gadym turkmen ak oyler(www.hazyna.comdan alinan)

Umumy şekili agaçdan ýasalyp, onuň sudurynyň, süňňiniň üsti ýörite edilen keçeler bilen örtülýär. Türkmen ak öýi esasy üç sany uly bölümden ybaratdyr: tüýnük, tärim, uk. Türkmenlerde maşgala gurluşynyň iň esasy tymsaly hasaplanylýar.

Bu gün daşyndan seredip, şunda-da bir adam ýaşarmy diýjekler bolup biler. Goý diýsin, onuň öz garaýşy. Her kimiň garaýşyna görä baha berilýär. Ýöne asyrlarboýy türkmen hazynasyny şoň içinde saklap gelipdi. Geliň, bolanyna görä, oňatja bir bolsady ekeliň. Bütin dünýä gurluşykçylaryny, gurluşyk bilen baglanyşykly ylmy iş ýazýan dünýä alymlaryny bir ýere ýygnap, iň gadymy ýaşaýyş öýleridir jaýlarynyň taryhy hakynda ylmy esasda bir amaly maslahat geçiriliň. Bolup bilmejek zat däl ahyry. Şonda ýüze çykardy şu wagta çenli ýitirilen Türkmen ak öýüniň gymmaty…

TÜÝNÜK; türkmenleriň gadym ak öýüniň uklaryny birleşdirýän ýokarky tegelek bölegi. Türkmen maşgala gurluşyna görä, aýalyň tymsaly diýlip hasaplanylýar. Şonuň üçin öýüň iň ýokarky bölegine eýeçilik edýär. Maşgalada hem gözegçiligi has ýokarydyr. Çagaryk hem öýüň ýokarky böleginde ýerleşýändir.
ÇAGARYK; tüýnügiň içindäki atanaklaýyn goýulýan agaçlardyr.  Çagaryk durmuşa çykmadyk gyzyň gözelliginiň tymsalydyr. Belki, bu ýerde “Çagarygy gyşyk hem bolsa, tüssesi göni çykýandyr” diýen durnukly aňlatma köp zady ýatlatjakdyr.

UK; ýokarky ujy tüýnüge, aşaky ujy tärime berkidilýän we türkmen ak öýüniň üstki bölegini emele getirýän uzyn inçe agaçlaryň her biridir.  Türkmen maşgala gurluşyna görä, är-aýalyň özara gatnaşygynyň tymsaly diýlip hasap edilýär. Şol özara gatnaşyk ýa-da baglanyşyk bolmasa, onda türkmen ynanjyna görä, öý ýykylar, maşgala hem dargar.

Uguny ýekelemek; diýen türkmen durnukly aňlatmanyň manysy şeýledir: biriniň aýdanlaryna garşy çykman, onuň göwnünden turup, assyrynlyk bilen içki syrlarynyň baryny öwrenmek. Onda, uguň ýekelense, öýüň ýykyljagy bellidir. Şonuň üçin “öýüni ýykmak” durnukly aňlatmasynyň manysy bilen deňdir.Uguň ýeke-ýekeden goýluşy we aýrylyşy.

TÜÝNÜKÝÜP; tüýnükden asylyp goýulýan owadan gotazly ýüp.

TÄRIM; türkmen ak öýüniň daýanç merkezi bolup hyzmat edýän hem-de uklaryň aşak ujy berkidilýän gözenek-gözenek agaç. Başgaça, oňa ganat hem diýilýär: alty ganat, sekiz ganat… Türkmen maşgala gurluşyna görä, erkegiň tymsaly hasaplanylýar.

Tärimiň toprak bilen bagrybadaşdyrylmagy hem ünsi özüne çekijidir.
GAP BÖWÜR; türkmen öýüniň bir bölegi ýörite gap-gaçlary goýmak üçin niýetlenendir.

DÜÝP BÖWÜR; düýpde goýmak üçin niýetlenilen zatlar ýerleşdirilýär.


OJAKBAŞY; gap böwür tarapda eneleriň ýeri, onuň garşysynda hem-de sag tarapynda gelen myhmanlardyr meduwanlar oturýar.

Gysgajyk ýatlatma görnüşdäki bu maglumatlaryň bary türkmen HAZYNASYDYR. Munuň gadyr-gymmatyna türkmen bolmaýan adam doly göz ýetirip bilmez.
Aslynda şu ak öýi ilkinji gezek oýlap tapan türkmeniň adyny bilip bolsady… Gynansak-da, käwagt biz çaklaňja zatlara-a äwmezlik edýäs-de, soňundan ökünýäris… Geliň, “soň ökünçli bolmaz ýaly, geljekki nesillerimiz üçin, ähli zatlarymyzy ýazga geçiriň”! HAZYNANY bu başlangyjy bilen gutlaýaryn. Gaýrat ediň, ýadamaň, ýaltanmaň! Ýatlatmak bizden, dowam etdirmek sizden!

Doç.Dr.Berdi Saryýew