Gawun baýramy (gawunyñ taryhyndan)

Türkmen gawunlarynyň şan-şöhraty barada dünýäniň belli
jahankeşdeleri we taryhçylary gyzykly maglumatlary galdyryp
gidipdirler. XII asyrda ýaşap geçen fransuz syýahatçysy
„ Men hiç ýerde şeýle datly tagam datmandym“ diýse, on
ikinji asyryň meşhur taryhçysy Al-Makdisi: „Merwiň kösükli
ösümliklerine hem-de
gawunlaryna taý geljek zat ýokdur “ diýipdir. Merw we Horezm gawunlaryny arap
halyflary Mamunyň we Wasihiň köşklerine daşy buz bilen gurşalan gurşun gaplarda
eltipdirler. Olar eltilmeli ýerine zaýalanman eltilen halatynda her
gawun üçin 700 dirhem
töläpdirler.
Fransua Bernýe on ýedinji asyrda gyş paslynda Delide Orta
Aziýadan getirilen gawunlaryň gymmat bahadan satylýandygy
hakynda ýazypdyr. Ol
gawunlary pagta dolap eltýän ekenler. Türkmen gawunlary hytaý imperatorlarynyň, hindi
şalarynyň we arap halifleriniň desterhanlaryny bezese, şirin-şeker türkmen gawunlary Soltan
Sanjaryň, Baýram han Türkmeniň we beýleki türkmen hökümdarlarynyň söýer aşy bolupdyr.
Orta Aziýaly täjirler gawunlary Ýewropa hem äkidipdirler. Ýöne
gawuny barjamly, baý adamlar satyn alyp bilipdir. Umuman,
gawun şa desterhanyna
mynasyp ýokumly iýmit
hasaplanypdyr. Ýewropa
patyşalary dabaraly gawun iýişlige öz golastyndakylaryň
diňe golaýlaryny çagyrypdyrlar.
Gawuny ýewropalylar diýseň gowy görüpdirler. Mysal üçin,
Rim imperatory Klawdiý Albin ertirlik naharynda gawun iýmegi
gowy görýän eken.
Lukman Hekim diýlip tanalýan meşhur Ibn Sina hem türkmen
gawunlarynyň dürli kesellere dermandygyny aýdyp, olary öz
tebipçilik işinde giňden
ulanypdyr. Sebäbi gawunlaryň
düzüminde gant, karotin, S,R
witaminleri, adam organizmi üçin gymmatly minerallar köp.
Gawun peşew halta, öt halta, bagra, az-azdan iýilse aşgazana,
içegelere oňat täsir edýär. Ol nerw rahatlygyny döredip,
keýpiňi çag edýär. Gün
şöhlesiniň ýakymsyz täsirini aýyrýar. Waharman gawunynyň
ternesi inçekeseliň, öýken keselleriniň, demgysmanyň
dermanydyr.
Türkmenistanda gawunyň
haýsy döwürlerden bäri
ösdürilip ýetişdirilýändigi barada
taryhyň saralan sahypalarynda
maglumatlar bar. Muňa Merwde gazuw-agtaryş işleri geçirilen wagty gadymy Gäwürgaladan
tapylan gawun çigitleri hem şaýatlyk edýär. Biziň eýýamymyzyň VI asyrynda Türkmenistanda bakja ekinlerini,
esasanam gawundyr garpyz ekýän daýhanlar ýer üçin tölenýän salgytdan boşadylýan
eken.