öz diýenlidigi, käte adyllygy goldan berýändigi üçin ony beýle bir halamandyrlar.
Dykma serdar gaty uly hem çylşyrymly şahsyýet bolupdyr. Onuň taryhy roluna birtaraply baha bermek mümkin däl. Häzir taryhçylaryň hem edebiýatçylaryň arasynda Dykma serdaryň dönüklik edendegi ýa-da etmändigi hakda jedel dowam edýär. Käbiri onuň ruslaryň arasyna barmagyny dönüklik hasaplaýar, käbiri bolsa opl öz ygtyýaryna barmandyr, ony ruslar tussag edip äkidipdir diýýär. Dykma serdaryň bu hereketine hatda onuň öz döwründe hem şunuň ýaly gapma-garşylykly garapdyrlar. Ýöne bir zat aýdyň. Birinji rus ekspedisiýasy döwründe Dykma serdaryň hereketine birmanyly baha bermek mümkin bolmasa-da, M.D. Skobelewiň ekspedisiýasy döwründe onuň uruşmagyň tarapdary bolup çykyş edendigine, tä iň soňuna çenli söweşendigine şübhe ýok.
Her niçigem bolsa, Dykma serdaryň şahsyýetine her taraplaýyn, adalatly baha bermek, onuň terjimehalyndaky ähli pursatlary nazarda tutmak gerek.
Çeşme: Türkmen hanlary we serdarlary. Türkmenistan YA-nyň «Ensiklopediýa» neşirýatynyň jemgyýetçilik ylymlary redaksiýasy.
Aşgabat - 1992 ý.
Ata Gowşudowyň 'Perman' romanynyň 1-nji baby:
http://goo.gl/PrC7H
Ata Gowşudowyň 'Perman' romanynyň 2-nji baby:
http://goo.gl/VrGxe
Sen, bar-da, öz bilýardyňy oýnasana. 🙂
sen oynayda 😆
Hudaý saklasyn! Toba-toba! Utanaňokmy how!! Il-gün näme diýer?!
sen utanman edyan zadyny yazypsynda men nameden utanmaly injik 😆
Tema geleliň! Käbir samsyklaryň boş gürrüňlerine gulak gabartmaly däl. Beýdip, eşek bilen deň bolup, özümizi pes derejä ýetirmeli däl.
Men näme üçin Orazmämmet han bilen Gara batyr diýdim?! Sebäbi şol üç adamynyň biriniň Orazmämmet handygy kitaplaryň birinde (ýokarda meniň getiren çeşmämde) agzalýar eken. Sazanda Amangeldi Gönübek babatynda-da şeýle. Ol baradada bir kitapda agzalýar. A onda Gara Batyr näme üçin diýip, sorag berip bilersiňiz. Sebäbi Gara Batyryň batyrlygy we uruşda wepat bolşy, beýlekileriň çeni-çaky bolmaýar. Oňa batyrlykda taý gelmez eken. Ondan öň Çopan batyr bolup geçipdir. Çopan Kir hem diýýärler. Emma, ol hem Gökdepe urşundan has öň bir alamanda wepat bolupdyr. Gara Batyryň wepat bolşy häzirlikçe doly ýadyma düşenok. Soň wagty gelende ýazaryn.
Bar, güm bolsanaý, mal!
http://gollanma.com/copan-kir.html
bilyardyn tayagyny dykaryn akylly bolow
Dykma serdaryň hakyky (çyn) ady Öwezmyrat. Onsoňam, Ata Gowşudow 1903-1953-nji ýyllar aralygynda ýaşap geçýär. Tüýs I.W. Staliniň döwri. Onsoň, ýazyjy Perman romanyny şol döwrüň talabyna görä ýazmaly bolandyr-da. Bu - meniň öz pikirim.
Edibiljek zadyňy gürlärler.
Admin, gaýrat et-de, şu menkim agza bilen meniň ýazyşan teswirlerimi pozsana. Biderek gürrüňlerden bizar.
http://enedilim.com/kitaphana
yakardaky yazan yazgym kitabyn in sonunda