Halal we Haram zatlar 2

Aw we aw etmek

Aw gadymdan däbe öwrülen pişedir. Yslam dinine görä, eti iýilýän haýwanlar eti we derisi üçin, eti iýilmeýän haýwanlaryň derisinden, dişinden peýdalanmak we zyýanyndan goranmak üçin awlamak jaýyz görülýär. Hiç bir peýdasy bolmadyk halatda, diňe keýp we haýwanlara ezýet bermek niýeti bilen aw etmek halanmaýar. Pygamberimiz bir hadysynda: «Kim bir serçäni keýpine öldürse, ol guşuňam kyýamat güni Allaha şikaýat edip: «Eý, Rabbim, pylany meni hiç bir bähbit araman keýpine öldürdi»diýjekdigini habar berýär, (Şewkani, «Neýlül-ewtar»).

Aw – tüpeň, ok, naýza ýaly ýaralaýjy we öldüriji gurallar ýa-da tazy, elguş ýaly ýörite öwredilen haýwanlar arkaly edilýär.

Aw bilen baglanyşykly meseleler

1. Awçy – musulman, kämillik ýaşyna ýeten  bolmalydyr. Otparazyň, butparazyň awlan haýwanynyň eti haramdyr.

2. Awçy – nyşana almanka, guşuny ýa-da tazysyny goýbermänkä besmele diýmelidir. Eger unutsa zeleli ýokdur.

3. Aw guralynyň awlanýan jandaryň bedenini ýarmagy we tenine girmegi şertdir. Güýçli urgy, daş, taýak bilen urlup awlanan haýwanlaryň etini  iýmek bolmaýar. Urlup seňseledilen awyň derrew damagy çalynsa zeleli ýokdur.

4. Tazy tutan awyny bogup öldürse ýa-da etinden iýse, ol aw haramdyr. Elguşuň awyň etinden iýmeginiň zeleli ýokdur. Awda ulanylýan jandar eýesi tarapyndan goýberilmän, özbaşyna aw awlap getirse, eger onuň getiren awy janly bolsa, damagyny çalyp iýmek bolýar. Ýogsa iýilmeýär.

5. Aw wagty ýaralanan haýwan suwda gark bolsa ýa-da ýokardan gaçyp ölse, bularyň hem etini iýmek bolmaýar.

Geýinmek we bezenmek

Yslam dininiň örtünmek emri, ynsanyň beden we ruhy saglygyny, jemgyýetiň umumy ahlagyny we maşgalany goramagy, jynslar arasyndaky tapawudy we gatnaşygy ýola goýmak ýaly maksatlary göz öňünde tutýar.  Yslam dini geýinmekde hökmany bir görnüşi ündemeýär.  Geýinmekde – aýalda we erkekde görülmegi haram bolan ýerleriň ýapylmagy esasdyr. Kurany Kerimde bu barada şeýle buýrulýar:

«Mü'min erkeklere: nazaryny haramdan daş saklamagyny, owrat ýerlerini ýapmagy, agzalaryny zynadan goramagy aýt», (Nur, 30). Başga bir aýatda bolsa, aýallaryň namysyny goramagy we harama bakmazlygy ündelýär.

«Mü'min aýallara-da nazaryny haramdan daş saklamagyny we owrat ýerlerini ýapmagyny, namyslaryny goramagyny aýt. Şeýle hem mejbury görünýän ýerinden başga zynatyny görkezmesin.  Baş ýaglygyny ýakasynyň üstüne atsynlar...» (Nur, 31).

Yslam dini kişiniň ýagdaýyna görä, gözel we arassa geýinmegini müstehap görüpdir. Emma aşa geçmegi we isrip etmegi haram saýypdyr. Pygamberimiz: «Sada ýaşamak imandandyr» diýipdir, (Ibni Maje).

Dinimiz erkegiň we aýalyň ýaradylyşyna laýyklykda, käbir matany we  şaý-sepi ulanmagy gadagan edipdir. Hezreti Alynyň gürrüň beren bir hadysynda Pygamberimiz çep eline ýüpek, sag eline-de altyn alyp: «Ýüpek we altyn ymmatymyň aýallaryna halal, erkeklerine haramdyr» diýip buýurýar, (Buhary). Ýöne ýüzüne ýüpek mata çekilen ýassyk, ýorgan, düşek ulanmak, ýüpekden tuty edinmek, ýüpekli namazlykda namaz okamak, ýüpek elýaglyk ulanmak jaýyz görlüpdir. Şeýle hem, bezeg niýeti bilen altyn we kümüşden ýasalan bezeg şaýlaryny öýden asmak jaýyz görlüpdir. Ýöne altyn-kümüşden ýasalan gaplary ulanmak we erkegiň altyn ýüzük dakynmagy haramdyr (Buhary).

Yslam ynsanyň asyl durkuny üýtgedýän, oňa täsir edýän zatlary etmegi, ýagny endamyňa ýazgy ýazdyrmak (weşm), dişleriňi owadanlamak (teflij), ýüzüň hamyny çekdirmek ýaly bejergi maksady bolmadyk her dürli estetiki we medisina operasiýalary etdirmegi gadagan edipdir (Buhary, Müslim). Ýöne  betgelşik ýara, ýanyk yzlary, gyşaran dişler, çaşy göz, doga artyk agzalar adamyň görküni gaçyryp, köpçüligiň ýaňsa almagyna, kemsitmegine sebäp bolýan, saglygyňa zyýan ýetirän bolsa, bulary bejertmegiň zeleli ýokdur (Tirmizi).

Haram iýmit, içgi we geýim ulanmakdaky zeruryýet

Açlygy, suwsuzlygy kanagatlandyrmak, hassalygy bejermek üçin halal zatlar bolmadyk ýagdaýynda, haramdan peýdalanmak mubahdyr.

Ölmezlik üçin iýip-içmek her bir ynsan üçin farzdyr. Ynsan halal iýgi-içgi tapylmadyk ýagdaýynda, diňe ölmezlik üçin, zerur bolan mukdarda haram iýmit iýip-içip biler. Artyk iýip-içmek halal däldir.

Ynsan halal we tämiz zatlar bilen özüni bejertmelidir. Derman hem bir zerurlykdygy üçin çykgynsyz ýagdaýda haram zatdan öndürilen, ýasalan derman bilen özüňi bejertmek dürsdür. Meselem, erkeklere ýüpek geýmegiň haramdygyna garamazdan, Pygamberimiz Abdurrahman b. Awf bilen Zubeýr b. Awwam ýaly deri keseli bolan sahabalara ýüpek geýmäge rugsat edipdir.

Haram dermany ulanmak üçin şu şertler bolmalydyr:

1. Şol dermanyň ýerini tutup biljek halal dermanyň ýoklugy.

2. Şol derman ulanylmadyk ýagdaýynda jana howp abanmagy.

3. Dindar we ynamdar musulman lukmanyň şol dermany ulanmagy maslahat bermegi.

Spirtli içgiler we medisina

1. Häzirki döwre çenli spirt dezinfeksiýa maddasy hökmünde ulanylýar. Ýöne soňky edilen barlaglar alkagolyň dezinfeksiýa maddasy däldigini anyklady. Çünki alkagol bakteriýany proteýin bardasy bilen gurşap, onuň ösüşini – köpelmegini az wagtlyk togtadýar. Soňra güýjüni ýitirýär, bakteriýalar öňküsi ýaly aktiw hala gelýärler. Şonuň üçin, häzirki döwürde medisinada dezinfeksiýa maddasy hökmünde alkagol ulanyşdan aýrylyp, ýerine başga maddalardan peýdalanylýar.

2. Wiski ýaly alkagolly içgileriň  ýüregiň damarlaryny giňeldip, onuň güýjüni artdyrýandygy aýdylýar. Emma soňky geçirilen barlaglar munuň dogry däldigini görkezdi. Çünki ýüregiň damarlary giňelmegi netijesinde gan akyşyň tizligi peselýär, bu bolsa, ýürege agram salýar.

3. Sowuk howada alkagolyň damarlary giňeldip, endamyňy ýyladýandygy, şeýdip, sowukdan goraýandygy barada aýdýarlar. Emma bu hakykata tersdir. Alkagol ulanylanda bedeniň ýylylygy köp ýitirýändigi üçin, doňmak prosesiniň çaltlaşýandygy anyklanypdyr.

4. Bir bulgur alkagolyň iň azyndan müň sany beýni öýjügini öldürýändigi medisinada bellidir. Şeýle hem alkagol jynsy güýji peseldýär.