Depesinde örülen saç goýýanlar

Depesinde örülen saç goýýanlar.

Soltan$a Atanyýazowyñ "$ejere (türkmeniñ nesil daragty)" atly 1994-nji ýylda A$gabat $äherinde Turan-1 ne$irýaty tarapyndan ne$ir edilen kitabynda türkmen we türki etnonimlere dü$ündiri$ler berlipdir. Bu kitapda türkmen halkynyñ taryhyny, onuñ goñ$y we türki halklar bilen taryhyñ dürli döwürlerindäki gatna$yklaryny öwrenmek üçin gymmatly maglumatlar bar. Emma bu kitap bu ugurda gutarnykly i$ däl. Sebäbi birinjiden, türkmen milleti müñlerçe, belki on müñlerçe tirelerden, uruglardan ybarat bolup bu kitapda olaryñ takmynan müñe golaýyna dü$ündiri$ berlipdir we ol dü$ündiri$leriñ köpüsi örän gysga. Ikinjiden, berlen dü$ündiri$leriñ örän köpüsi (ýa-da hemmesi diýen ýaly) çaklamalara esaslanýar.
Bu kitapda meñ esasy ünsümi çeken zat Garagalpak alymy Döwlen Aýtmyradowyñ çaklamalary boldy. Awtor bu kitabynda on alty çemesi tire-taýpa, halk atlaryna beren dü$ündiri$lerinde beýleki çaklamalar bilen bir hatarda Garagalpak alymy, ýazyjy D. Aýtmyradowyñ çaklamalarynam ýerle$diripdir. Geñ ýeri Aýtmyradowyñ çaklamalarynyñ hemmesi $ol bir dü$ündiri$e syrykdyrylýar. A$akda Soltan$a Atanyýazowyñ "$ejere" kitabyndan tire, taýpa, halk atlaryna berlen dü$ündiri$lerden on sanysyny getirýärin, olaryñ içinde D. Aýtmyradowyñ çaklamalaram ýerle$dirilipdir.
1. GARAÖÝLI, GARABÖLÜK.
Orta asyr alymlary tarapyndan sanalýan 24 türkmen taýpasynyñ biri bolan bu toparyñ adyny Mahmyt Ka$garly GARABÖLÜK (ýagny "garalaryñ bölümi"), Re$ideddin we Salar baba GARAEWLI-GARAÖWLI, Abylgazy hem Garaöýli görnü$inde ýazypdyrlar. Onuñ orny Mahmytda 12-nji, Re$ideddin we Abylgazyda 4-nji, Salar babada bolsa 7-njidir. Re$ideddin bilen Abylgazy GARAÖÝLÜLERI Oguz hanyñ birinji ogly Gün handan 4-nji neberesi hasaplasa, Salar baba ony Oguz hanyñ ikinji ogly Aý hanyñ üçünji çagasyndan önen il diýip ýazýar. GARAÖÝLI etnoniminiñ manysyny Re$ideddin "gara öýli", Abylgazy "her kaýda otursa hergäh bilen (gara öýde) oturyjy", Salar baba bolsa "ýolda çerik (go$un) bilen hub ýörür" diýip dü$ündirýärler.
Garagalpak alymy we ýazyjysy D. Aýtmyradow bu pikirleriñ ählisini ret edip, GARAÖÝLI etnoniminiñ "gara saçly" manysynyñ tarapyny tutýar, çün ki, onuñ pikiriçe, UÝ sözi gadymy türki dillerde "ýüñ", "tüý", ýagny "saç" manysynda hem ulanylypdyr. Bu alym etnonimi gadymy türk erkekleriniñ kellesinde saç (gulpak) goýmak däbi bilen baglany$dyrýar.
Bu dü$ündiri$leriñ haýsyna ynanmalydygyny, goý, okyjylaryñ özi çözsün. Ýöne Abylgazynyñ "türkmenleriñ $ejeresi" diýen kitabynda GARAÖÝLÜLER barada köp maglumatlaryñ getirilendigini ýatladalyñ. $u kitapda ýazyly$yna görä, Ärsary baýyñ gyzy Mama bike Horasandan gaýdanda, 4 ogly we 2 gyzy bolan bir guly we gyrnagy oña hyzmatkär berýärler. Bu guluñ uly ogluna Hydyr-Çora (Hydyr Jora), ikinjisine Aly Jora, üçünjisine Igbek, dördünjisine hem Ka$ga Jora diýýärler. Mamabike garrandan soñ, bu gullara uly döwlet we mülk berip, olary azat edýär. O gullar baýla$yp, hersi özba$yna bir iliñ taýpaba$ysy bolýar. Hydyryñ iline Hydyrili, Alyñka - Alili, Ka$gañka - Garaöýli taýpasy diýen at galýar. Ka$ganyñ ili Ajydeñziñ (Garabogaz köli) ýakalarynda ýa$aýar.
Altyn orda hany Berdibek 1359-njy ýylda öldürilenden soñ, Balkandaky DÜÝEJILER talanýar, garyp dü$ýär. Kenarda ýa$aýan Garaöýlülerden haraý isläp, Düýejiler olaryñ ýanyna göçýärler. Ençeme ýyldan soñ Düýejileriñ sany köpelýär, olar barha gurplanýarlar, emma Garaöýlüler garypla$ýar. $ol açlyk ýyllarynda bularyñ içinde Halyl diýen dogumly ýigit döreýär. Ol Garaöýli aksakgallaryny ýygnap, Ärsary baýyñ onbegileriniñ we ýag$yzadalarynyñ huzuryna baryp, $eýle diýýär: "Öñ biz siziñ hyzmatkärleriñizdik. Häzir garyp dü$dük. Sizden uly haýy$: Uly we kiçi Balkandaky suwly, ekmäge amatly we gu$ly ýerlerden bize ýer berseñiz. Biz size onuñ üçin ýylda näme tölemeli bolsa töläýli". Ärsary kethudalary maslahatla$yp, Garaöýlülere Ärsary babanyñ uly Balkandaky alty akar çe$mesini, on höwürtge laçyn, on sekgiz höwürtge ütelgi bermegi karar edýärler. Bu zatlar üçin Garaöýlüler ýylda ekinlerinden alan hasylynyñ ýarysyny, agyl dikmek üçin iki müñ gamy$ (!), on uly laçyn, dört jüre (?) laçyn, onsekgiz uly ütelgi, alty saryja (awçy gu$) bermeli bolýarlar. Halyl dagy muña razy bolýarlar, ýöne aw gu$laryny tutmak üçin ýüpleriniñ ýoklugyny, özleriniñ hem azyksyz galanyny aýdýarlar.
Ärsary kethudalary bulara 100 gulaç ýüp, alty sany owlakly geçi, iki tulum (me$ik) çökelik (çekide) we bir e$ek berýärler. Garaöýlüler köp ýyllap bu zatlary ulanyp güzeran görýärler. Taryhçylaryñ barlaglaryndan mälim bol$una görä, 15-nji, 16-njy asyrlarda Düýejiler Balkan etrapyndan Garaöýlüleri gysyp çykarýarlar. Garaöýlüleriñ köpüsi Sakar, galanlary-da Ärsary, Ýomut taýpalarynyñ arasyna siñip gidýär, olaryñ Garaöýli diýen etnik ady hem taryhyñ sahnasyndan dü$üp galýar. Sakarlaryñ düzümine giren Garaöýlülere DAGSAKAR diýen täze etniki at dakylýar.
2. GALPAK, GARAGALPAK.
Türkmenler bilen gan garynda$ bolan we irki eýýamlardan bäri goñ$uçyykda ýa$aýan halkyñ GARAGALPAK diýen ady bar. Bu halkyñ öz $ahyrana döredijiliginde, Gazak, Nogaý, $eýle-de Türkmen dillerinde we bu halklaryñ klassik edebiýatlarynda GARAGALPAK diýen etnonim bilen birlikde, onuñ GALPAK görnü$inde gysgaldylyp ulanyl$yna-da du$ gelinýär. Seýdiniñ "Tapylmaz" go$gusyndan alnan
"Sährañ i$in, nogaý, galpak, gazakda"
diýen setir hem muña mysal bolup biler.
GARAGALPAK diýen adyñ gelip çyky$y we añladýan manysy barada alymlaryñ arasynda birlik ýok. Bu barada aýdylan zatlary gysgaça jemläp, biz bu babatda gelen netijämizi okyjylaryñ dykgatyna hödürlemekçi.
GARAGALPAKLAR ilki häzirki ýa$aýan ýerinde ( Garagalpagystan) däl-de, günorta Orsýetiñ sähralarynda, ýagny Wolga we Don boýlarynda taýpa, halkyýet hökmünde ýüze çykan bolmaga çemeli, çünki olaryñ ady orusça ÇERNYÝE KLOBUKI görnü$inde ilkinji gezek Kiýew senenamalarynda du$ gelýär (1146-1192-nji ýyllar).
Wolga, Don boýlarynda, häzirki döwürde Günorta Ors sährasy diýip at berilýän giñ teritoriýada biziñ eramyzyñ ba$larynda-da türki taýpalaryñ ýa$andygy mälim. Beýik Türki kaganat synandan soñ, türki halklaryñ bu etrapa göçe-göçlügi giñ gerime eýe bolýar, hatda olar bu ýerde Bulgarystan we Hazarystan diýen kuwwatly döwletleri hem döredýärler. $ol döwür ors senenamalarynda tork (türk), torkman (türkmen), uz (oguz), peçenek, berendeý, kuman, çernyýe klobuki ýaly türki taýpalaryñ atlary öwran-öwran gaýtalanýar. Re$ideddiniñ "taryh ýygyndysy" diýen eserinde-de (14-asyr) kaum-i külah-i siýah diýen etnonim du$ gelýär. Ol GARAGALPAK diýen adyñ parsça terjimesidir (Garagalpak kowumy). Ynha, $u çe$melerde ýatlanýan $u kowum, köp alymlaryñ pikiriçe, peçenek-hazar birle$igini emele getiren türki (türkmen) taýpalarynyñ $u etrapdaky Gypjak (Nogaý) taýpalary bilen gaty$magyndan emele gelipdir.
Professor P. P. Iwanowyñ pikiriçe, Horezm $asy Altynta$yñ hyzmatyndaky nökerleriñ bir bölegi gara galpak (gara ba$gap) geýendigi üçin, $ol nökerler, soñra olaryñ degi$li taýpasy GARAGALPAK diýen ady alypdyr.
Garagalpak alymy we ýazyjysy Döwlen Aýtmyradow GARAGALPAK etnoniminiñ añladýan manysyny düýbünden ba$gaça dü$ündirýär. Gadymy türkleriñ erkekleri depesinde ýa ýeñsesinde saç goýupdyrlar, ol saçy örüp göýberenleri hem bolupdyr. $onuñ üçin, D. Aýtmyradowyñ pikiriçe, bu at "gara gulpak" diýen sözleriñ birneme üýtgän görnü$idir. Öz sözlerini delillendirmek üçin, ol Garagalpak $ahyry Berdahdan $u go$gyny mysal getirýär:
Mäliktiñ ogly Razyhak,
Ýa$lygynda koýdy gulpak,
Keýgen eken kara kalpak,
$undan "Kalpak" bolgan eken.
Sözümiziñ ahyrynda Tekeleriñ togtamy$ bölüminde Galpak diýen tiräñ bardygynam ýatladýarys.
3. DAH, DAÝ.
Türkmenleriñ iññän gadymy ata-babalarynyñ biri bolan DAHLAR Saklaryñ bir bölümi bolup, biziñ eramyzdan öñki ikinji müñýyllykdan tä arap basybaly$laryna çenli (7-nji asyr) uly halk bolup, ol Hazar deñziniñ kenarlarynda, Gyzyletrek, Gyzylarbat, Nebitdag etraplarynda ýa$apdyr. Bu halkyñ gadymy paýtagtynyñ galyndylary Dahystan ( Dehistan, ýagny "Dahlaryñ ýurdy" ) diýen at bilen Gyzyletrek raýonynyñ teritoriýasynda häli-häzire çenli saklanýar.
Dähli, Däli diýen at bilen bu halkyñ ululy-kiçili bölekleri ençeme türkmen taýpalarynyñ arasyna siñipdir (Günbatar Garagumdaky Dähli diýen guýyñ ady hem DAHLAR bilen baglan$yklydyr).
Garagalpak alymy Döwlen Aýtmyradow DAH diýen etnik ady SAK etnonimine syrykdyrýar we ony "kekilli", "gulpakly", "depesinde örülen saç goýýanlar" diýip dü$ündirýär.
4. SAK.
Türkmenleriñ we ençeme beýleki türki halklaryñ gadymy ata-babalary bolan SAKLAR biziñ eramyzdan öñki müñýyllyklarda köp sanly göçme taýpalaryñ birle$mesinden emele gelip, uly we güýçli halk derejesine ýetipdir. Olar b.e öñki 8-nji, 6-njy asyrlarda Orta we Merkezi Aziýanyñ (Orta Aziýanyñ, Gazagystanyñ, Gündogar Türküstanyñ) giñ sähralarynda ýa$apdyrlar. Gadymy Grek alymy Gerodotyñ ýazmagyna görä, b.e öñki 3-nji asyrda höküm süren Eýran $asy Dariýiñ eýýamynda SAKLARA Dahlar hem diýlipdir ( bu barada DAH, DAÝ diýlen makala serediñ). Ýewropa göçen SAKLAR Skifler ady bilen bellidir. Bu etnonimiñ köki hem SAK sözündendir. Taryhdan mälim bol$una görä, SAKLARYÑ bir bölegi 2 300 ýyl mundan öñ Türkmenistanyñ teritoriýasyna arala$yp, Parfiýa döwletini döretmäge i$jeñ gatna$ýar. Soñra bu SAKLAR türkmen we beýleki türki we türki däl halklaryñ arasyna siñip gidýär, olaryñ maddy we medeni durmu$ynda, $ol sanda etnonimiýasynda öçmejek yz galdyrýar. Meselem, türkmen tire-taýpa atlary bolan sakar, saýat, saýynly, sakaw, zak, zyk, $ag, $agal, $awman, çaka, çakan, çakyr ýaly ençeme etnonimler hut SAK sözüniñ gatna$magynda dörän atlardyr. Türk, Azerbaýjan, Gazak, Gyrgyz, Özbek etnonimiýasy barada-da ýagdaý $eýledir.
Ýewropa, Orus we ençeme sowet alymlary SAKLARY (Skifleri) Eýran dilli halk hasaplaýarlar, emma Türk alymlarynyñ ählisi, Azerbaýjan alymy G. Geýbullaýew, Garagalpak alymy D. Aýtmyradow, geçen asyryñ görnükli Ors etnografy N. A. Aristow we.b SAKLARYÑ türk dilli bolandygyny belleýärler: SAKLARYÑ hemmesi bolmasa-da, olaryñ belli bir bölegi türki dilde gepläpdir. Belki, Eýran dilli halklar bilen gaty$anlary soñra bu dili kabul edendirler.
SAKLARY Eýran dilli halk hasaplaýan alym A. I. Windekens (?) SAK sözüni parslaryñ "it" manysyndaky seg, sek sözüne syrykdyrýar, bu etnonimi totemden dörän at hasaplaýar. Käbir alymlar bolsa bu adyñ sak (sakçy, garawul) diýen türki sözden dörändigini ýañzydýarlar. SAK sözüniñ düýp köki barada D. Aýtmyradowyñ çaklamasy üns bererlikdir. Ol bu gadymy türki halkyñ SAK/$AK diýen adyny "gamçy", "örülen saç" manysyndaky ÇAGYK sözi bilen baglany$dyrýar we ony "depesinde örülen saç goýýanlar" diýip dü$ündirýär. Dogrudan-da, geçmi$de türki halklaryñ esgerleri, umuman erkek adamlary $eýle saç goýupdyrlar. Hut ýañy-ýakynlara çenli türkmen obalarynda depesi (ýa ýeñsesi) gulpakly oglanlary görmek bolýardy. Bu ýagdaý ata-babalarmyzyñ $ol gadymy däbiniñ dowamydyr. Eger D. Aýtmyradowyñ $u pikiri dogry bolsa, onda SAK sözüniñ "gulpak", "örülen saç" manysynyñ tarapyny tutup biljek sakak diýen türkmen sözüniñ bardygyny hem ýatladýarys. Ol tuwulga ($lyom), telpek, $lýafa ýaly ba$gaplaryñ ba$dan gaçmazlygy üçin, eñegiñ a$agyndan geçirilip dañylýan ýüpi añladýar.
5. GOÝUNJY
Saryklarda urug, Arabaçy, Teke we Ärsary taýpalarynyñ düzüminde hem tire atlary bolan GOÝUNJY sözüni G. I. Karpow Altyn Ordañ hany bolan Goýunçy diýen emiriñ ady bilen baglany$dyrýar. Garagalpak alymy D. Aýtmyradow bolsa ony gadymy türkleriñ "tüweleý" (towlanýan ýel) manysynda ulanylan KUÝYN sözünden hasaplaýar. Onuñ pikiriçe, bu at türki taýpalaryñ erkekleriniñ geçmi$de saçyny örüp (towlap) göýbermek däbi bilen baglylykda ýüze çykypdyr.
Çarwa türkilerde goýnuñ eý görülýän maldygyny nazara alsak, onda bu adyñ totemi ýa-da $u urugyñ wekilleriniñ geçmi$de ökde maldar bolandygyny suratlandyrmagy hem mümkindir.
6. MASSAGET
Ylymda Saklaryñ (Skifleriñ) uly bölümleriniñ biri hasaplanýan we ençeme türki halklaryñ, $ol sanda türkmenleriñ iññän gadymy ata-babalarynyñ biri bolan MASSAGETLER b.e öñki 8-nji, 6-njy asyrlarda Syrderýa we Amyderýañ a$ak akymlarynda orun tutupdyrlar. Olaryñ etnik adynyñ manysy barada ylymda dürli çaklamalar bar. Meselem, alymlaryñ bir topary gadymy grek taryhçylarynyñ maglumatlaryna esaslanyp, ony "Awestadaky" maso-ka-taý (ýagny, "çig balyk iýýänler") sözi bilen baglany$dyrsalar, beýlekileri Hytaý senenamalarynda "da-ýuýe-çji" ("beýik, uly ýue-çji") görnü$inde ýazyly$yndan ugur alyp, MASSAGET etnoniminiñ "beýik Getler" manysynyñ tarapyny tutýarlar. Garagalpak alymy D. Aýtmyradow bolsa bu ady aglaba türki dillerde rowaç bolan bas, mas (ýagny, ba$) we Altaý dilinde "gulpak" manysynda saklanyp galan "kede" sözünden hasaplap, onuñ manysyny "depesinde saç, gulpak goýýanlar" diýip dü$ündirýär. Azerbaýjan we Türk alymlarynyñ pikirlerine görä, MASSAGET sözi "ba$ saklar" diýen manydadyr (adyñ yzyndaky -t go$ulmasy köplügi bildirýär), ýagny ba$ sakat - massakat - massaget. Biz soñky pikiriñ tarapyny tutýarys.
7. PAR
Ärsarylaryñ çekiç urugynyñ we Gyzylarbatda ýa$aýan Tekeleriñ düzüminde PARLAR diýen tireler bar. Bu etnonimleriñ ýüze çyky$y barada alymlaryñ arasynda iki çaklama bar. Olaryñ birinjisine görä, Parlar gadymy PARNLAR diýen halkyñ galyndysydyr. PARNLAR gadymy Dahlaryñ bir taýpasy bolup, olar orta asyrlarda hut Gyzylarbat etraplarynda ýa$apdyrlar. B.e öñki 3-nji asyrda PARNLARYÑ Tejen töwereklerinde göçüp-gonandyklary barada-da maglumat bar. Gyzylarbadyñ ýer-ýurt atlarynda PARNLARYÑ galdyran yzlary $uwagta çenli saklanýar. Meselem, bu etrabyñ orta asyrlardaky Ferawa (Paraw), $u ýerdäki dagyñ Partaw, Paraw obasyndaky gadymy mawzoleýiñ Parawbibi, Gyzylarbat gumundaky guýyñ Par diýen atlarynda PAR diýen etnonime du$ gelýäris. $u raýonyñ Purnuwar diýen obasynyñ ady hem aslynda Parnwart bolup, ol "Parlaryñ galasy" diýen manyny añladypdyr. Bu adyñ parn böleginiñ yzyndaky -n, ähtimal, köplük go$ulmasy bolmaga çemeli, wart sözi bolsa hindi-ýewropa diller toparynda kert (stepanakert), gorod, grad (petrograd, leningrad, nowgorod) sözleri bilen asylda$ bolup, $äher, gala ýaly manylary añladýar. Halaç raýonyndaky Pelwert obasynyñ adynda wert/wart sözi gadymy görnü$ini saklapdyr. Ýeri gelende aýtsak, Pelwert diýen adyñ taryhy çe$melerde du$ gelýän Parwart görnü$i Halaç etraplarynda-da PARLARYÑ ýa$andygyna güwä geçýär. Bu atda PARN diýen etnonimiñ yzyndaky -n go$ulmasynyñ dü$üp galandygyny hasap etmesek, Parwart diýen oba hut Purnuwar-Parnwart diýen obanyñ gadymy atda$ydyr, bu atlaryñ manysy, olary emele getiren diller hem birdir.
PAR sözüniñ gelip çyky$y baradaky ikinji çaklamañ tarapdary Garagalpak alymy D. Aýtmyradow bolup, ol bu sözi gadymy awar/war diýen halkyñ adyna syrykdyrýar we onuñ manysyny "depesinde gulpak goýýanlar" diýip dü$ündirýär.
Sözümiziñ ahyrynda, PAR-PARN diýen gadymy etnonimiñ Nohurlylaryñ Parra$, Alilileriñ Parhaýly tireleriniñ atlarynda-da du$ gelýändigini belleýäris.
8. TÜRK
Türki dilli halklaryñ ählisini añladýan bu etnik at häzirki döwürde Türkiýedäki ilatyñ resmi ady hökmünde kabul edildi. TÜRK sözüniñ asyl köki barada ýörite ylmy makala ýazan akademik A. N. Kononow alymlaryñ bu babatdaky pikirlerini bir ýere jemledi. Meselem, Wamberi türk sözüni "adam", "ynsan", Ý. Nemet "güýç-kuwwat", A. N. Bern$tam "ma$gala", "taýpa", S. P. Tolstow "öýlenmedik ýa$ esgerler topary" diýip dü$ündiripdirler. $u makalada A. N. Kononowyñ özi TÜRK sözüni TÜR we K diýen iki bölege bölüp, onuñ TÜR böleginiñ ilki "Hudaý", "Alla" manysynda bolanlygyny, soñ onuñ hormatly orny (öýüñ törüni), soñra "kanun", "düzgün", "tertip" manysyny añladandygyny, ahyrda-da "güýç-kuwwat, hojaýyn" ýaly mana eýe bolandygyny belleýär. Alymyñ pikiriçe, adyñ -k bölegi jem, köplük go$ulmasydyr, ol türkmenleriñ il-gün söz düzüminde saklanyp galan gün-kün sözüniñ gysgalan görnü$idir.
A. N. Kononow soñra ýazan bir i$inde TÜRK sözüni TÜRKÜN sözi bilen asylda$ hasaplaýar, we onuñ "ojak", taýpañ üý$en ýeri", "halk", "il" ýaly manylardadygyny belleýär, TÜRKÜN sözüni bolsa "dogmak", "döremek" manysyndaky TÖRÖH diýen Mongol sözi bilen bir kökden dörän söz diýip çaklaýar (deñe$diriñ: döremek).
Garagalpak alymy D. Aýtmyradow TÜRK sözüni "örülen" manysyndaky gadymy türki TÜR sözi bilen asylda$ hasaplap, onuñ manysyny "depesinde örülen saç goýýan il" diýip dü$ündirýär. Alymyñ pikiriçe, TÜR sözi türre/dürre ("gamçy") sözünde saklanyp galypdyr.
Her kimiñ öz pikirini aýtmaga haky bar, $oñ üçin biz bu abraýly alymlaryñ nädogry netijelerini tankyt etmän, olaryñ biziñ garaý$ymyza dogry gelýän zatlaryny peýdalanyp, TÜRK sözüniñ asyl köki baradaky öz pikirimizi beýan etmäge çal$alyñ.
Öñi bilen A. N. Kononowyñky ýaly, TÜRK sözüni TÜR we K diýen iki bölege böleliñ. Munuñ TÜR ýa-da TUR bölegi türki halklaryñ iññän gadymy etnik ady bolsa gerek. Ol Turan diýen toponimlerde du$ gelýär: Eýran dilli halklaryñ Eýran (ari an, ýagny "ariýler ýurdy") sözünden tapawutlylykda, Turan sözi türki halklaryñ watanyny añladypdyr (W. W. Bartoldyñ güwä geçmegine görä, Turan sözi baryp "Awestada-da" 3 - 3,5 müñ ýyl öñ hem ýatlanýar). Mollanepesiñ:
Eýran, Turan, Arap, Ajam ilinde,
Görmedim seniñ deý owadan gelin.
diýen setirlerine üns beriñ. Turan atly $ähere we Turan-uýuk atly çöketlige Tuwa ASSR-de du$ gelinýär. Bu atlaryñ TÜR sözi TÜRK sözüniñ gadymy görnü$ini saklandyr diýip çaklaýarys. Adyñ yzyndaky -an bolsa türki dillerde-de, eýran dilli halklarda-da jemi, köplügi añladýar.
Öz gezeginde, has irki geçmi$de TÜR sözi hem TÜ (tüg, düw. Bu barada Tüwer diýen makala serediñ) sözünden we -ür diýen köplük go$ulmasyndan emele gelen bolsa gerek: tüg-ür, - tüý-ür, - tüý-tür. Go$ulmasy bilen bu sözüñ añladýan manysy $eýle bolmaly: "topar", "taýpa", "il". Tüg sözi go$ulmasy bilen seple$ip, dilde bitewi bir söz hökmünde kabul edilenden soñ, ýagny yzdaky -r sesiniñ köplük go$ulmasydygy düýbünden ýatdan çykarylandan soñ, ol täzeden ba$ga bir köplük (türk sözünde -k, turan sözünde -an) go$ulmasyny kabul edipdir.
Diýmek, TÜRK sözi "topar" manysyndaky tüg/tü sözünden we yzly-yzyna go$ulan -r we -k köplük go$ulmalaryndan hasyl bolup, "taýpa", "topar" "il" manysynda ýüze çykypdyr. Muny TÜWER diýen etnonim hem tassyklaýar.
9. TÜWER
Gadymy oguz-türkmenleriñ 24 taýpasynyñ biri bolan TÜWERLERIÑ ady Mahmyt Ka$garlyñ sözlüginde TÜGER görnü$inde ýazylyp, 18-nji orunda gelýär. Re$ideddinde (düker) 7-nji, Yazyjy oglunda (döger) 6-njy, Salar babada (döger) 2-nji, Abylgazyda bolsa (düker) 8-njo orunda getirilipdir. Re$ideddin, Ýazyjy ogly, Abylgazy bu taýpany Oguz hanyñ Aý han diýen oglundan önen nebere hasaplasa, Salar baba ony Gün hanyñ ikinji oglunyñ nesli diýýär.
Adyñ añladýan manysy barada bu alymlaryñ pikirleri $eýle: Re$ideddin: "toplanmak üçin"; Ýazyjy ogly: "Derilmek (toplanmak) üçin bir ýere gelerler" ; Abylgazy: "Töwerek".
TÜWERLER 11-nji asyrda Syrderýa boýlaryndan Balkan-Mañgy$lak etrapyna gelip, häzirki Krasnowodsk raýonynyñ Gyzylgaýa posýologynyñ ýanyndaky Tüwer obasynyñ we Tüwergyryñ töwereklerinde orna$ýarlar, ýöne Seljuklaryñ hereketi döwründe olaryñ uly bölegi Kiçi Aziýa ýurtlaryna, Kawkaza arala$ýar, galan bölekleri Çowdurlaryñ, Baýatlaryñ, Ärsarylaryñ arasyna siñýär. Kalinin raýonundaky Tüwer obasynyñ, Garabekewül raýonundaky Tüwereý obasynyñ, we $eýle atdaky tiräniñ, Çärjew raýonunyñ Ýasydepe obasynyñ bir bölegi bolan Tüwerler obasynyñ atlaryndan çen tutsañ, TÜWERLERIÑ $u etraplara-da ýaýranlygy aýdyñ bolýar.
TÜWER sözüniñ gelip çyky$y barada häzirki alymlaryñ arasynda dürli pikirler bar. Meselem, Ýewropaly alym Henning ony TOHAR diýen gadymy halkyñ adyndan hasaplasa, Garagalpak alymy D. Aýtmyradow TÜWERI "tüý" manysyndaky tük/tüg sözüne we -r diýen söz ýasaýjy go$ulmasyna bölüp, bu ady tutu$lygyna "saçly", "depesinde çokul goýýanlar", "gara saçlylar" diýip dü$ündirýär.
Abylgazynyñ TÜWER sözüni "töwerek" diýip dü$ündirýänliginden ugur alyp, onuñ "tegelek tagmaly" manysynyñ tarapyny tutýanlaram bar, ýöne agzalan orta asyr alymlarynyñ i$lerinde bu taýpanyñ tagmasy tegelek däl-de, egrem-bügrem çyzyklardan ybarat.
Biz TÜWER etnoniminiñ asyl köki barada düýbünden ba$ga çaklamany orta atmakçy: bu at häzirki türkmen dilinde düwün, düwünçek, düwmek sözlerinde du$ gelýän gadymy tüg/düw sözünden we köplügi añladýan -r go$ulmasyndan bolup, ol "ýygyn", "topar", "taýpa" diýen manyny añladýar. Türki etnonimleriñ köpüsiniñ hut $u manyda ýüze çykanlygy, $eýle-de Re$ideddiniñ, Ýazyjy oglunyñ, Abylgazyñ TÜWER sözüne berýän dü$ündiri$leri bu çaklamañ hakykata laýykdygyny görkezýär, çünki bu alymlaryñ "toplanmak", "ýygylmak", "töwerek" diýen dü$ündiri$leri "jem", "topar" diýen manydan üzñe däldir.
10. YWA
Mahmyt Ka$garlyñ döwründe YWALAR 24 türkmen taýpasynyñ içinde iñ ulularynyñ biri bolmaga çemeli, çün ki bu alym ony 4-nji orunda goýýar. Ýöne soñky alymlar YWANY has yzda - Salar baba 20-nji, Re$ideddin, Ýazyjy ogly we Abylgazy hem 23-nji orunda getirýärler. Soñky üç alym (ýagny, Re$ideddin, Ýazyjy ogly we Abylgazy. "meñ belligim") YWA diýen sözi Oguz hanyñ Deñiz han oglunyñ 3-nji perzendiniñ, Abylgazy (?) bolsa Dag hanyñ ikinji oglunyñ we ondan önen taýpañ ady hasaplaýar ($u ýerde ýalñy$lyk bar, çünki sözlemiñ ba$ynda YWANY Abylgazyñ Deñiz hanyñ 3-nji ogly hasaplaýandygy aýdylýar. Abylgazy ady bu ýerde megerem tehniki ýalñy$lyk zerarly getirilen bolsa gerek. "meñ belligim"). YWA diýen etnonimi Mahmyt IWE, Abylgazy AWA, beýleki alymlar hem ÝYWA görnü$inde ulanypdyrlar. Bu etnonimiñ manysyny olar $eýle dü$ündirýärler: Re$ideddin we Ýazyjy ogly: "Derejesi hemmesinden üstün"; Salar baba: "Atlary barça nemelerden ýokary bolgaý"; Abylgazy: "Mertebesi belent".
Garagalpak alymy D. Aýtmyradow YWA taýpasynyñ gadymy Awarlardan gaýdanlygyny, onuñ adynyñ hem Awar etnoniminiñ go$ulmasyz (awa) görnü$idigini belleýär. $u alymyñ pikiriçe, awa/awar sözi Mongollaryñ EWER ýa-da Hytaýlaryñ EFA sözündendir. Ol dillerde ýatlanan sözler "örülen saç", "çokul" diýen manyny añladýar, Awarlar (we Ywalar) depesinde örülen saç goýýanlygy üçin $eýle at alypdyrlar.
Okyjylaryñ dykgatyna biz ýene bir çaklama hödürlemekçi. Gadymy türki dillerde (7-nji, 8-nji asyr Orhon ýazuw ýadigärliklerinde), häzirki döwürde bolsa Astrahan we Stawropol türkmenleriniñ geple$iginde uwa/uýa sözleri "höwürtge", "ma$gala", "urug" ýaly manylary añladýar. YWA diýen etnonimiñ $ol sözdrn emele gelen bolmagy hem mümkindir.
Türkmenistanda gadymy YWALAR uly yz galdyrmandyrlar, çünki olar Seljuklar hereketi döwründe Kiçi Aziýa ýurtlaryna göçüpdirler. Diñe Buhara welaýatynyñ Alat raýonunda YWA türkmenleri häzirki döwürde-de taýpalygyny saklap, bir ýerde kowçum bolup ýa$aýarlar.
Gör$ümiz ýaly ýokarda getirilen on sany etnonime berýän dü$ündiri$leriniñ ählisinde ýolda$ Döwlen Aýtmyradow $ol bir çaklamany öñe sürýär.
1. Gara öýli - gara saçly.
2. Garagalpak - gara gulpak.
3. Dah, daý - kekilli, gulpakly, depesinde örülen saç goýýanlar.
4. Sak - depesinde örülen saç goýýanlar.
5. Goýunjy - saçyny örüp, towlap göýberenler.
6. Massaget - depesinde saç, gulpak goýýanlar.
7. Par - depesinde gulpak goýýanlar.
8. Türk - depesinde örülen saç goýýan il.
9. Tüwer - gara saçlylar, depesinde çokul goýýanlar.
10. Ywa - örülen saç goýýanlar, çokul goýýanlar.
Bulardan ba$ga-da D. Aýtmyradow birnäçe etnonime $uña meñze$ dü$ündiri$leri beripdir. Meselem:
Uýgur - gara saçlylar
Garaboýun - gara saçly
Beçene - depesinde gamçy ýaly örülen saç goýýanlar
Alaýontly - ala saçly
Dokguz - depesinde örülen saç goýýanlar
Towar - gara saçlylar.
Garaöýli, Tüwer, Ywa, Beçene, Alaýontly bular Oguz hanyñ agtyklarynyñ atlary hasaplanýar. Soñra olaryñ atlary nesillerine geçip, hersi bir taýpañ adyna öwrülipdir. Eger $eýle bolsa Oguz han özüniñ bä$ sany agtygyna saç bilen baglan$ykly at goýdurdymyka?
Ýöne Garaöýli atly tire 14-nji asyrda Ärsarylaryñ arasynda-da döräpdir. Ärsary baýyñ gyzy Mama bikäniñ azat eden gullarynyñ biriniñ nesillerine we olaryñ arasyna go$ulanlara Gara öýlüler diýlipdir. Ywa taýpasyny bolsa D. Aýtmyradow gadymy Awar halky bilen baglany$dyrýar. Ywa bilen Garaöýlini aýranymyzda-da D. Aýtmyradowyñ çaklamalaryna görä ýene-de Oguz hanyñ üç sany agtygynyñ ady saç bilen bagly bolup galýar.
Uýgur halky dili, däp-dessurlary, taryhy babatda türkmenlere ýakyndyr. Soltan$a Atanyýazowyñ pikirine görä Uýgur we Oguz sözleri fonetiki özgermä uçran $ol bir sözdür. Eger Uýgur hem Oguz sözleri $ol bir söz bolsa D. Aýtmyradowyñ Uýgur etnonimine "gara saçlylar" diýip berýän dü$ündiri$inem kabul etsek, onda Oguz hanyñ ady hem saç bilen baglan$ykly bolýar.
Diýmek, D. Aýtmyradowyñ çaklamalaryndan ugur alsak Oguz hanyñ ady, onuñ birnäçe agtygynyñ atlary, türk etnonimi, türki we türkmen etnonimleriniñ köpüsi saç bilen baglan$ykly bolýar. Bu çaklamany (ýagny, saç bilen baglan$ykly çaklamalary) has giñeldip, örän köp etnonimleri saç bilen baglany$dyryp dü$ündirip bolardy (meselem: gun, ýomut, turan we.b). Emma türki we türkmen etnonimleriniñ köpüsini saç bilen baglany$dyrmak dogrumyka!
D. Aýtmyradowyñ Garagalpak etnonimine "gara gulpak" diýip berýän dü$ündiri$i bu ugurda esasy iki çaklamañ biridir. Beýleki çaklama "gara galpak" ýagny gara ba$gap. D. Aýtmyradowyñ tarapyny tutýan "gara gulpak" çaklamasy geçmi$de türki halklarda erkekleriñ saç ösdürmek däbine esaslanýar. Geçmi$de türki halklarda, $ol sanda türkmenlerde-de erkek adamlaryñ saç goýmak, saçyny ösdürmek däbiniñ bolandygy köp taryhçylar tarapyndan aýdylyp geçilýär. Saçlar diñe bir ösdürilmän örülip, depede, ýeñsede, mañlaýda towlanyp, düwülip, uzynlygyna göýberilip hem goýlupdyr. Umuman türki halklarda saça uly ähmiýet berlipdir. Muña türkmenlerde çagañ saçy ilkinji gezek alnanda saç toý berilmegi hem güwä geçýär. Zenanlaryñ, gyz-gelinleriñ saçlary $ahyrlar, bag$ylar, ozanlar tarapyndan go$gy-gazallarda, aýdym-sazlarda taryp edilipdir. Halk rowaýatlaryna görä gadym zamanlarda türkmenler ahlaksyzlyk eden zenanyñ mañlaýyna gara tagma basyp, saçyny kesip ilden çykaryp kowupdyrlar. Mañlaýy gara tagmaly, saçy kesilen zenana hiç kim hossarlyk etmek islemändir, olaryñ tobalary kabul edilmändir. Beýle zenanlar aç-suwsuz galyp ölüp gidipdirler. Elbetde beýle azgyn zenanlar gadymy türkmenlerde her adyrda biri-ikisi bolaýmasa, köp bolan däldir. 10-njy asyrda türkmen-oguzlaryñ arasynda bolan Ibn Fazlan "syýahatnama" atly kitabynda $eýle ýazýar: "Türkmenler goñ$y halklary ýaly aýal-gyzlarynyñ ýüzlerini ýapdyrmaýarlar, olaryñ zenanlary has erkin, ýöne $ol bir wagtda hem olar azgynlyk diýlen zady bilmeýärler." "Mañlaýy gara", "saçy kesilen" ýaly sözler türkmenlerde häzirki wagtda sögünç, agyr söz hökmünde görülip, ol gadymy manysyny azda-kände saklap galypdyr.
Ýene-de türkmenlerde gyrkylan, dü$en saçy oda ýakmak günä hasaplanýar, halanmaýar.
Türkmenlerde ýa$, öýlenmedik ýigitleriñ saçy dü$megi olary uly alada goýýar.
Kellik hem türkmenlerde halanmandyr. Kel adam ýa-ha aladaçyl, ýa-da mekir adam hasaplanypdyr. "Keliñ iñ ýuwa$am köpriñ a$agynda ýatyp atyñy ürküzer" diýen aýtgy hem türkmenlerde kellige bolan garaý$y azda-kände suratlandyrýar. Umuman türki halklarda, $ol sanda türkmenlerde saça uly ähmiýet berlipdir we ol häzirki döwürde-de $eýle bolmagynda galýar.
Garagalpak etnonimine berilýän beýleki çaklama "gara galpak", ýagny gara ba$gap.
Gadymy ors çe$melerinde ÇERNYÝE KLOBUKI diýlip atlandyrylýan taýpa köp alymlar tarapyndan häzirki Garagalpak halkynyñ ata-babalary saýylýar. Çernyýe klobuki "Gara galpaklar" sözüniñ orsçasydyr. Klobuk sözi ba$gaby añladýan "kalpak" diýen türki sözüñ Grekçäñ üstünden Ors diline geçen görnü$i hasaplanýar. Mongol çe$melerinde "Hara Malagaý" (ýagny, gara ba$gap) atly taýpa hakda maglumatlar bar.
Garagalpak alymy Döwlen Aýtmyradowyñ çaklamalaryny inkär ýa ykrar etmäge ýeterlik delilim ýok. Onuñ çaklamalaryna gar$ylyklaýyn çaklama getirip jedel etmek niýetimem ýok. Diñe onuñ dürli etnonimlere saç bilen baglany$dyryp dü$ündiri$ bermegine we esasanam gadymy türki halklarda $ol sanda türkmenlerde erkekleriñ (zenanlaryñam) saça uly ähmiýet berendiklerine ünsi çekmek isledim.