Mekdep sistemasy !

Shu tema'da Rumyniya'nin sistemasi oran onat, herkimden onurti 12 yillik sistema'da okadan, indi indi beyleki dovletler hem shuna gechyaler...Rumyniya EU'na girmek uchin hem shertleri berjay edip yorka okuv sistemasyny uytgedesi gelmadi, sebabi statistikalara gora Rumyniya'nin mekdepleri Europada #1 ... Olar 4-4-4 sistemasynda okadyalar ve bu 3 kategoriya bir yerde okadylanok.. Bashda chaga 1 bashlangych mekdebine gidya, anirda 4 yil okanson examen tabshyryar.. Shol examenin netijeleri bilen kop orta okuv mekdeplerine apply edyaler(Turkiye'daki universitet saylama sistemasy yali, Okuvyn abrayi ve okadyshyna gora ballar hem yokarda bolyar), anirda 4 yil okansonlar yene-de 1 exam tabshyryalar ve ozlerine Licey saylayalar bal'laryna gora...Garaz gysgacha aydaninda, her vagt chagany competitive bolmaga itekleyar, has govy licey'a girjek bolsan orta mekdebi has govy okamali ve etc...Licey'in sonynda okuvchylar oz mekdeplerinde gutardysh exam'leri tabshyryalar ve eger ondan gechseler dovledin edyan 1 egzamenine giryaler...Ol egzamen hemme yerde 1, dovlet tarapyndan, 1 gunin ichinde gechirilyar ve eger okuvchy ol exameni gechip bilmese bilim ministrligi shol chaganyn attestat'ini bosh sayya t.e. okuvy gutarsa'da yetersiz bolup galyar...Beyle etmek bilen dovlet, erbedirak mekdeplerin para zat alyp, okuvchyny gutardyp goybermesinin onuni alyar...Manaha shu sistema oran yarady...
Siz bashga nahili okuv sistemasyny teklip edyaniz ?? US'daki yali herkimin eline oz timetable'ini bermek govymy ya-da synp synp sheklinde okalsa govymy ve sh.m. pikirlerinizi yazsaniz govy bolar...

Badboy gowy tema achypsyng!
Dowleding gelejegi yylyma bilime maya goyshuna bagly.Ekonomika maya kop goyman okuwa kop maya goysang wagtyng gechmegi bilen yetishen taze nesil oz ozunden onarar.
Gazagystan diyseng gowy ösyar shuwagt,her yil 3000 okuwchyny dashary yurda stipendiyaly iberyar,Harvarda,MIT,Yewvropa we etc.Gazagystan ozune ösmek uchin Singapury model hökümet edip saylapdyr.Yagny Singapuryng ösüş strategyasyny. Türklerde bashlangych->orta->licey bar.Bashlangyja hokman gitmeli,beylekiler hokman dal.Mena türk sistemasy bize has gowy bolarmyka diyyan. Sebabi birden gechmek kyn beylekilere.Obada göryan da,okamayan okuwchylar kan,aslynda okamak islemeyan.
Ayratynlashdyyrylan liceyleri köpeltmeli.
Ay ing esasysy universitetlay.Bashdakylary eydip beydip ogrenerler, bizing bolshymyz yaly. Dasharyk kan iberman dashardan prof getirmeli, univerlering hilini gowylandyrmaly.

Rumynyanin sistemasyny shu beren informasiyana gora haladym, gaty gyzykly. Hm... dowletin puly yetermika sheyle sistema gechmek uchin?! Parahorlugyn onuni almasan bizinkiler her ekzamen tabshyrylanda para bilen gechjek bolarlar diyip chekinyan.
Onsonam, eger uniwersitede girip bilmdigin attestadyny kabul etmeseler, dowledin bilim statistikasy pese dusher. Diyjek bolyanym, siyasatchylar reklama etmani halayalar, beyle adimleri atmek uchin gaty merdana bolmaly bolar...
Garaz, okuw sistemamyzy tazelemeli bu 100%. Yone Rumynyanky in gowy yolmy nabileyin. Sebabi bir ekzamen zerarly KICHI YASHDA senin onun yapilip bilner. In gowy mugallymlar in gowy mekdeplerde bolsa, senem diyeli uchunji klasa chenli eshek-eshek oynap gezdin, ekzamenem biderek tabshyryp biderek mekdebe girdin. Onson ol biderek mekdepde okap yorkan TV kanaly gorup himiyany soyup, hyjuw doredi. Okap bashladyn gara chynyn bilen. Yone shol biderek mekdepde okayanlygyn uchin mugallymlaryn biderek, laboratoriyalar biderek. Onson sen nache jan etsenem, zehinlem bolsa MEKDEP PROGRAMMASYNY beyle gowy bilmersin, oz zehinini doly gorkezip bilmersin...

Hakykatdanam obalarda okamak islemeyan chagalar kop. Yone sebabi nameka? Sebabi olaryn yonekey we DOGRY, gynansagam, dushunjesi bar:
"Okuwdan netije yok, okuw jubime pul getirenok, getirmezem. Ondan mellek ishlayin/goyun bakayin"
Biz howeslendirmek uchin okasan perspektiwa bardygyny gorkezmeli! Okasan uniwersitede girip boljagyny oz guyjune, uniwersitedi gutarybam gowy ish alyp boljagyny gorkezmeli. Shol yagdayda okamak isleyan kopeler
PS Elbetde shu bilim sistemasynda para gaty erbet zat...

Yone men Rumynyanyn sistemasyny haladym. Gowy ekeni.
Bashga-da edilip bilinjek zat, mekdep mugallymlaryna sosial kart berip bir topar arzanlandyrma/mugt yol yoremek yali zatlar etse bolar! Bashga-da mugallymlar bilimli we HOWESLI bolmaly, munyn uchin olar bilen ikichak geplesher yali, pikir alshar yali gurama doretmeli. Sholar her yilda mugallymlary toplap piknik(oturylyshyk) etseler(yone arak-sherapsyz) gowy bolar.
Ondan bashga-da mugallymlar attestasiya gechyaler hazirem. Sholaryn sheklini uytgetmeli. Ikichak gurleshmeli, maslahat bermeli. Yone mugallymlar attestasiyadan gorkmaly dal ishimi yitirerin diyip, olar attestasiya "ish tejribam uchin peydaly zat owreneyin" diyip gitmeli...
Ay menin aydyanlarym ideal dunya uchin bolaymasa. Real dunyade kyn...

Gazagystan Singapury nusga alan bolsa gaty gowy edipdir. Singapur Middle Eastin bilim merkezi hasap edilyar. Mundan basgada 3000 sany okuwcyny dasary yurda ibermegi gowy zat. Yone olary biz bilen denap bolmayar. Sebabi bizin adam sanymyz olara seredende gaty az. Rumyniyan sistemasyny haladym. Diysiniz yali muna gecmek bizin ucin kyn bolaymasa. Bir zada hayran galdym. Magtymgulyda okadyan MGU-ny gutaran matematika mugallymy bardy. Alyan ayligi 2 million gowrak. Gaty gen galdym. Yonekey mugallymdan kan bir tapawudam yok. Akademiklere Research zat etmek ucin mumkincilik doretmeli. Birem men pikirimce TM uniwersitetlerini gutaran adam inliscani biler yali bolmaly. Sebabi inliscani bilmesen challenge etmek gaty kyn bolarmyka diyyan. Garaz bilim sistemasynda reforma zerur.

bilim beris sistemasyny yuwas yuwasdan uytgetmeli.Egerde hazir bizin yurdymyzda bilim beris sistemasy gowy bolan bolsa yonekey mekdeplerdenem kop okuwcy dunya olimpiyadyna cykardy.Men yonekey mekdep okuwcysy dunya olimpiyadasyna cykanok diyjek bolamok yone edil turk mekdeplerinkiden az cykyar.dine olimpiyadada dal.Beyleki yerlerdedem kop cykardy.
Yenedem bir zat su turkmenistana gaty kyn bolmazmykan diyyan mekdeplerde kompyuter ogretmeli.Meselem menin doganym satlygy gutardy.Onson mekdebi gutaran wagty informatikasy baslik mi yada dortlikmi onson kompyuter bilyanmi diysem yok dine acmany bilyan birem hat yazmagy bilyan ,birem yapyp bilyan.NAme ucin?mollym bize kompyuter elledenok.Hawa dusinyan belki elledenok sebabi dowerler diyip pikir edyar.Bolyar gowy ogredenson onson nahili islemelidigini ogreday acdyryp.O nahili mekdebe kompyuterlar okuwcylara kompyuter ogretmek ucin berilyara a okuwcylar bolsa dine acmagy hemde yapmagy bilyarler.Kopusi sonam bilenok.

yokarda Turkiyede bashlangyc- orta-lisey diyip bolunen diylipdir, ong sheyledi bir iki yyllykda ony ayyrdylar, baslangyc-orta sozleri cykaryldy, yerine 1-8 arasy boleksiz etdiler. lisey bolsa bu yyl 4 yyla cykaryldy.
Rumynian sistemasy turkiyanka menzesh eken shonda-da kop tarapy bilen. examin bir gunde bir wagtda bolmagy ucin test etmeli bolyar. rumyniyadakynyn sebabini biljek dal yone Turkiyede shu sistema bolmagynyn sebabi ilat kan. her yyl 1,5 milyon okuwcy univ. examine girya. bir zat edip ishi ansatlashdyrmak ucin sheyle. yogsam shuwagt turkiyede esasy tankyt edilyan zatlaryn biri shu bilim we exam sistemasy.
"ezberci sistem" diyyaler. maksat "owrenmek"den cykyp "yat tutmak"a gecyar. yagny owrenjek bolanoklar, bir zat edip testi gecmeli. shonun ucinem hemme zat teste gora gurulyar. sistema yuwash yuwashdan shona owrulya. okuwcylara dine formula berilip, shol formula bilen cozuljek bir sorag beryaler, sonam bir test, shol formula kella gowy yerleshsin diyip. dersaneler gurulyar, fabrik yaly testler cykarylyar, okuwcylar haryl haryl yaryshdyrylyar, yetishdirmek ucin doly diyen yaly yat tutdyrylyar.

Rumyniya'da ol exam univere girmek uchin dalde attestat'yny bilim ministrligi tarapyndan kabul etdirmek uchin edilyar ve ol test dal, yazili shekilde bolyar !!
Rumyniya'da univere girmek gaty kyn dal, yone ony gutaryanchan shyzik bolup gidyan...Meselem bizin fakultedimizi shu yil gutaranlar bashda 120 zat toverek ekeni, a gutaranlar 30 toveregi...Meselem univer'dede licence diylen exam bar, ony gechmesen diplom berenoklar yone univerde-de okadanoklar menin bilshime gora...Son butinleme yali exame girip olary gechmeli diplomy aljak bolsan .

okuwcy mashgalasynda owrenen bolaymasa okuwda pikir yoretmani owrenenok, dine shol test.song universitetde-de shol yagday dowam edyar. mugallym dushundiryar, pikirini aydyp jedel edyan yektuk adam bolya.kopusi name berilse shony alya diyse boljak.
bu sistema ekonomiki we bashga-da kop tarapdan peydaly hem bolsa okuwcy harjanyar.kapitalizm bolyamy, maksat okuwcy bolanok, okuwcydan bashga hemme zatdan gorulen peyda okuwcydan has mohum yaly.

Bu diyyanlerinizin hemmesi hem gowy zatlar ...Yöne ...
Mekdede 10,12 yillik okuwdan ön ilkinji bilen gerek zat mugallym ... Eger mugallym bilmeyan bolsa mekdepler 20 yil bolsada okuwçy zat alyp bilmez ol yerden ... hemmaniz hem görüp gelyaniz mekdeplerimizdaki mugallymlary, çagalara bilim berip bilenoklara kabirleri bolaymasa ... Hemmesini bir ayakdanda sürmeli dal yöne köpüsi şeyle bolsa gowular hem bularyn içine giryar ..
İlkinji bilen bizin İnistutlari ,Üniversitetleri gowuja ylym berer yali etmeli ...
Mugallym bir yildada berjegini berer okuwça diyip düşinyan ...
Gazagystan 3000 okuwçy iberyan bolsa biz hem şonçarak bolmasada azyrak ibermeli we bu iberen okuwçylaryn bilen yakindan gyzyklanyp durmaly ...Bu okuwçylary hem dünyani ahli künjinde okatmali ...
İçeriki yokary okuw jaylarynda bolsa İnglizje, Rusça we dünyanin önde gelen döwletlerinin dillerinde az da bolsa sapaklar bolup içeri yokary okuw jayini gutaran her bir taly hökmany bir daşary yurt dilini bilmeli ...
son görelin okuw yene 9 yillik bolsun bizin okuwçylar nahilimiş ...

Menin eshidishime göra Angliyada we kabir Yewropa yurtlaryndaky
universitetlerde bizde 4-5 yillik okadilyan hünarler olarda 3 yillikmish.

Men-a shol 3 yillik sistemany has onayli göryan , eger mugallymlaryn hili gowy bolsa. Yogsam 4-5 yillik bolanda-da uytgeshik bilim berip baranoklar.

Meselem : Türkiyanin universitetlerindaki okuw sistemasyny kopuniz bilyansiniz. Gereksiz zatlaram öwredip yörler. Eshege yüklan yali yüklabilyaler. Sonunda-da yokary hilli hünarment chykarjak bolyalar.
Beyle zat nama gerek ? Dogrymy aytsam shol öwrenen zatlarymyn köpüsi menin hünarim bilen baglanyshygy yok diyen yali.

Turklerde okuv sistema bar mi? yatkesh bolsan alip cikyan okuvi. egzamenden on 4-5 sagat yatla ve gir gec .
Angliyan sisitemi onat bolsa gerek islan islan sapagini saylap bilyar .men matematikani halayan daldirin velin edebiyati halayan bolsan kredilerimi edebiyat sapaklari bilen dolduryan.ve matematika ucin oldurcek vagtlarim yerine edebiyatta peydalanip bilyan

rumyniada test dal bolsa onda ilaty azdyr. Turkiyede beytjek bolsalar janlary cykar. onda gowy, hakykatdanam. menem testi halamok. klasik bolsa gowy bolya. bizde-de kan adam yok. men ozum shol testden shuwagtky bizde edilyani has gowy hasap edyan. dine klassiki bolmagy sebapli. yogsam hacan hataryn geljegi belli dal, irdenden agshama cenli garashyp sutunin suynya bizinkide.
sistema gaty mohum. Turkmenistanda shuwagt 10 yyllyga cykarmagam gowudyr welin ondan ong etmeli zatlar bar menin pikirimce. birnace owrenme, bilim teoriyalary bar. birazjyk shu zatlar hakda sapak alamson bilyan. shu wagt dunyade Constructivistic teoriya kabul edilyar. osen yurtlar birwagt gecdi shuna, Turkiye-de 2-3 yyllykda gecdi. yone bu sistemanyn ornashmasy ucin nace yyl gerek, shonun ucin Turkmenistanam ilki bilen shuny uytgetmeli. bu teoriya okuwcynyn psihologiyasyny has one cykaryar. okuwcy mugallymdan has mohum.(bizde shuwagt mugallym awtoritet.name diyse edaymeli.yogsam bir shapbat gulagyn duybune!) disciplina yok. zorluk bilen bir zat etdirmek yok. dine proseduralary aydyan, hic kim okuwyn pylan hili kanuny, disciplinasy bar diyenok. panoda zatda yazyk bolya mysal ucin. aydara kan zat bar. garaz shu sistema girizmeli.

hazirki bizdaki sistemada mugallym islese okatman bilya, shuny okan, ses,n,z, cykarman, shuny edin muny edin. garaz ozune gaty agram salman edip bilyar. disciplina bar. bir erbet hereket etsen jeza. emma jeza bilen adam yola gelenok. onun anyna yerleshdirmeli. shuwagtam ilki dushundirilya son jeza berilya, yone umumy sistema gowy dal bolanson, bu-da gaty peyda edenok. tazede bolsa mugallyma agram kan dushya. oz rahatlygyny pikir etman dine okuwcylary hakda pikir etmeli bolya. mugallymlyk sheyle-de in kyn karlerin biri. adam yetishdirenson. computerci nadip bar concentrasyny computere beryan bolsa mugallymam kelle dowup okuwcysy bilen gyzyklanmaly bolya. bu-da gaty kyn zat.
muna-da pat diyip gecip bolmaya. mugallymlar hem entek bilenok bu hakda. olara-da tazeden owretmeli seminar zat berip, yzygiderli, adim adim seminarlar bermeli. garaz gaty wagt we energiya sap etmeli shuna. bir plan gurup yuwash yuwash gecmeli yone.

shol sistemalary doly kopyalamaly diyemok. shona menem garshy. olary tapan adamlar gunbatarly bilimciler. oz jemgyyetinde, oz chagalrarynyn ustunde eden barlaglary netijesinde cykan zatlar. bizin jemgyyetimizde olarynkydan uytgeshik kan zat bar.

Yokarda mugallymlara uns bereli diyyanem bar. Bashga teklipler edyanem bar. Bular hemmesi dogry, gaty gowy.
Yone yokardaky yazilanlaryn ikisine in azyndan men GARSHY! Mugallym professor bolsa-da mekdep 9 yillik bolmaly dal! Yashlara az wagtda hemme zady berjek bolup ustunden basmaly bolar, gaty kop basmaly bolar! 7nji klasdan bashlap gunde 7-8 sagat okatmaly bolar. Munda many yok! Azyndan 10 yil bolsun, AZYNDAN! Elbetde, 9 yilda 10 yilin ya 11 yilin programmasyny owrenjek chagalar bardyr, yone biz sistemany zehinli chagalary goz onunden tutup gurmaly dal, biz HEMME CHAGALARY goz onunde tutmaly.
DUnyade dowur uytgedi, chagalaryn unsi bolum bolum: Sony Playstation; PC oyunlary; TV we sh. m.
MEn uniwersitetin 3 yilligina hem garshy. Ol nahili bashga dowletler mekdebi 11 yilda okap, uniwersitedem 5 yilda okayalarda bizin "superzehinlerimiz" 9 yilda okap, 2-3 yilda-da uniwersitedi okaya?! Mumkin dalhow 3 yilda gutarmak, eger gunun 15 sagadyny sapak bilen depme-dykyn dolduraymasan...
Elbetde, ir gutaryp biljek ir gutarsyn, onynam bir alajy bolar, yone umuman 10 yil azyndan mekdep, 5 yilam uniwersitet standard bolmaly menin pikirimche.

We elbetde shu yerde wajyp zatlaryn biri halkyn mentalitedi. Yagny olar mekdebe we yokary okuwa uly hormat goymaly, mohumdigini nygtap durmaly! Meselem chagalary mekdeplerde okayarka sorap, bilip, gyssap, komek berip durmaly! Bolmasa chaga mekdepden gelip TV ya SonyPlaystation'a batsa, ya gyz diyip agshamlaryna kankamaga, entemage gitse okuwam bolmaz, zadam...
Onson olar ta chagalary okuwy gutaryancha okuw barada pikirlenman, hachan gutaranda para berer yali adam gozlap bashlayalar...

10 yillik mekdep hiç welin , 5 yillik universitet gaty kan wagt.
4 yil in gowusy.
9 yil mekdepde okap , 2-3 yilda universiteti gutaryp bolyar. Özune erk edip onatja okasan gutarylmajak zat dal. Yöne umuman 4 yil yeterlik. Shondan kop bolsa menin uchin-a artykmach.

Goryanmi, biz pahyrda yaltalyk bar. Bolya kop ugur uchin 4 yil uniwersitet erbet dal. Yone kabir ugurlar uchin 5 yil has onat, a medisina uchin bolsa azyndan 6 yil bolmaly!