Ynanylmasy kyn bolan subutnamasyz jogaplar.. (ÇILE)

Salam hormatly we gadyrly agzalar! Aslynda durmuşda düşünip bolmaýan ýapyk we syrly ylym çeşmeleriniñ öte känligini elbetde biziñ ählimizem bilýäris. Köp soraglary jogapsyz goýýan syrly dünýäniñ gör, näçe milliardlap çözülmän galan meseleleri bar. Belki ol syrlar geljekgi müñýyllyklaryñ dowamynda aýan bolar, belki-de olar indi hiç haçanam adamzat nesline äşgär bolmaz. Indi şu ýerde aýtjak bolýan zadym biziñ türkmen halkymyzyñ arasynda giñden ýaýran, ynanylmasy kyn bolan, eger ynanylan ýagdaýynda hem hiç kim tarapyndan doly we dogry düşündirilmezden, "diñe aýdylan zatlary etmeli" diýen düşünje bilen ýerine ýetirilýän ÇILE meselesiniñ üstünde durup geçesim gelýär. Mysal üçin, iki ýaş çatynja durmuş toýuny tutýar, ana şol ýerde iki juwan hem çileli bolýarmyşyn. Kyrk günläp toýa, ýasa barmaly dälmişin. Toýa barjak bolsa toý edýäniñ eýesi duz çalyşmalymyşyn. Bäbekleri bolansoñ ýene-de kyrk günläp äri, gelni we bäbejigi çilelimişin we ýene-de ýokardaky düzgünler. Bir zat bolsa, mysal üçin çagajyk dümewlese, ejesi ýa-da kakasy syrkawlasa dagyn boldugydyr. "Çile düşendir" diýişýäler. Nähili düşýä, nädip düşýä, näme üçin ala-böle diñe türkmen halkynda şeýle bolýar? Sorag berseñem kanagatlandyjy jogap ýok. Ýa-da "Çile" diýilýän zat aýylganç bir wirusmyka, ýa bakteriýamyka, ýa-da ol diñe türkmene Beýik Alla tarapyndan iberilen serpaý ýa jezamyka? Magtymgulynyñ, Kerim şahyryñ, Seýdiniñ, Mollanepesiñ we beýleki öwreniji, ýazyjy alym şahyrlaryñ kitaplarynda şeýle ýazgylar ýok. Bu zatlar kimiñ işikä? Kim bu zatlary açyş edip subut etdikä? Umuman "çile" meselesinde gaty kän soraglar ýüze çykýar we doly düşündiriş berip bilýän adam ýok.

Emma çaga çilesi hakynda meň pikirim, Çaga syrkawlasa çile düşdi diýmek nädogry! Çaga kiçijek bolansoň bedeni ýaşaýan sferasyna uýgunlaşanok, onsoňam köp kişi çagany gaty ýyly ýada gyzgynrak komnatda saklaýalar, üşäýmesin diýip, bu nädogry hereket, komnaty wagtal wagtal şemalladyp durmaly, komnatyň içi gyzgyn bolmaly däl salkyn bolmaly, gyzgyn ýerde wiruslar köp bolyar, dümew ya şoňa menzeş zat. Uly adamlar näme zat iýsede kän bir içi agyrmaýar, emma her gün emip ýören çaga, üýtgeşigräk zat iýse içi agyryp biler, umuman syrkawlap bilyä, onsoň näme üçin beyledigine düşünmeýänler çile düşüpdir diýýän bolaýmasa.

We ýenede,

Toy etjek bolýan ýaşululaň biri, ahunyň ýanyna barypdyr:
- ahun aga, toy etjek bolýan welin ýyldyz düşýämiş öňüňe.
ahun aga:
- pylanyjan, bizä ýyldyzy diňe gije asmanda görýäs, diyip jogap beripdir. Toý etjek bolýan ýaşulam
- bu, heleýlerä bar diýýär - diýipdir. Ahun aga-da:
-Git onda heleýler bilen maslahatlaşda-diýipdir.
Muny ýazýanymyň sebäbi Türkmen ýaşulylarymyzyňam şo yrymlary (çile, ýyldyz) goldamaýandygyny aýtjak bolýan.

Bäbek belli bir wagta çenli köpçülige çykarylmaly däl, myhmançylyga barýan ýerinde bäbek bolsa özüňkini äkitmeli däl, gelinalja gideňde ýanlarynda çörek bolmaly, öňlerinden çykan kejebä çörek bermeli, olaryňkyny almaly....ýogsam çile düşýärmişin. Wagty bilen toý etmeýänlerem çileli hasaplanýar. Onsoň şol çile açdyrmaly diýip molla-müftä gatnaýar halk pahyr. Mukaddes ýerlerde çile agaçlary bar bilýändirsiňiz, mata bölejigini daňýarlar. Garaz, durmuşymyza ornaşypdyr şu zatlar. Ýalnyş düşünje, beytmeli däl diýip diymänkäňem, "agzyndan süýdüň ysy gitmedik, otur akyl berme" bolaýýar..