Medeniýetiň iki esasy funksiýasy

Bu temada geçen käbir terminleri öz düşünşime görä ulandym. Jemgyýet bilimlerine degişli käbir düşünjeler  barada oýlanma sypatynda ýazylandyr. Syýasy bir maksat bilen açylan tema däldir. Şonyň üçin syýasy diskussiýa girjeklere häzirden duýduruş, özlerine başga tema açsynlar. Bu temada diňe bilim, düşünje tarapyndan diskussiýa geçiriler.
Medeniýet
Jemgyýetiň durmuşynyň bütin sosiýal taraplaryny öz içine alýan konsepte medeniýet diýilýär. Medeniýet diňe edebiýat, sungat bilen däl jemgyýetiň ekonomikasy bilenem örän ýakyn aragatnaşyklydyr. Çünki medeniýet diýlende aklymyza, bilelikde ýaşamana gereklilik duýan, her dürli derejede guramaly ynsanlaryň birleşigi gelýär.
Medeniýetiň iki esasy funksiýasy bardyr.
1.Bulardan biri galkynyşçy häsiýet ýada modernizm (ösmek we döwre görä ýaşamak) hereketi diýsegem bolar. Galkynyş hiç kimiň garşy çykýan bir zady däldir sebäbi her bir akylly adam her bir millet üýtgeşikligi  talap eder ösmek üçin gaýrat görkezer. Modernizm 17-18 nji asyrlarda Ewropada ýüze çykdy. Ewropada çykmagam tebigydyr sebäbi, ondan ozal serkwlar Ewropa jemgyýetinde halky ezýän politika ýöredýärdi. Her dürli ylmy täzeliklere garşy çykýardy, “ýer togalak” diýeni üçin alymlary kazyýete çekdi, üýtgeşikliklere, ösüşe garşy durdy, adamlardan adalatsyzlyk bilen nalog alyp öz keýplerine görä ulanýadylar. Ewropanyň ösmegi üçin serkwlaryň häkimligine soň berilmelidi, hakyky çyzgysyndan çykyp halkyň öňünde päskelçilik bolyp durany üçin din durmuşdan daşlaşdyrmalydy. Din, diňe bazar güni ýada ölüm ýitim wakalarynda matam günlerinde wezipe görmeli, bu dünýäde bagtly bolmagy üçin gerekli bolsa belki kabul ediler bolmasa gyrada durmalydy.  Ýerine grek filosofiýasyna we rim medeniýetine esaslanan modernizm, liberalizm, sosiýalizm, kapitalizm, sekularizm, rasionalizm, pozitiwizm düşünjeleri bir panzehir boldy. Ýöne bir ýazuwçynyň aýdyşy ýaly “Ewropa panzehir içip içip başga bir kesellige duşdy”. Panzehir doza bilen belli wagtlarda içilse peýdaly bolyp bilerdi.
2.Beýlekisem bolsa goraýjy häsiýet ýada konserwatizm düşünjesi. Ýaňlyş düşünilen ýada käwagt bilginçleýin ýaňlyş kabul edilen häsiyetdir. Goraýjylyk umumy seredilende bir milleti başga milletten tapawutlandyrýan hususlaryň goranmagy we ösdürülmegidir.Biziň taryhymyz köne döwürlerden gelýär we taryhymyzyň şu goraýjy häsiýeti bizi şu wagtky döwledimize çenli ýetirdi. Egerde bu häsiýetimizi tutuşlaýyn taşlan bolsadyk bugün dinimiz, ynanjymyz başga we milli däp dessur diýen zat bolmazdy. Atalarymyz babalarymyz bilen aramyzdaky bag, taryhymyz bolmazdy. Grek ösen wagty Greklere, Rim ösen wagty Rimlilere, haýsy medeniýet ösen bolsa şoňa meňzejek bolyp özümizi ýitirerdik. Medeniýetde başgalarynyň garamagyna giren millet hem syýasy hem ekonomiki taýdan başgalaryna boýsynmaly bolar. Ýöne, konserwatizm duýgylara daýanyp başga medeniýete duşmanlyk, her dürli galkynyşa garşy bolmaklyk ýada üýtgeşikliklere düşünjesiz boýsynmak däldir. Goraýjy häsiýetli ynsanlaryň öz jemgyýetlerini ýenede güýçlirak etmek üçin gaýrat görkezjekleri we milli peýdalaryny gyskançlyk bilen gorajak bolýandyklary tebigydyr. Ýöne munyň bilen goraýjy häsiýetli ynsanlar hiç yaňlyş etmez diýmegem dogry däldir.

Aslynda biziň dinimiz bizi aldamady, bizde metjitler “ýer togalak” diýeni üçin alymlary otlamady, nalog alyp jennetden ýer satmady, medeniýetimiziň ösüşüne, bilime garşy çykmady. Bizde Ewropadaky ýaly kesellik ýokdy. Onda näme üçin günbatardan panzehir aldyk?! Diýen sorag ýüze çykýa. Çünki galkynyşa yntylyp medeniýetimiziň iň esasy zatlaryny goramak ýatdan çykdy. Biz asyl öz medeniýetimizden daşlaşanymyz üçin bilimden, ösüşlerden, dünýäden yzda galdyk.
Sosiýal strukturany tanaman, talaplary döwüre görä bellemän, galpçylyk bilen galkynyş häsiýeti peýdadan köp zyýan getirer. Üýtgeşikligi göni kabul etmek ýada üýtgeşiklige göni garşy çykmagam dogry däl. Hiç haýsy bir jemgyýetde köne, diňe köne bolany üçin taşlanmaz; täze diňe täze bolany üçin kabul edilmez.
Soňky döwürlerde käbirleri bu iki funksiýadan diňe birine tutynyp beýleki funksiýa gerek däl diýdiler. Şeýlelikde aşa gidip watany bir taryhy bir milleti bir dini bir iki doganlaryň arasynda duşmanlyklar döredi. Biri eýlekisine “fundamentalist, dünýäden yzda galan” eýlekisi bolsa beýlekine “reformist, millet duşmany” ýaly agyr sözler aýtdylar. Bu zatlar millete, halka bir peýda getirmedi. Mundan soňam getirmez.
Milli medeniýetimiziň üýtgedilmejek esaslaryny (din, dil, däp dessurlar ...) goramaly we başga medeniýetlerden diňe medeniýetimizi ýenede galkyndyryp biläýjek zatlaryny (tehnologiýa, bilim) almaly. Medeniýetiň iki funksiýasy da gerekli birini ulanyp birini taşlamaly däl. Goraýjylyk (konserwatizm) we ösmek döwre görä ýaşamak (modernizm) ikisi de bir zada hyzmat edýär: milletiň, medeniýetiň özüni ýitirmän ösmegi.
Allah bizi, geljekki nesilleriň öňünde utanç ýagdaýa düşürmesin. Dünýäde sözi geçýän millet bolmagymyzy nesip etsin.
Aýdyň bir geljek dilegi bilen.