Şrödingeriň pişigi ýa-da Kwantowaýa mehanikanyň (quantum mechanics) ilkinji ädimleri

Meka MerGenius:
@ilamanyo atom bombasy diñe bu pikir esasynda yasalan, yagny doly subutnama däl ol, hiçbir zadyñ tizligini yagtylygyñ tizligniñ kwadraty etmek şu wagt praktikada mümkin däl.

hiçbir zadyñ tizligini yagtylygyñ tizligniñ kwadraty etmek şu wagt praktikada mümkin däl...

zaten o neutron C kvadrta tizlikde diyenoga.... Kinetic energy naili hasaplanya? 1/2mv2... bir objectyn v tizlikde bolsa shon KE hasaplajak bolsan v tizliginin kvadradyny alyan prosto
sho neutronlaram c tizlikde bolan son prosto kvadrady alynya....
bir zat yitmesi ucin c tizlige yetmesi hokman, neutronlaram z tizlige yetyani ucin yityaler

yokardy yazyshym yaly c dan yokary tizlik bolsa teoreticheskiy onda object time travel ettigi bolya

Meka MerGenius:
@ilamanyo atom bombasy diñe bu pikir esasynda yasalan, yagny doly subutnama däl ol, hiçbir zadyñ tizligini yagtylygyñ tizligniñ kwadraty etmek şu wagt praktikada mümkin däl.

Ýok, kwadraty däl. Ol formulanyň aýtjak bolýan zady, bir zady ýagtylyk tizligine ýetirseň (kwadratyna däl), onda ol energiýa öwrülýär. Näçe mukdarda energiýa? mc2 mukdarda energiýa.

Emma ol zat ýagtlygyň tizliginiň kwadratyna barmaly diýlen zat ýok, bu formula bir m masssany ýagtylyk tizligine getirseň, näçe energiýa berjegini aýdýar.

Ýöne dogry aýdýaň, praktikada ýagtylygyň tizligini ýetip bolanok. Ol atom bomba we ýene eksperimentleri E=mc2 formulasynyň netijesine gaty ýakyn sanlary çykarýar (+-0.5% ýa ondanam ýakyn). Bu matematiki subut bolmasa-da, fizikler üçin gowy subut 😉

Wikipediada E=mc2'niň gowy subutnamalary bar. Bärde c ýagtylyk tizligi, olam konstanta bolansoň, E=m*const, ýagny massa=energiýa. Onsoň nädip şuny subut edip bolar? Meselem, bir sistemanyň energiýasyny köpeltseň, onuň agramam köpelmeli bolýar, sebäbi energiýa=agram, dogrymy? Onda nädip energiýany köpeldiň bolar? Temperaturany galdyryp, meselem:

Raising the temperature of an object (increasing its heat energy) increases its mass. For example, consider the world's primary mass standard for the kilogram, made of platinum/iridium. If its temperature is allowed to change by 1°C, its mass will change by 1.5 picograms (1 pg = 1 × 10−12 g).[12]


Başga gyzykly mysallar:

• A spring's mass increases whenever it is put into compression or tension. Its added mass arises from the added potential energy stored within it, which is bound in the stretched chemical (electron) bonds linking the atoms within the spring.
• A spinning ball will weigh more than a ball that is not spinning. Its increase of mass is exactly the equivalent of the mass of energy of rotation, which is itself the sum of the kinetic energies of all the moving parts of the ball. For example,the Earth itself is more massive due to its daily rotation, than it would be with no rotation. This rotational energy (2.14 x 1029 J) represents 2.38 billion metric tons of added mass.[13]

Winner-Loser dushunjesi önki döwurlerde'de bolandyr welin hatda adamyn tebigatynda hem bar bolmagy mumkun yöne shu döwrumuzdä bu dushunjan has yayramagna 30-40njy yillarda bashlan, Amerkan edebiyatynyn HOW TO... kitaplarynyn roly ulymyka diyyan. Napoleon Hill, Dale Carnegie yaly yazjylan yazan kitaplary AMERKAN HALKYNDA, Winner-LOSER DUSHUNJESININ, HAS ORNASHMAGNA BELLI BIR DEREJEDE TASIRINI YETIRDIMIKA DIYYAN. Umuman kapitalist yurtlaryn hemmesinde hem bu ba, yöne kommunizmdan kapitalizma gechen yurtlarda welin bu has yiti duyulya, muny özbek, rus, gazak kinolarnda görmek bolya. Arada Rus kanallarnyn birinde, alp baryja, bir yash oglan sheyle sorag berya: 10yllyk bellejek bolyas, Men nadip klasdashlarmyn yanynda, ustunlik gazanan adam yaly bolup görnup bilern? Shu ve shuna megzesh mysallar hem bu dushunjan dine Tm'da dalde beyleki yurtlarda hem badygny görkezya yöne mesele bu dal. Mesele Tm'da yayrayan bu dushunjani Nadip azaldyp bolar? Belkem Media'da bu zatlary öran inchelik bilen tankyt edip(tankyt etyanini bildirman) yerine bu dushunjan tersi bolan: yardamlashma, kichigövnlilik yaly dushunjeleri öne surup(propaganda derejesnde dal) edip bolmagy mumkin

Eee, men Tm'daky materializm diyem tema yazdymarou muny, washshe bolday

DIne temany okadym we ashgabyndaky tema degishli teswrileri okadym, BU filosofiyany Ludwig wittgenstein gowy edip oz 2 sany kitabynda yazyar, (Tractatus Logico-Philosophicus (1921)
Philosophical Investigations (1953)) we dunyan in updated philosofical kitap bolyar! olam shunyaly bir zady sorag goyyar, Does the truth exist? we ony matematiki formulalar bilen subut edyar, we in sonunda bir netija gelyar: What we cannot speak about we must pass over in silence.: sheydip dunyan in dushunmesi kyn bolan kitap bolyar! we onun hem experimenty bar: ony bolsa ashakdaky teswirde yazayn!

shu surata seredin diyyar, we name goryaniz diyyar, bir topar adam ordek goryas diyyar, ikinji topar bolsa Towshan. Son ol bolsa ordek-towshan diyen haywan gordunizmi diyyar? olaram yok, onda nadip bir wagtda ikisem bolup bilyar diyip sorayar, jogap bolsa ya ikinizem yalnysh, ya-da ikinizem dogry, yone ikisany hakykat bolup bilyami diyyar? we bashgalary... sizin diyshiniz yaly oli pishik we diri pishik, olam barde gorkezyar, ya towshan ya-da ordek! yone ikisi birden bolup bilmeyar diyyar! 

Xxavi:

Terjimesi: Eýnşteýn aýdýar Men Hudaýyň şeşebeş (?) zyňmaýanyna pugta ynanýaryn diýipdir. Ýagny dünýädäki hemme zat nätakyk we random wakalardan doly däldir diýjek bolýar. Boram jogap beripdir, Eýnşteýn, Hudaýa näme etmelidigini öwretjek bolma! 😆

Indi Huday baradapikir yazsak Bor dogry diyyada, name uchin Huday yone  şeşebeş zynmasyn, sespes zynanda shunyaly sistema bolyan bolsa boldyda! Name uchin hemme zat logicheskiy bolmaly? shol ayin distanciyasy we bashgalary,??? 🙂 Bora goshulyan! 

quantum physics diydin welin okuwdan bir prof yaidma duship gitdi, quantum fizik egzameninden gechsenem indiki yila galdirya, name uchin diysen: Quantum fizigi bir yilda dushunmek mumkin dal, lol😆

The Oxford Murders - atly kinoda bardy Wittgenstein'yn yoredyan logikasy/filosofiasy barada 1-2 agyz soz, yone okamak ucin kitaby tapyp bilman goyupdym...

Bohr'yn jogaby nace guychli bolsa-da, (Don't tell God what to do with his dice), mena shu debate'de Einstein'in tarapynda. Hudayin dunyadaki wakalary, 1 jisimin/maddanyn geciryan reaksialaryny, maddalaryn biri-birine tasiri nahili kici bolsa-da, bu tasirin ahtimallyk teoriayasynyn ustine bina edilendigine ynanamok. Biz quanta'laryn biri-birine tasir edyan wagtyndaky yuze cykyan hemme data'ny, faktorlary bilemzok, ylym osdukce her gezek 1 basgancak ileri gidilip, 1 taze element, ya-da tasir ediji faktoryn bardygy yuze cykyar. Sheylelikde, hemme faktordan habardar dal, habardar bolanlarymyzynam birgidenini takyk olcap biljek yagdayda dal hallymyza, nadip accurate hasaplama edip bileris? We denleman hemme gatnashyjylaryny bilman, ony churt kesik edip chozup bolmajagy, 1 formula hokmunde yazyp bolmajagy hem belli zat... Onson finans dunyasinde risk hasaplamalary yaly, takyk zat aydyp bilmesek, 'takmynan' aydyp bilmek ucin, ahtimallyk teoriyasynyn gapysyny kakyberyas. Yone bu yagday absolute hakykat sebapli doranokda, bizin ol hakykady bilip bilmejegimiz, yagny, hokumetlerin, shereketlerin, hatda her bir adamyn nahili karar aljagyny bilmanimiz ucin, takmynan karar bermeli bolyas. Yone, Huday bu kararlary, mukdarlary takyk bileni ucin, bizin edisimiz yaly, ahtimallyk hasaplap oturanok, sebabi ahtimallyk teoriyasy bizin yaly, kopugi yokara zynanda kelle'mi ya-da san geljegini bilip bilmeyan adamlar ucin gerek, Huday ucin dal!

Mergen dogry, menem Eýnşteýne goşulýan. Hakykatdanam, hemme zat random wakalardan doludygyna ynanyp bilemok. Ýöne belki bu ýagdaý şuny görkezýär, ýagny her zat random bolman, bir ugurly, directed bolmagynyň özem Hudaýyň subuty bolup bilmezmi?

Aslynda, 20-nji asyryň beýik fizikleri barada okasaň, haýran galýaň. Şu zatlaram adamyň beýnisinden çykypdyrow...

paylasanyn ucin kop sagbol

Asyl şol pişikli eksperiment bilen nämäni subut etjek boldy? Bir elektronyň elektorn bulutjygynyň şol bir wagtyň içinde hemme ýerinde, ýa-da hiç ýerinde bolup biljegini subut etjek boldumy? Ýagny elektornyň bir ýerde hem bar bolup hem ýok bolanyny subut etjek boldumy?

Nazar:
Asyl şol pişikli eksperiment bilen nämäni subut etjek boldy? Bir elektronyň elektorn bulutjygynyň şol bir wagtyň içinde hemme ýerinde, ýa-da hiç ýerinde bolup biljegini subut etjek boldumy? Ýagny elektornyň bir ýerde hem bar bolup hem ýok bolanyny subut etjek boldumy?

Oňa şoň ýaly düşünseňem bolýar. Ýöne elektron däl, her haýsy bir kiçijik parçajygyň (hatda bu uly jisimlere extrapolate edilse hem bolýar) hemme parametrleriniň bilinip bolmaýşy barada. Elektron hem şonuň içinde, ýagny elektronyň parametrleriniň hemmesini bir bada bilip bolanok (bu koordinata bolup biler, başga parametrleriniň biri bolup biler).

Bular diňe probability bilen berilýär. Ýagny bir kwantowiý ýagdaý (quantum state), beýleki ýagdaýlaryň lineýnaya kombinasiýasy (linear combination). Elektronyň ýagdaýy ölçelýänçä şol ýerde bar we ýok elektronyň ýagdaýlarynyň kombinasyýasy. Pişigiň gutydaky ýagdaýam öli we diri ýagdaýynyň kombinasiýasy. Açyp barlaňda şolaryň biri nol bolýarda, beýlekisi galýar.

Men şeýle düşündim.

Xxavi:

Nazar:
Asyl şol pişikli eksperiment bilen nämäni subut etjek boldy? Bir elektronyň elektorn bulutjygynyň şol bir wagtyň içinde hemme ýerinde, ýa-da hiç ýerinde bolup biljegini subut etjek boldumy? Ýagny elektornyň bir ýerde hem bar bolup hem ýok bolanyny subut etjek boldumy?

Oňa şoň ýaly düşünseňem bolýar. Ýöne elektron däl, her haýsy bir kiçijik parçajygyň (hatda bu uly jisimlere extrapolate edilse hem bolýar) hemme parametrleriniň bilinip bolmaýşy barada. Elektron hem şonuň içinde, ýagny elektronyň parametrleriniň hemmesini bir bada bilip bolanok (bu koordinata bolup biler, başga parametrleriniň biri bolup biler).

Bular diňe probability bilen berilýär. Ýagny bir kwantowiý ýagdaý (quantum state), beýleki ýagdaýlaryň lineýnaya kombinasiýasy (linear combination). Elektronyň ýagdaýy ölçelýänçä şol ýerde bar we ýok elektronyň ýagdaýlarynyň kombinasyýasy. Pişigiň gutydaky ýagdaýam öli we diri ýagdaýynyň kombinasiýasy. Açyp barlaňda şolaryň biri nol bolýarda, beýlekisi galýar.

Men şeýle düşündim.

Men dogrym aýtsam men bular ýaly zatlar bilen kän gyzyklanamok, ýöne wagtynda bir azeri oglan bilen bir ýerde galypdym. Ol oglan hakyky ýatan fizikdi, GPA 5.0dy 2 sany IPhO we 2 APhO altyny bardy. Şol maňa şu teoriýany düşündiripdi, iň soňunda da şeýle zat aýtdy: Aslynda senem menem hiçhili madda padda däl, biz herimiz bir wave 😆

@Nazar teoriya strun, Ipho oglan dushundirjek bolyany
! 
http://lurkmore.ru/%D0%A2%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BD

Cajole:

Bolya sagja bol. Bookmarklara goşdym 🙂

shu yerde birhili wagt we yer temasy yatdan chykyp gidyarmi? shu teoriyada bir zadyn oni we sony diyip bir zat barmy? wagt diylen dushunje name fizikada? name uchin tolkunlar bir yerden bashga yere gechende wagt uytgeyarka?

goz onumize getirip gorsek. yagny dunyadaki hemme tolkunlar dursa onda wagt duryar diymeli bolyarys. sebabi q1 qwant yagdayyndan q2 qwant yagdayyna gecis bolmasa yada q2-q1=0 bolsa onda biz gecisin bolanlygyny saygaryp bilmeris yagny ol yok hasap ederis, wagt durar. wagt qwant yagdaylarynyn arasyndaky uytgesme diymekmi?

yene bir sorag bar. dunyanin qwant yagdaylaryny bolup bolyamy? meselem gutydaky gara pishik gutyn ichine yerlesheni bilen onun kwant yagdayy on dashyndaky adamlardan izolirlenyami. yeryuzunin kwant yagdayy gundaki partlamalardan garassyzmy. ya tutush barlyk alemi bitewi bir kwant yagdayymy?

birem elektrony olcejek bolanda ony gormek gerek. gormek diymek ona yagtylyk tutmak diymek. yagtylyk tutmak diymek. elektronyn energiya tolkunyna basga yagtylyk energiyan tolkunyny cakysdyrmak yagny ona tasir etmek diyip hem birzatlar gurrun edyaler.

yagny biz bir zady gorup (yagtylygyn usti bilen) eyyam ona tasir edyaris. yagny gormegin ozi (sonam olcemegin ozi) neytral proses dal diyjek bolyalar.

yene bir sorag shu kwant mehanikan bizin durmushymyzda ulanylyan yeri barmy?