Daş gyz

(Romantiki poema)

Bolupmy bu waka ýa-da bolanok,
Onuň biziň üçin asyl parhy ýok.
Asyrdan asyra geçip,
Nesilden nesile geçip,
Pasyldan pasyla geçip,
Göwher daşy kimin ýylmanyp gelýän
Men bir rowaýaty edeýin beýan.

Gadym zamanlarda Ýunan ilinde,
Gözellik ylmynyň ýaýran ilinde
Ajap sungat bilen Parnasa çykan
Bir juwan heýkelçi ýaşaýar eken.

Gün ýaşan ýerinde ýatan ekeni,
Gün dogan ýerinde turar ekeni.
Bolupdyr ne ýassyk, ne bir ýorgany.
Daş ýonup geçirmiş dogan her güni.

Barmyş ýan ýoldaşy bir-täk keseri,
Döreden şoň bilen ajap eseri.
Uranda keserin mermer daşyna,
Ýoklukdan bir ynsan germiş gaşyna.

Kä günler gezermiş obalar söküp,
Öňünde adamlar dyzyna çöküp,
Heýkelçiň işlerin görüp gidenler,
Ajap sungat üçin tagzym edenler.

Rowaýatyň gürrüň bermegne görä,
Jarçynyň owazy düşüp dag-derä.
Ýetip bu älemiň ahyryna çen,
Hemmeleri toýa çagyran eken.
Bu gün toý tutýarmyş bir obaň baýy.

Gündiziň hyýaly, gijäniň Aýy
Gözeller ýüzlerne çekip ak perde,
Ak kepderler kimin kä galyp ýerden,
Gaşlaryn kä büzüp, kä ýasap ýaýy,
Humarly gözlerin süzüp enaýy,
Goşup liraçynyň täsin sazyna,
Tans edýärler, meňzäp paslyň ýazyna.

Perileň tansyna gözlerin gypman,
Seredýär heýkelçi — biziň ýaş ynsan.
Näzijek aýaklar ýere degýärmi
Ýa tüm gije görlen süýji ahwalmy,
Bogunlary ysman, howada gaýyp,
Gülüp, oýnap, tans edýärmi ajaýyp,
Şemalmy, dumanmy ýa-da hyýalmy,
Bilemok, heýkelçi akyly haýran,
Otyr bu görnüşe täsin galyp jan.

Ine, tans gutarýar. Misli çal duman,
Gyzlar eda bilen çekilýär bir ýan.
Şonda ýürekleri gurşaýar gussa,
Hem agyr märeke dem alýar assa,
Tansçylaň ýerini tutýar bir goja,
Görmek duýgusyndan mahrum kör goja.

Ýanynda agtygy gara gözüni
Balkyldadyp
hem galdyrman ýüzüni,
Aşakdan märekä ogryn garaýar,
Şemal onuň buýra saçyn daraýar.
Bir goja,
ýanynda bir juwan ynsan,
Müň bir nazar üçin boldular nyşan.
Ine endik eden tüýlek barmaklar,
Liranyň jadyly taryna kakýar.

Deňiz tolkuny dek liranyň sesi,
Galkyp, ýuwaş-ýuwaş tutýar dag-pesi.
Soň gaýgyly owaz çykýar çalaja,
Şeýdip, aýdymyna başlaýar goja.
«Gadym zamanlarda ýüzi nurana,
Waspy dagdyr derýa, göge-her ýana
Düşen bir perizat ýaşanmyş ýerde,
Görenler galanmyş bir uly derde.
Kä günler ak ýüze çekip ak perde,
Günüň nury ýaňy ýeri guçanda,
Gözel çeşmä suw almaga geçende,
Dag maraly oň duşundan çykarmyş,
Hem öňünde mäläp, oýnap-bökermiş.
Ýaryna intizar bir aşyk misli,
Çeşme gaýnap-joşup, ses edip çasly,
Gözel gyz gelende, sesini kesen
Hem ony öz sowuk bagryna basan.
Her gün suw boýuna gelende peri,
Tapyp dag başynda bir buky ýeri,
Asman sergezdany, ýyldyzlaň ýary,
Perişde bagyrtlap gaýany, daşy,
Akdyryp gözünden alaçsyz ýaşy,
Hyrçyn dişläp, jebir edip özüne,
Melul nazar bilen ýeriň gyzyna
Bakarmyş. Oň boş ýüregi şol zaman,
Zemin söýgüsine dolan şadyýan.
«Gezdim men älemi, gezdim uçmany,
Geçdi göz öňümden hüýrleriň käni,
Emma şindi beýle gözel ynsany,
Ömrümde bir gezek görebilmändim.
Ýok! Ýok! Goý, bolaýyn asmanyň ogly,
Indi men günäli! Men ýere bagly!
Şu gyz maňlaýymdan öpse mylaýym,
Ýeriň jezalaryn çekmäge taýyn.»
Ine, şeýle günleň birinde peri
Suwa gaýdanynda, köne güzeri
Saklap, şol perişde galanmyş derde.

Ahyr gün at boýy galanda ýerden,
Gözel gülüp marallaryň oýnuna,
Geleninde sowuk çeşmäň boýuna,
Çeşmeden öň ýyldyrym dek ýaldyrap,
Güýz ýapragy kimin titräp, galdyrap,
Perişde atylyp misli bir peýkam,
Gözeli gujagna gysanmyş mäkäm.

Hem diýen:
Ýüregmiň erkini alan,
Söýýän seni asman söýgüsi bilen.

Gyz:
— Kim siz? Siz nireden? Men sizden
gorkýan.
Gözleriňiziň ody bedenmi ýakýar.
Goýberiň siz meni, ah, goýberiň tiz,
Rehmiňiz gelsin — men sizden ejiz!

Perişde:
—Men hudaýyň bir wepadar bendesi,
Bilmezdim hudaýdan başga hiç kesi.
Ähli işim, bar pikirim, bar derdim —
Mydam şoň öňünde tagzym ederdim,
Kalbym, bar bedenim, ýürek dünýäsi
Diňe şonuň bilen dolup durýardy.
Men ölümsiz. Adalatly her işde,
Hudaýyň wepaly guly — perişde
Boldum, ine, size duşmazdan ozal,
Ýöne sizi görüp, ynan, eý gözel,
Asman, bakylykdan, hudaýdan geçdim,
Hem-de bu jepaly zemine düşdüm.
Özüňi bagş etseň sen maňa daýym,
Ynsan dek gamlanyp, ölmäge taýyn!

Gyz:
— Ýok! Ýok! Ýuwdaýsa-da şu duran ýerim,
Men seniň söýgüliň bolup bilmerin.
Sen perişde — gökde gaýyp ýörmeli,
Men ölümli — ýerde ömür sürmeli.
Goýber meni, sandyraýan gorkymdan,
Menden gorkma — gork hudaýyň
erkinden,

Gaýgyly perişdäň keç bolup haly,
Ýene göge bakan ýasady ýoly.
Birden gara bulda gaplandy asman.
Soň ýagyş-da ýagdy yzyny kesmän.
Ýyldyrym ýaldyrap, çakmagyn çakdy,
Perişde gübürdäp, her ýana çapdy.
Ertesi bulutlar syrylyp gökden,
Gün göwresi görünende uzakdan,
Gözel gyz eline alyp küýzäni,
Yzarlap inçejik tanyş ýodany,
Geleninde suw boýuna uz ýöräp,
Gördi — dur perişde titräp, galdyrap.
Ýalbardy, aglady, dyzyna çökdi,
Gözelden ne seza, ne bir ses çykdy.

Ertesi ýene-de. Birigün ýene.
Şeýdip, günleň sany bardy bir çene.
Emma perişdäniň keç bolup haly,
Günde göge bakan ýasady ýoly.

Soňra ar oduna gaplanyp ýürek,
Asylly duýgudan galmady derek.
— Sen meňki bolarsyň: Görersiň,
ynha...
Eý, eýjejik ynsan! Ha-ha-ha! Ha-ha!

Bu ahmyrly gülki ýaýrap her ýana,
Dag-dereler titräp, geldi lerzana.

— Bu niçiksi ahwal boldy, perişde,
Siz nä adalatly dälmi her işde?
— Ýürekde ýansa-da adalat ody,
Galmandyr hiç ýerde onuň kuwwaty,
Meniň adalatym — men seni söýýän,
Sen bir ýana, dünýä bir ýana diýýän.
Öz söýgim ugrunda bolsam-da däli,
Meň hudaý öňünde ýene günäli.
Neçün? Şo diýp gurban etsem-de serim,
Hudaý adalatly diýip bilmerin...
Sen meňki bolarsyň. Ýa-da kysmatyň
Ters bolar. Dünýäde rahat tapmarsyň.
Seretmän gözüňden akýan gan-ýaşa,
Seni öwürerin bir gaty daşa.
Mermer daglarynyň çür depesinde,
Gün çoguna çişip, ýanarsyň günde.
Aç bürgütler ganat gerip daşyňda,
Wagşy oýunlary gurar başynda.
Çişirip dulugyn awara tupan,
Üflär bar ýelini ol saňa bakan.
Ne görk, ne bir duýgy galar ýüzüňde,
Mydam gorky ody ýanar gözüňde.
Pikirlen. Netije çykar, dilberim,
Men erte bu ýere ýene gelerin.
Ýüregim arzuwdan, umytdan doly —
Perişde asmana ýasady ýoly.

Ertesi. Duşuşyk köne güzerde.
Gözel jogap berdi: «Galmaň siz derde,
Siz perişde — gökde gaýyp ýörmeli.
Men ölümli — ýerde ömür sürmeli.»
— Sen diňe meniňki bolmaly, gözel!
Ýogsa öýüňize barmazdan ozal,
Mermer daglaryna barmaly borsuň,
Ol ýerde daş bolup durmaly borsuň! —
Diýdi-de, perişde gazaba mündi,
Gözeliň dadyna kim ýeter indi?!

* * *
Bir gün, üç gün, on alty gün uçdular,
Mermer dagyň depesinden düşdüler,
Dag diýseň dag — ne bir ömür ysy bar,
Munda wagşylygyň müň bir tüýsi bar.
Kä gaýaň başynda ýalňyz arçalar
Ýel öwsende tukat heňini çalar.
Düýpsüz gowaklary, jülgeleri bar,
Baky gün düşmedik kölgeleri bar.

Dag diýseň dag — ne bir ömür ysy bar,
Munda wagşylygyň müň bir tüýsi bar.
Beýik gaýalaryň çür depesinden
Daşa dönen gözel uzaga garýar,
Häzir hem şol gözel Mermer dagynda
Hem ir ertir, hem giç agşam çagynda
Lal nazaryn aýlap dogduk mekana,
Dönsem diýip ýene janly ynsana,
Arzuw edip durmuş, galyp müň derde,
Rowaýat hem tamam bolýar şu ýerde.»

Täsin rowaýatyn soňlanda goja,
Märeke gobsunyp gitdi çalaja.

Heýkelçiň ýüregi gopdy-da birden,
Ýolbars dek atylyp ol turdy ýerden,
«Aýt, atam, Mermer dagy nirede?
Hem ol gözel — ýürek dagy nirede?
Salgy ber, men ol mekana gideýin,
Hem bagtygarany halas edeýin,
Men ol dagyň göwsün dilip gün yrman,
Sungatymy, ukybymy gaýgyrman,
Gije diýmän, gündiz diýmän işlärin,
Gözel gyzyň hünji dişin, gaşlaryn,
Maral gözlerini, ýaňaklaryny,
Ýonup alyp, näzik tenin ynjytman,
Ylham bilen bagş ederin oňa jan.»

Pata alyp düşdi ol uzak ýola,
Gündiz gije orun berdi köp ýola,
Köp oý, köp depeden indi heýkelçi,
Köp çeşmäň suwundan gandy heýkelçi.
Mäkäm gonup ýyndam günleň gerşine,
Ahyr geldi Mermer dagyň gaşyna.
Dagdan sowuk şemal ýüzüne urdy,
Dag wagşy nazaryn oňa öwürdi.
«He... he... he... hoş geldiň, merdana
ýigit!

Niçik ýoluň düşdi bu ýana, ýigit?!
Ne adam bar, ne durmuş bar bu ýerde,
Neçün ýollar söküp galdyň sen derde?»
Ýigit jogap berdi: «Maksadym şeýle,
Nirde ýesir gözel, sen aýan eýle?!
Müdimi daş bolup bendilik çekýän,
Erksiz nazar bilen iline bakýan,
Daşa dönen şol gözeli göreýin
Hem oňa uçmaga ganat bereýin.»
«Ol meniň goýnumda. Meniň tenimde,
Ýüregi daş, garagy daş, teni-de,
Han-ha, hol gaýanyň başynda ýalňyz,
Saçyny ýaýyp dur şol näzenin gyz.
Eger-de nazaryň aýlasaň şol ýan,
Daşmy ýa ynsanmy — durarsyň bilmän,
Ýöne oýatmaga daş bolan teni,
Sende gudrat hany, keramat hany?»
«Gudrat-da bar, keramat-da mende bar,
Kükregimde ýürek ýadaman urýar.
Ine, şol ýüregiň teninden alyp,
Ine, şol ýüregiň ganyndan alyp,
Hem bu ellerimiň inçe hünärin,
Baryny şol gyza bagyş edýärin».

Gaýanyň başynda, aşakda duman.
Gara gije diýmän, ýagty gün diýmän,
Ol bir beýik ussa, çynyna tutsa,
Gyzyň näzik tenin ynjytman, assa,
Işleýär heýkelçi ýadaman-dynman.
Ony dagdan-daşdan saýlap enaýy,
Gidiren görküni berýär gün saýy.

Ýöne hiç many ýok gara gözlerde,
Çykanok agzyndan dür dek sözler-de.
Almanyň reňki ýok ýaňaklarynda,
Hereketsiz gamyş barmaklary-da.

Misli ýyldyz kimin günler düzülip,
Geçip barýar, geçip barýar uzalyp,
Soň gözeliň görmegine, görküne
Aşyk bolup, juwan ýigit erkine
Buýrup bilmän, misli ejiz perwana,
Alaç tapman özün urýar her ýana.
Gorap ýagyşlardan, tupandan gyzy,
Elniň hünärine guwanýar özi.
Gün-günden agralýar ýigidiň haly,
Soň ýerden galmaga galman mejaly,
Gözeliň öňünde dyzyna çökýär,
Ýöne gyzdan ne ses, ne seda çykýar.
Gara gözler dolup dursa-da ýaşdan,
Çykaryp bolanok ýüregi daşdan.
Şonda güýjün tijäp, heýkelçi birden,
Misli ýolbars kimin ol galýar ýerden.
Soň kükregin ýaryp misli giň dünýä,
Ýanýan ýüregini eline alýar.
Hem gyzyň göwsüni ynjytman açyp,
Ony emaý bilen şol ýere salýar...

* * *
Heýkelçiň hünäri bolsady mende,
Aýaman güýjümiň sähelçesin-de,
Daş ýygnap, aýlanyp Ýeriň Şaryny,
Men güle öwrerdim olaň baryny.