Gaý Ýuliý Sezar hakyndaky hakykatlar.

''null''/>
#Gaý Ýuliý Sezar

Höküm sürdi: Miladydan öñki: Oktýabr 49-njy ýyl. Miladydan öñki: 15.03.44-nji ýyl.
Özünden öñ: Lusius Kornelius (Lucius Cornelius Sulla)
Rim imperiýasynyñ diktatory.
Özünden soñ Awgustus (Augustus)
Aýallary: 1Kornelia Jinna Minor (M. ö. 84 - M.ö. 68)
2. Pompeýa (Pompeia) (M.ö. 68-M.ö. 63)
3. Kalpurniýa Pisonis (Calpurnia Pisonis) (M.ö. 59-M.ö. 44)
4. VII. Kleopatra

Perzentleri: 1.Juliýa Saesaris m.ö. 85/84-54)
2. Saesarion m.ö. 47-30.
Awgustus Saesar (ogullygy)
Doly ady: Gaý Ýuliý Sezar(Gaius Julius Caesar)
Dinastiýasy: Julio Klawdian Dinastiýasy(Julio-Claudian)
Kakasy: Gaýus Julius Saesar
Ejesi: Awreliýa Kotta
Doguldy: M. ö. 12.07.100 ý. Rim.
Ölümi: M. ö. 15. 03. 44 ý. (55 ýaşynda) Rim. Senatynda.
Latynça: GAIVS•IVLIVS•CAESAR, okalşy :Gaýus Yuliýus Kaýsar; M.ö. 12 Iýul 100[1] – M.ö 15 Mart 44),

Rimli harby politik hökümdar. Şol bir wagtyñ özünde-de güýçli ýazyjy bolan şahsyýet. Ol dünýäniñ medeniýetine goşant goşan şahsyýet hökmünde kabul edilýär. Dürli özgertmeleri bilen Rim respublikasynyñ Rim imperiýasyna öwrülmegi üçin aýgytly rol oýnan.
Rim senatyndaky ýygy-ýygydan esasy meselelerine gatnaşan Markus Porkius Kato we Markus Kalpurniýus Bibulusa garşy, poplar klinigine degişli syýasatçylygy bilen, Markus Lisinius Grass we Gnaýewus Pompeý Magnus bilen birlikde resmi Rim syýasy gurluşyna birnäçe ýyly sarp etmek bilen birinji gezek üçlük birleşmesini gurdy.
Galliýany (häzirki Fransiýa topraklary) basyp alyp Rim topraklarynh Atlantik okeanyna çenli giñeltdi we şol bir wagtyñ özünde M. ö. 55-nji ýylda rimli hökmünde Britaniýanyñ ilkinji söweş hereketlerini yzyna serpikdirdi. Triumwirligiñ ýykylmagy bilen birlikde Pompeý we Senato bilen arasy sowaşdy. M.ö 49-njy ýylda Legionlaryñ başynda Rubikon derýasyndan geçmegi bilen başlanan içki söweşleriniñ soñy Rim dünýäsiniñ uruşsyz-söweşsiz eýelenmegine getirdi.
Hökümetiñ edarasyny eline almagynyñ yz ýany, Rim ýygnagynda we dolandyrmasynda reformasiýa geçirmäge başlady. Bütin ömri Diktator diýlip yglan edilipdi we Respublika býurokratiýasyny agyr görnüşde merkezleşdirdi.
Emma Sezaryñ köne dostlaryndan biri Markus Iýun Brutusyñ baştutanlygyndaky, Respublikany öñki
edarasyna gaýtaryp getirmek islän bir topar senator tarapyndan m.ö. 44-nji ýylyñ 15-nji martynda öldürildi.
Dildüwişigiñ yz ýany başlanan täze içki söweşler başlap Ýuliý Sezaryñ egindeşi Gaý Oktawian tarapyndan Rime otokratik zarba uruldy. Sezara gurnalan dildüwişigiñ yz ýany iki ýyl geçensoñ M.ö. 42-nji ýylda Senat tarapyndan resmi ýagdaýda Rim tañrylarynyñ biri hökmünde yglan edildi.
Sezaryñ ömri hakyndaky maglumatlaryñ birnäçesini, harby ýörüşleri wagtynda ýazan ''Teswirler'' (Commentari) atly ýatlamalaryndan we Sisero (Cicero) ýaly syýasatçyl egindeşleriniñ eserlerinde yzarlasa bolýar. Bulardan başga-da Katullusyñ (Catullus) taryhy ýazgylaryndan we onuñ goşgy görnüşdäki eserlerinden öwrense bolýar. Ömri-döredijiligine degişli ýatlamalaryñ köpüsi soñky asyrlarda ýaşap geçen Appian, Sueton, Plutarh, Kassius Dio we Strabon ýaly taryhçylar tarapyndan yzarlanypdyr.
#Respublikanyñ synmagy
Spartagyñ gozgalañy basylyp ýatyrylandan soñ soñ, Rimde serkerdeleriñ häkimýeti güýçlenip başlaýar. Häkimýet ugrundaky göreşde esasy bäsleşik Krass bilen Pompeýiñ arasynda bolupdyr.
Miladydan öñki 100 -nji we 44-nji ýyllarda Gaý Ýuliý Sezar öñe saýlanypdyr. Ol Rimde häkimýet başyna geçmäge çalşypdyr. Onuñ asly Patrisileriñ begzada maşgalasyndan bolup, örän gowy bilim alypdyr. Sezar Krass bilen Pompeýi ýaraşdyryp, özüni konsullyga hödürläpdir. Ony ýönekeý adamlar goldapdyr. Konsullyk möhleti gutarandan soñ, Ýuliý Sezar Galliýa welaýatyny dolandyrmaga gidipdir.
Bu ýerler demre, gyzyla, gurluşyk agaçlaryna baý ýurt bolupdyr. Ele salnan oljanyñ hasabyna Sezar öz söweşijilerine tölenýän haky iki esse artdyrypdyr.
Galliýany basyp alandan soñ Sezaryñ görnükli serkerde hökmünde şöhraty artypdyr. Sezar goşuna daýanyp, ýokary häkimiýeti basyp almagy, senaty özüne boýun egdirmegi ýüregine düwüpdir.
Pompeý Sezaryñ üstünliklerinden we güýçlenmeginden çekinip başlapdyr. Ol Sezaryñ Rime ýaragsyz gelmegini we senatyñ öñünde hasabat bermegini talap edipdir. Eger-de Sezar boýun towlasa, onda ony Hökümdarlygyñ duşmany diýip yglan edipdir.
Miladydan öñki 49-njy ýylda Sezar senatyñ karary barada eşidip, öz goşuny bilen Rimiñ üstüne ugrapdyr. Sezar Rime gitmelimi ýa-da gitmeli dälmi diýip uzak wagtlap oýlanypdyr we ''bije atyldy'' diýip, Rime tarap ugrapdyr.
Senatyñ goşuny ep-esli köp bolupdyr, ýöne olar welaýatlarda dargan görnüşde eken. Hemmesi bir merkezde däl eken. Senat goşuna baştutanlyk etmegi Pompeýe tabşyrypdyr. Sezar şeýle çalt hereket edipdir welin, Pompeý garşylyk görkezmegi gurap bilmändir we howlukmaçlyk bilen Rimden çykyp gidipdir. Rim şäheriniñ garyp ilaty onuñ tarapyna geçipdir. Sezaryñ goşunlary hiç bir gaýtawula duş gelmän, Rimi we bütin Italiýany (Göleleriñ ýurduny) eýeläpdir.
Pompeý gaçypdyr we tiz wagtdan soñ öldürilipdir. Sezar bütin Rim respublikasynda öz häkimiýetini gurmak üçin Aziýada, Afrikada we Ispaniýada ýene üç ýyl söweşipdir. Sezaryñ tarapdarlary bilen Pompeýiñ tarapdarlarynyñ arasynda bolan uruşlar, taryhda Rimdäki raýatlyk uruşlary diýlip atlandyrylypdyr.
#Sezaryñ Diktaturasy. Ýuliý Sezar ýeñiş gazanandan soñ Rime gaýdyp gelipdir.
Rim hökmürowanlygy (imperiýa) yglan edilipdir. Sezar özüni hökümdar (imperator) diýip atlandyrypdyr. Şeýlelikde Rimde respublikan gurluş synypdyr.
Hökümdar Sezaryñ şekilini teññeleriñ ýüzüne zikgeledipdir.
Senat Sezara ömürlik diktatorlyk-çäklendirilmedik häkimligi beripdir, ol indi hiç kimiñ öñünde hasabat berilmeýän hukuga eýe bolupdyr. Halk ýygnaklarynda konsullyk we halk tribunlyk wezipelerine Sezar kimi hödür etse, şol adam hem saýlanypdyr.
Emma Senatorlaryñ bir topary Sezaryñ ýeke-täk hökümdarlygyndan nägile bolup, dildüwişiklik gurupdyrlar. Dildüwüşijiler senatyñ mejlis geçirýän wagtynda Sezaryñ 23 ýerinden pyçaklap öldürýärler. Şeýlelik bilen Gaý Ýuliý Sezaryñ Rimdäki ýeke-täk häkimligi gurjak bolan synanyşygy şowsuz gutarypdyr, emma Rimdäki respublikan gurluş hem berk bolmandyr [2].
#Maşgalasy
Kakasy: Gaý Ýuliý Sezar
Ejesi Awreliýa
Gyz jigleri: 1.Juliýa, 2.Juliýa
Aýallary: Korneliýa Kinilla. Miladydan öñki 83-nji ýylda çaga dogurjak wagty ölen. Miladydan öñki 69 ýa-da 68-nji ýyllaryna çenli.
Ikinji heleýi Pompeýa. Miladydan öñki 67-nji ýylda aýrylyşýar miladydan öñki 61-nji ýyla çenli.
Üçünji heleýi Kalpurniýa Pisonis miladydan öñki 59-njy ýyldan Sezaryñ ölümine (M.ö. 44-nji ý.) çenli bolan ýan ýoldaşy.
Perzentleri: Juliýa (gyzy). Sezaryñ heleýi Kornoeliýa Kinilladan bolan. M. ö. 83 ýa-da 82-nji ýylda dogulýar.
Ptolomeý Sezar (ogly) M.ö. 47-nji ýylda Kleopatra VII den dogan ogly. Ýuliý Sezaryñ Ptolomeý Sezar ady bilen faraon bolan ogly. 17 ýaşynda Sezaryñ ogullygy Oktawiýan tarapyndan öldürilýär.
Ogullygy: Gaý Ýuliý Sezar Oktawianus (garyndaşlyk zynjyrynda ýegeni bolupdyr).
Agtygy: Juliýa we Pompeýiñ dogulan wagtlaryndan soñ birnäçe günüñ içinde ölen atsyz perzent.
#Oýnaşanlary:
Kleopatra VII.
Serwiliýa Kaepionis.
Brutusyñ ejesi şazenany we Bogudesiñ heleýi.
#Garyndaşlary:
Daýzasy Juliýa öýlendi.
Sezaryñ ýegeni Oktawia bilen gysga wagtlyk syýasy jynsy gatnaşyk.
Ýuliý Sabin.

#Syýasy rakyplary we beçebazlyk jynsy gatnaşyklary hakynda aýdylanlar.

Rim halaýygyna görä beçebaz jynsy gatnaşygy pes rolda bolmak, boýun egme ýaly häsiýetleri görkezerdi. Hakykatdanam Suetonis Sezaryñ harby hereketlerini Galliýa tarap gönükdireninde ''Sezar Galliýany basyp alan bolmagy mümkin. Emma Nikomedes hem Sezary basyp alypdy'' diýip aýdym aýdylandygyny okapdyr[3].
Sisero, Bibulus, Gaýus Memmius we beýlekileriñ pikirine görä (aýratynam Sezaryñ duşmanlary) Sezar Bizyniýa şasy IV Nikomedes bilen beçjebaz jynsy gatnaşygyny geçiripdir. Sezary Bizyniýa şazenany hökmünde görkezen bu hekaýa, käbir Rimli syýasatçylar tarapyndan peseltmek we üstünden gülmek üçin aýdylan bolmagy hem gaty ähtimal.
Kassius Dionyñ ýazmagyna görä Ýuliý Sezar bu töhmetleriñ dogry däldigini, aýdylýanlary ant içip red edendigini ýazypdyr[4].
Katullusyñ ýazmagyna görä, Sezar ussa Mamurranyñ söýgülsi bolandygyny açyklaýan iki şygyry ýazan bolsa-da[5], soñra bu ýazgylary üçin ötünç sorapdyr[6].
Mark Antoniýanyñ aýtmagyna görä Oktawiýanyñ Sezar tarapyndan ogullyga almagynyñ sebäbiniñ biri hem onuñ Sezara beçebazlyk jynsy gatnaşygyndan ybaratdygyny ýatlapdyr. Suetonius Antoniýanyñ bu aýdanlarynyñ syýasy töhmet bolandygyny açyklapdyr. Belkäm onuñ adyndaky Gaý sözi beçebazlara dakylan syýasy ýörgünli at bolup galan bolsa gerek.
Gujurly Oktawiýan Awgustus,Ýuliý Sezaryñ ölüminden soñ Rim Hökümdary bolupdyr[7].

Çeşme:

1. Sezaryñ dogulan ýyly hakyndaky maglumatlar alymlaryñ arasynda çekeleşiklidir. Käbir taryhçylar doglan gününi 12.07.101-nji ýyl ýa-da 102-nji ýyl diýip kabul edýärler.
2. Berdi Esenow. Gadymy Dünýä Taryhy. Okuw kitaby V s. 212-214.
3. Suetonius, Julius 49
4. Suetonius, Julius 49; Cassius Dio, Rim Taryhy 43.20
5. Katullus, Carmina 29, 57
6. Suetonius, Julius 73
7. Suetonius, Augustus 68, 71