Oguz Han kim? Oguzlar haçan döredi? | Konserwator

Jemleme

Oguznama eserindäki ähli wakalar hakykat däldir, rowaýatdyr, Ýöne Oguz Hanyň ýaşap geçen taryhy şahsyýetdigi welin hakykatdyr. Hun imperatory Mete dessanlarda aýdylýan Oguz Handyr, Hun imperiýasy bolsa 5 asyr aýakda galan türki taýpalaryň ilkinji we iň uly imperiýasyndan biri bolup türkmenler Hunlaryň mirasdüşeridir. Aýdanyma ynanmasaň aşakdaky ýazgylary oka.

***

Aşgabat howamenzilinden gelýärkäň seni Oguz Hanyň we ogullarynyň äpet heýkelleri garşy alýa. Dogrusy, kişňeýän atyň üstünde suratlandyrylan Oguz Hanyň beýle sada, gartaň we inçe bedenli edilip suratlandyrylmagy meni gynandyrýar. Çünki Oguz Han, (belki hakykat) diňe rowaýat bolaýan ýagdaýynda-da onuň üstünde tä X asyrdan bäri uly göwrümli eserler ýazylyp gelindi. Hem ýewropaly, hem yslam taryhçylarynyň gyzyklanmalarynyň merkezi boldy. Ol beýik rowaýat entegem tom-tom kitaplar ýazylyp öwrenilýär!
Türkmenleriň oguzlardygyna ynanmaýan türkmenistanly ýokdur araňyzda. Oguz Han bolsa bütin oguzlaryň iň uly hökümdary hasaplanýar.

-Surat hakda. Nämüçin howamenziliniň ugrundaky Oguz Han şeýle suratlandyrylmady? Telpek döwletsiz wagtymyzdaky geýmimiz. Döwleti bolan wagtlarymyz milli harby uniformamyz bolupdyr. (Mete Han we esgerleri; suratyň awtory ýewropaly biri)

Kim bu Oguz han diýleni?

Diňe dessandaky bir gahrymanmy ýa taryhda ýaşap geçen şahsyýet? Käbir taryhçylara görä Hun imperatory Mete Han, käbirleri bolsa türki milletlere iberilen pygamber hasaplaýar. Iki toparyňam görkezip biljek delilleri bar. Ýöne iki topar hem şol iň bolmanda bir gezekligine şol bir delili görkezmeli bolýa - Oguznamalar!
Oguznama diýmedim, çünki oguzlaryň we Oguz hanyň gahrymançylyklaryny gürrüp berýän bu edebi-fantastiki eseriň birnäçe warýantlary bar dünýäde. Şolardan iň meşhurlary 2 sany, beýlekileri bolsa şulardan täsirlenilip ýazylan. Biri uýgur dilinde ýazylyp asyl nusgasy Parižde, biri Ilhanly döwletiniň başweziri Reşideddiniň "Jami-üt Tawarih"  kitabyndaky parsça Oguznama bolup asyl nusgasy Stambuldaky Topgapy saraý arhiwinde. Hywa hany Abulgazy Bahadyryň "Türkmenleriň nesil daragty" atly eserindäki Oguznama bolsa Reşideddiniň kitabyndan täsirlenilip ýazylan iň esasy Oguznamadyr. Şol bir wagtyň özünde Gorkut Atanyň Kitaby (Kitab-y Dädem Gorkut) hem Oguznamalardan biri hasaplanýar.

Bir paragraf Oguznamalara bagyşlandy, ýöne temamda bu eser hakda däl-de Oguz Hanyň kimligi barada ýazmana synanyşaryn.

Islendik bir dessan içi gysýan adamlar tarapyndan ýazylmady. Ilki halkyň arasynda parçalar bolup aýdylýar, soň bolsa bir galamly adam tarapyndan ýazga geçirilýär. Ýöne Görogly bolsun, Mulan bolsun hökman bir ylham çeşmesi bolýa. Hytaýlylaryň Mulan dessanynyň çeşmesi Huo Mulan atly gyza, Göroglynyň çeşmesi Röwşen Aly atly Osmanly serkerdesine daýanýar. Oguzlaryň nesilbaşysy Oguz Hanyň hakyky şahsyýeti kimkä onda? Ol gaty beýik adam bolmaly. Belki-de halk tarapynda söýülen bir pygamberdi we ol hakdaky maglumatlar çişirildi (delil hökmünde hristianlaryň Isa pygamberi çişirip taňry derejesine götermegini görkezýän) Belki-de taryhçylaryň delil görkezişi ýaly Hun imperatory Mete hanyň rowaýatlandyrylan görnüşi!

Mete Hana geçýäs...

Mete Han hakda öwrenip biljegimiz ýekeje çeşme bar - Hytaý imperiýa arhiwi. Hytaýlylar oňa Mao-Tun diýýäler. Asyl Hunlar hakdaky ýeke-täk çeşme hem şol çekik gözlüler. Hun ýazgylarnyň bolmazlygy, o döwletiň diňe uruş syýasaty esasynda aýakda galandygyny görkezýär. Muny Hytaý çeşmeleri hem tassyklaýar. Olar göçebe bolupdyrlar.

Ýöne örän güýçli söweşijilerdi. Esasy agalyk döwri Mete Han bilen başlaýar. Metäniň kakasy Teoman (hytaýça meňzeýändir, çünki diňe Hytaý çeşmesine salgylanyp bilýäs, türkmençesi Toman ýa-da Tümen hasaplanyp biler) mirasdüşer edip Metäniň öweý doganyny saýlajak bolupdyr. Onuň öweý dogany Metäniň hytaýly öweý ejesinden bolan eken. Hun adatlarynda bolsa tagta ejesi hunlardan bolan hökümdar geçip bilýädi. Netijede Mete Han konserwatiw topardan goldaw alyp goşun düzýär, kakasyna uruş yglan edip ýeňýär. Hun gurultaýy ony hökümdar diýip yglan edýär. Şol ýyl biziň eramyzdan öňki 209-njy ýyldy.

Ýokardaky maglumat Hytaý çeşmelerinde geçýär. Şu ýerde Metäniň eden işleri bilen Oguznamalardaky Oguz Hanyň eden işleriniň birdigini bellemeli. Çünki bu Metäniň Oguz Handygyny subut edýän çeşmelerden diňe biri.

Mete Han ölenden soň(b.e.ö 174) onuň ýerine ogly Ki-Ok Han geçipdir! Ki-Ok hana Lao Şeň hem diýýä hytaýlylar. Ki-Ok ady hytaýça aýdylyşy, muny türkologlar Kök, ýagny Gök Han diýip okaýarlarlar! (aýdýanlarmy yzarlaň). B.ö 174-de tagta geçen Gök Han 14 ýyldan soň, ýagny b.ö 160-da ogly Gün Hany hökümdar edip belleýä. Elbetde Hytaýlylar Gün Han diýip bilenoklar. Hytaý çeşmelerinde oňa Kuen-Çen (ýa-da Chuen-Chen) diýlip türkologlar muny Kün-Içen diýip terjime edýä. Kün çagataý türkçesinde Gün diýmekdir.
Mete Hanyň ogullarnyň atlary bilen Oguznamadaky Oguz Hanyň ogullary bir. Bu bolsa Oguzyň Mete Handygyny görkezýän subutlardan ýene biri.

Gapma-garşy gelýän zatlaram bar. Ýöne ol gapma-garşylyklar hem Oguz Hanyň hakyky taryhy şahsyýetdigi aýdýar soňlugy bilen. Serediň:
Oguznamada Oguz Han diňe bir şahsyýetiň ady. Emma bu ady göterýän millet hem bar - Oguzlar. Oguzlary bolsa Meteler diýip atlandyryp bolmaýa. Şol sebäpli bu ýerde Oguzlaryň kimdigini hem anyklaşdyrmaly bolýa. Eger muny hem başaryp bilsek Oguz Hanyň Mete Handygyna doly ynanyp bileris. Okaberiň...

Oguzlar asly

Oguz sözi "ok" (manysy "boý") sözüne -z köplük goşulmasynyň goşulmagy arkaly orta çykdy diýip wenger türkolog alymy Nemeth belleýär. Elbetde J.Hamilton, L.Bazin, D.Sinor, J.Maarqurat ýaly alymlar hem oguz sözüniň gelip çykyşy barada teoriýa hödürläpdirler. Ýöne olaryňkynyň dogry bolmagyny kynlaşdyrýan, Nemethiň aýdanyny bolsa dogrylygyny subut edýän mysallar bolany sebäpli zamanymyzda oguzyň manysynyň "boýlar" diýmekdigi kabul edilýär. Türkmenbaşy bolsa oguz sözüni "Asmanyň we ýeriň hökümdary" diýip terjime edýär ýöne bulam kabul edilenok.

Oguz sözüne iň başda Göktürk ýazgylarynda duş gelýäs. Hytaý ýazgylary bolsa oguzlar hakda Hun imperiýasy ikä bölünden soň gürrüň edip başlaýa. Ol eýýam başga mesele, biz Göktürk ýazgylaryna göz aýlalyň.
Oguzlar taryhda yzygiderlilikde dokuz-oguz, üç-oguz, sekiz-oguz we alty-oguz şeklinde çykýar. Sanlar taryhda yzygiderlilikde gaýtalanýar. Bu bolsa oguzlaryň wagtal-wagtal ulalyp, käwagt bolsa kiçelendigini aňladýar. Orhon ýazgylarynda "Tokuz-oguz bodun kentü bodonym ertü" diýen ýazgy bar. "Dokuz-oguz boýy öz boýumdandy" diýip terjime edip bileris. Bu diýmek, Göktürkleriň düzümindekäk, biz dokuz-oguzdyk. Ondan soňky Göktürk ýazgylaryndan Bilge Kagan daşlarynda üç-oguzlara çozup, olary boýun egdirendigi ýazylýar. Uýgurlar bilen dil birikdirip Göktürkleri ýykanmyzdan soň uýgurlar sözünden dänip bizi boýun egdirýär. Şine-usu diýilýän uýgur ýazgylarynda bolsa sekiz-oguz diýlip ýazylýar.

Ýagny başda oguzlar dokuz taýpanyň, soň üç taýpanyň, uýgurlar zamanynda bolsa sekiz taýpanyň birleşiginden ybarat bolupdyrlar. Bütin bu aýrylyp birleşmeler VII we IX asyrlar aralygynda bolup geçipdir. X asyrda degişli ýazgylardan bolsa oguzlaryň bir hanynyň bolanlygy, onuň bolsa 24 generalynyň bolandygy ýazylýa. X asyryň birinji ýarymynda eýýam oguzlar Syrderýa we Amyderýanyň arasynda merkezi şäheri Ýaňykent bolan Oguz Ýabgu döwletini gurupdylar. Diýmek oguz taýpalary X asyrda bir döwlet astynda birleşipdirler! 24 general 24 taýpanyň wekilleri bolmaly. Bu taryhy-dokumental maglumat. Şu wagt bellemeli zadym; türkmen sözi XI asyrda orta çykýa. XI asyrlarda bolsa musulman araplar bilen oguzlaryň arasynda söweşler bolupdyr. Bu maglumatlar oguzlaryň 50-60 ýylyň dowamynda musulman bolandygyny tassyklaýar. Ondan öň yslam taryhçylarynyň aýtmagyna görä Mani ynanjyna uýýan ekenik. Nähili ynanç entek bilemok.

24 taýpa asmandan düşdimi?

 Ýok ol boýlaryň käbiri türki Tölös kowmundan gelýär - diýip türk taryhçysy Saadetdin Gömeç belleýär. Reşiddediniň Oguznamasynda 22 taýpadan, Kaşgarlynyň "Lügatynda" 24 taýpadan, käbir ýazgylarda bolsa 26 taýpadan düzülipdiris. Ol azalyp köpelip duran 2 taýpa Tölöslardan bolmaly.
Ýöne bu aýdylanlar oguzlaryň gelip çykyşy barada kanagatlandyranok. Oguzlar Göktürklerden öň nämedýärdi? Dowam ediň...

Göktürklerden öňki oguzlar. Hunlar oguzmy?

Türki dünýäniň taryhynda Hunlardan soň gurlan iň uly döwlet Göktürkler. Oguzlardan hem Göktürkler zamanynda gürrüň edilip başlanýar. Emma bizler öňem bardyk. Eramyzdan öňki 46-njy ýylda Hun imperiýasy ejizläp ikä bölünýär -> Wu-huanlar we Hsieň-piler.

Hsieňpiler günbatara tarap göçüpdiler. Wuhuanlar bolsa Hunlaryň mirasdüşeri hökmünde şol duran ýerinde galyp ejiz hem bolsa barlygyny gorapdyr. Ynha, taryhçylar wuhuanlaryň oguzlardygyny aýdýarlar.

Gözleglerime görä bu düşünjä garşy çykýan alymlaryň barlygyna duşmadym. Onda wuhuanlar gönüden göni Oguz bolmaly. Muny R.Grousset "Ýaýlalaryň imperiýasy" atly kitabynda, W.Eberheud "Hytaý Taryhy" atly kitabynda, E.Özbilen "Türki halklar barada gözleg" atly makalasynda aýdyp geçýär diýip professor Saadetdin Gömeç "Oguz Han hakdaky hakykat" atly makalasynda aýdyp geçýär. Wuhuan sözi bilen Oguz sözi "taýpalar" manysynda gelýä.

 (Günbatara göçen Hsieňpiler hem ikä bölündi. Bir topar häzirki Türkmenistanyň çäklerinde Ak Hun döwletini gurdular. Beýleki topar gündogar Ýewropadaky kiçi milletleri boýun egdirip döwlet döredipdirler. Bular Ýewropa Hunlary diýlip aýratyn döwlet bolup Atilla bularyň iň esasy hökümdary. Şol Ýewropa Hunlarynyň wengerlerdigini aýdýarlar. Onsoňam Wengriýa iňlisçe Hungary, başgaça aýdylanda Hungariýa diýilýär. Wengerler Altaý we türki topara degişli)

Jemleme
Oguznama dessanyndaky ähli wakalar hakykat däldir, rowaýatdyr, Ýöne Oguz Hanyň ýaşap geçen taryhy şahsyýetdigi welin hakykatdyr. Hum imperatory Mete Han dessanlarda aýdylýan Oguzdyr, Hun imperiýasy bolsa 5 asyr aýakda galan türki taýpalaryň ilkinji we iň uly imperiýasyndan biri bolup türkmenler Hunlaryň mirasdüşeridir. Aýdanyma ynanmasaň ýokardaky ýazgylary oka.

____________________________________________________________

Şu ýere çenli sabyr edip gelmäni başaran bolsaň habar ber medal dakaýyn...

Dogryňy aýt, başyndan soňuna çenli okadyňmy? :-)

Hawa(41%, 7 adam)

Ýok(35%, 6 adam)

Okasym geldi, ýöne...(23%, 4 adam)