Şehitlik we degişli hökümler

Allahyň ýolunda
janyny pida eden
musulmana şehit diýilýär. Şehitlik yslamda iň uly mertebedir. Şehitleriň
Allahyň dergähinde gadyr-gymmaty örän belentdir. Ahyretde iň ýokary dereje –
pygamberlikden soň şehitlikdir. Şonuň üçin şehitleriň gul hakyndan başga ähli eden günä we hatalary
bagyşlanar.


Kurany Kerimde
şehitler bilen baglanyşykly şeýle buýrulýar:

«Allahyň
ýolunda öldürilenleri öli hasaplamaň. Olar Rableriniň dergähinde diridir we
jennet miwelerinden ryzklanýandyr. Olar Allahyň özlerine eden yhsany sebäpli hoşaldyr», (Äli Imran, 169-170).

«Allahyň
ýolunda öldürilenlere öli diýmäň, belki, olar diridir ýöne siz düşünmersiňiz», (Bakara 154).


Hadysy şerifde
bolsa şeýle buýrulýar: «Jennete giren kişä dünýädäki
ähli zat berilse hem, täzeden dünýä gaýdyp gelmek islemez. Diňe şehit beýle
däldir. Ol ýeten mertebesi, gowşan nygmatlary sebäpli täzeden dünýä gaýdyp, on
gezek öldürilmegi arzuw eder», (Tirmizi).  Şonuň üçin Pygamberimiz
hem bu manyda şeýle diýýär: «Muhammedi gudraty bilen ýaradan Allaha kasam
bolsun, Allahyň ýolunda söweşmek we öldürilmek, soňra ýene söweşip öldürilmek,
soňra ýene söweşip öldürilmek islärin», (Buhary, Müslim, Nesaýy).


Şehidiň hökümi


Ýuwmak,
kepenlenmek, jynaza namazy okalmak we depin edilmek taýyndan şehitleriň
beýlekilerden käbir tapawutly hökümleri bardyr. Hanefi mezhebine görä,
söweş  meýdanynda käfirler tarapyndan öldürilen şehitler ýuwulmaýar,
eşikleri bilen kepenlenip, depin edilýär.  Üstünden ganyndan başga hapalar
aýrylýar. Galyň egin-eşikleri, ýaragy, mesisi we ş.m. zatlary çykarylýar. Açyk
galan ýerleri ýuka bir zat bilen örtülýär. Pygamberimiz: «Şehitleri ýuwmaň, çünki, her ýara we her gan  damjasy
kyýamat güni töweregine müşki anbar ýaýradar» (Buhary, Müslim) diýipdir.
Jabiriň gürrüň beren hadysynda bolsa şeýle aýdylýar: «Pygamberimiz
Uhud şehitleriniň gany bilen gömülmegini emr etdi. Olary ýuwmady, jynaza
namazlaryny hem okamady».


Ymam Ebu Hanife
jünüp, haýz we nifas halynda şehit bolan kişileriň çaga we dälilerde bolşy
ýaly, ýuwulmagynyň wajypdygyny aýdýar. Ymameýne görä bolsa, ýuwulmaýar.


Hanefilere görä,
şehidiň jynaza namazy okalýar. Hanefilerden beýleki fykyh alymlaryna görä,
şehit ýuwulmaýar, kepenlenmeýär we jynaza namazy okalmaýar. Diňe gandan başga
hapalar üstünden aýrylýar. Ymam Şafygy bu barada şeýle aýdýar: «Şehitleriň
ýuwulmaýandygynyň we jynaza namazynyň okalmaýandygynyň sebäbi, ýaraly halda
Allaha gowuşmagy üçindir». Şeýle hem jynaza namazlarynyň okalmaýandygynyň
hikmetleriniň biri şudur: Namaz ölülere okalýar. Şehitler bolsa diridir. Ýa-da
namaz bir şefagatdyr, şehitleriň bolsa muňa mätäçligi ýokdur.


Şehitleriň
öldürilen ýerinde gömülmegi mustahapdyr. Çünki, ýokardaky hadysda aýdylyşy
ýaly, Pygamberimiz Uhud şehitleriniň öldürilen ýerinde gömülmegini emr edipdir.


Şehitleriň
görnüşleri


Şehidi kämil (hem dünýä, hem ahyret taýyndan şehit)


Söweş meýidanynda,
ýa-da janyny, malyny, namysyny, musulmanlary, ýa-da musulmanlaryň hemaýatynda
bolan musulman dälleri goran wagty nähak ýere öldürilen musulmandyr. Garakçy, galtaman,
talaňçy, terrorist ýa-da öýünde ogry tarapyndan gynalyp öldürilen musulman hem
şehidi kämildir. Bu şehitleriň ölüm ajysyny datmaýşy ýaly, olar öli hem
saýylmaýar. Olar kyýamata çenli özlerini diri hasaplar. Bir musulmanyň şehidi
kämil saýylmagy üçin şu alty şert hökmandyr:

1. Musulman
bolmak,

2. Akyly ýerinde
bolmak,

3. Bulug ýaşyna
ýeten bolmak,

4. Jünüp, haýz we
nifas halynda bolmazlyk,

5. Urlan ýerinde
şobada jan bermek. Urlandan soň ölmän bejerilip, iýdirilip-içirilip, başga ýere
äkidilse ýa-da bir namaz wagt aralygy diri galsa, şehidi uhrewi bolar.

6. Öldürilmegi
sebäpli öldüren adama kysasyň hökmanlygy. Ýagny ýalňyşlyk bilen däl-de,
bilkastlaýyn öldürilmegi.

Bu şertlerden biri
bolmadyk ýagdaýda, şehitler ýuwulýar, kepene dolanýar we jynaza namazy okalýar.


Şehidi uhrewi

 Şehidi uhrewi diňe
ahyretde şehit hökmünde garşylanar we şehit sogabyny alar. Şehidi uhrewi bolan
musulman ýuwlup, kepenlenýär we jynaza namazy okalýar.

 Şehidi kämil
şertleriniň biri bolmadyk kişilerden başga şu ýagdaýda jan berenler hem şehidi
uhrewi saýylýar:

 Pygamberimiz
bir hadysy şerifinde: «Allahyň ýolunda öldürilmekden
başga-da, ýedi görnüşde şehitlik bardyr. Mergi keselinden ölen şehitdir (şeýle
ýokanç kesellerden ölenler hem muňa degişlidir), garyn agyrysyndan ölen
şehitdir, suwda gark bolan şehitdir, kesek astynda galyp ölen şehitdir,
inçekeselden (ýürek, bagyr keselleri hem muňa degişlidir) ölen şehitdir,
ýangynda ölen şehitdir, göwreli, ýaş üstünde ýa-da çile döwründe ýogalan aýal
şehitdir», (Nesaýy).


Beýleki hadys
çeşmelerinde: ysytma ýaly gyzgyny juda ýokary bolup ölen, maşgalasyny halal ýol
bilen eklemek üçin işleýän wagtynda iş betbagtçylygy sebäpli ölen, ýylan, içýan
çakyp ölen,  Watanyndan jyda düşüp ölen, güýçli kelle agyrysyndan ölen
şehidi uhrewidir diýilýär.


Şeýle hem, dini ylym öwrenýän,
Kuranyň hyzmatynda bolan, müezzinlik eden
musulmanlar şehit saýylýar. Dürs işleýän täjir, ryzkyny halal gazanýan musulman
hem ölende şehit sogabyny alar. Ymmatyň azaşan döwründe Pygamberimiziň bir
sünnetini berjaý edip ýaşaýan kişä hem Allah Tagala ýüz şehidiň sogabyny
berýär. Hemişe taharetli bolan,
guşluk namazyny okaýan, her aý üç gün oraza tutýan, witir namazyny hiç terk
etmeýän, juma güni we gijesi dünýeden öten, her agşam Ýasin suresini okaýan,
ertir we agşam Haşr suresiniň soňky üç aýatyny okaýan mü’min hem ahyret şehidi
hökmünde garşylanar, («Umdetül Kary», «Reddül Muhtar»).Şehidi dünýewi


Muňa şehidi hökümi
hem diýilýär. Bular musulmanlaryň hatarynda uruş meýidanynda duşman tarapyndan
öldürilen münafyklardyr. Daşyndan görnüşine şehidi kämil hökmündedirler. Ýöne
ahyretde olara hiç hili sogap ýokdur.


Şehitler bilen
baglanyşykly käbir hadysy şerifler


«Şehidiň
gul hakyndan (ynsana bolan maddy we magnewi bergisinden) başga ähli günäsi
bagyşlanar», (Müslim).

«Şehit
maşgalasyndan we ýakyn garyndaşyndan ýetmiş kişä şefagat eder we şefagaty kabul ediler», (Ebu Dawud, Tirmizi).

«Kyýamat
gününde şu üç topar şefagat eder: pygamberler, alymlar we şehitler...», («Täç»).

«Şehit
bolan bir mü’min üçin Allahyň ýanynda alty hili sylag-serpaý bardyr: dökülen
gany bilen birlikde günäsi bagyşlanar; özüne jennetdäki ýeri görkeziler; gabyr
azabyndan halas bolar; dowzah gorkusyndan aman galar; iman eşigi geýdiriler;
jennetdäki hüýrlere öýlendiriler we garyndaşlaryndan ýetmiş kişä şefagaty kabul ediler», (Ibni Maje).

Taziýe
we muňa bagly işler


Taziýe
we onuň hökümi


Taziýe
– merhumyň maşgalasyna teselli bermek, gynanç bildirmek, merhuma doga etmek,
ýas tutmak diýmekdir. Taziýäni üç günüň dowamynda etmek sünnetdir. Taziýäni bir
gezek aýdyp, soňky duşuşyklarda täzelemek gowy görülmändir. Üç günden soň
gynanç bildirmek mekruh saýylypdyr. Pygamberimiz bu barada şeýle buýrupdyr: «Allaha we ahyret gününe iman eden, aradan çykan aýaly
üçin üç günden artyk ýas tutmak halal däldir. Ýöne aýalyň äri ýogalsa, dört aý
on gün ýas tutup biler», (Buhary, Müslim). Jynazada bolmadyk we daş ýerde ýaşaýanlar üç günden
soň hem gynanç bildirip bilerler. Merhum jaýlanandan soň, birinji günlerinde
taziýe bildirmek has fazyletlidir. Çünki, depinden soň maşgalanyň gynanjy has
hem artar. 


Taziýe
bildirilende: «Allah rahmet etsin, yzy ýarasyn, iman äkidenlerden bolsun, jaýy
jennet bolsun...» ýaly sözler aýdylýar. Taziýe bildirmek barasynda Pygamberimiz
şeýle buýurýar: «Kim
musybata uçran musulman doganyna taziýe bildirse, Allah Tagala kyýamat gününde
oňa ikram hüllesini geýdirer», (Ibni Maje). 


Taziýe
üçin gelenler merhumyň ýagşy taraplaryndan gürrüň edip, ony ýagşylykda
ýatlamalydyr. Çünki, Pygamberimiz: «Öliňizi ýagşylykda ýatlaň» (Ebu Dawud, Tirmizi) buýrupdyr. 


Merhum
jaýlanandan bir gün soň, ýedinji güne çenli onuň hossarlary güýjüniň ýeten
zadyny garyplara sadaka berip, ölülere bagyşlamalydyr. Muňa güýji ýetmese, iki
rekagat namaz okap, sogabyny ölä bagyşlamalydyr. Merhumyň goňşularynyň we
garyndaşlarynyň şol günler nahar taýýarlap, onuň maşgalasyna hödür-kerem
etmekleri mustahapdyr. Çünki, rowaýat edilişine görä, «Jafer b. Ebu Talib (hz. Alyň dogany) şehit
edilende, Pygamberimiz şeýle buýurýar: «Jaferiň maşgalasyna nahar taýýarlap
äkidiň, çünki, olar ýaslydyr», (Ebu Dawud, Tirmizi).  


Merhumyň maşgalasynyň ýaslydygy
sebäpli, gynanç bildirmek üçin gelip-gidýänlere birinji we üçünji gün
aralygynda nahar bermegi mekruhdyr. Bu mekruhlyk edep bilen baglanyşyklydyr.
Çünki dinimizde mekruh halanylmaýan, mustahap we mendup bolsa halanylýan
amallardyr. Mysal üçin Pygamberimiziň hadysynda «Sogan we sarymsak iýen kişi bizden daş dursun, ýa-da
mesjidimize gelmän, öýünde otursyn» (Buhary, Ebu Dawud, Tirmizi) diýilýär.  Bu hadysdan
sogan, sarymsak iýen mesjide barmagy gadagandyr diýen manyny çykarmak dogry
däldir. Edil şonuň ýaly merhumyň maşgalasynyň öýüne jynaza we taziýe üçin daş
ýerlerden gelenlere nahar äbermeginiň zeleli ýokdur. Pygamberimiz bir hadysynda
«...Allaha we ahyret gününe
iman eden goňşusyna hödür-kerem etsin, Allaha we
ahyret gününe iman eden
myhmanyna hödür-kerem etsin» (Müslim) buýurýar.


Dinimiziň
esasy çeşmesi bolan Kurany Kerimde we hadyslarda merhumyň belli günlerini
bellemek bilen baglanyşykly anyk delil ýok. Şonuň üçin bu meselede alymlar
yhtylaf edipdirler. Käbirleri belli günleri etmek mekruh, bid’at diýse,
käbirleri mubah diýipdir. Käbirleri bolsa, tagat we ybadatdyr diýip belläpdir. 


Hanefi
alymlarynyň saýlap alan görüşlerine görä, ynsan eden amallarynyň sogabyny başga birine
bagyşlap biler. Merhumyň yzyndan Kuran okamak, doga we istigfar etmekden başga
namaz, oraza, sadaka we haj ýaly, hem bedeni, hem maly ybadatlary onuň adyna
berjaý etmegiň ölä peýdasy bardyr. Bularyň sogabyny ölä bagyşlasaň, öz
sogabyňdan hiç zat kemelmez. Bu mesele bilen baglanyşykly şu aýaty delil
getirýärler:

«Olardan
soňra gelenler: «Eý, kerim Rabbimiz! Biz we bizden öňki mü’min doganlarymyzy
magfiret eýle. Içimizde mü’minlere hiç hili kine goýma, dogamyzy kabul et. Çünki Sen Rauf
we Rahymsyň» diýerler», (Haşr, 10).


Hadyslarda
hem bu barada şeýle aýdylýar. «Sa’d b. Ubadäniň enesi aradan çykandan soň, Pygamberimiziň
huzuryna gelip:

«Eý,
Resulallah! Enem dünýeden ötdi. Onuň üçin sadaka bersem, oňa peýdasy degermi?»
diýip sorady. Pygamberimiz: «Elbetde, deger» diýenini eşiden Sa’d bolsa: «Şaýat
bol! Bagymy enem üçin sadaka berýän» diýdi, (Buhary). 


Şuňa
meňzeş aýatlara we hadyslara daýanyp eger:
«Merhumyň belli günlerini hökman etmelidir» diýip, dini  zerurlyk ýa-da
ybadat manysy berlip edilse, bu amal bid’atdyr, mekruhdyr. Ýöne bu sadaka
hökman edilmeli wajyp ýa-da mendup hasaplanman, däp-dessur görnüşinde edilse,
mubahdyr, hiç hili zeleli ýokdur. Muny bid’at saýmak hem dogry däldir.


Ýurdumyzda
merhumyň belli günlerini etmek dini zerurlyk däl-de, däp-dessur görnüşinde
ýerine ýetirilýär. Sogabyny merhuma bagyşlamak niýeti bilen  ölen gününde,
üçünde, ýedisinde, kyrkynda we ýylynda halka tagam bermegiň, Kuran okatmagyň,
doga etmegiň, elbetde, peýdasy köpdür. Däbe öwrülen bu sadaka diňe Allahyň
razyçylygy üçin edilse, nafile sadaka bolar. Şan-şöhrat üçin, ilgözüne diýlip
edilse, riýa bolar. Riýa bolsa haramdyr. Dini zerurlyk we hökmany borç
hasaplanyp edilse, bu bida’tdyr we mekruhdyr. 


Her
kim güýjüniň ýetdiginden sadaka paýlap, nahar berip, Kuran okadyp, doga we
istigfar etmelidir. Çünki ölileriň doga-dilege bolan mätäçligi dirileriň
iýgi-içgä bolan mätäçliginden has güýçlüdir. Il arasynda «Öli aýatdan doýmaz,
diri hezzetden» diýilmegi hem şonuň üçindir.


Pygamberimiziň
hadysynda «Ynsan
ölenden soň, amal depderi ýapylar. Ýöne şu üç kişi bu höküme degişli däldir.
Olar: yzynda sadakaýy jariýe, peýdaly ylym we salyh perzent galdyranlardyr» (Buhary, Müslim) diýilýär.
Salyh perzent ömrüni Kuranyň we sünnetiň ölçeglerinde halal ýaşaýşy ýaly, 
dünýeden öten ene-atasyny-da, kowum-garyndaşlaryny-da hemişe ýagşylykda ýatlap,
güýjüniň ýetdiginden sadaka paýlaýandyr.


Merhumyň
jynazasynda, belli günlerinde başyň açyk bolmazlygy diniň emri däl-de,
däp-dessurdyr.