10 borchlar. 7. Ar-ayal borchlary.

Ar-aýalyň biri-biriniň öňündäki borçlary

Beýik Allah tagala aýtdy:

19. Eý, muminler (haýyr-şer Allahdan diýip ynanýanlar), siz üçin hatynlary mejbury halda miras edip almak dürs däldir.
Düşündiriş: Yslam gelmezinden öň, eger bir aýalyň äri ölse, merhumyň hossarlarynyň biriniň ol aýaly mejbury halda hatyn edip almagy lazymdy. Yslam bu nämakul endigi gadagan etdi.
We (eger bile ýaşaşmak niýetiňiz bolmasa) beren galyňyňyzyň bir bölegini gaýtaryp almakdan ötri hatynyňyzyň (başga äre gitmegine) garşy bolmaň. Eger olar aç-açan bozuklyk etseler (onda beren galyňyňyzy almak mümkin). Olar bilen agzybir, rahat ýaşaň. Eger olary ýaman görseňiz hem (kanagat edip, agzybir ýaşaberiň). Meger, siz ýaman gören hem bolsaňyz, oňa derek Allahyň size köp ýagşylyklary taýyn edip goýan bolmagy mümkin.
Düşündiriş: Yslamdan öň haýsy-da bolsa bir aýalyň äri ony halaman, oňa meýilsiz bolsa, ol aýala dürli azaplar berip, janyndan irizse-de, talagyny bermeýärdi. Haçan-da ol ärinden alan mahrynyň (galyňynyň) hemmesini ýada belli bir bölegini gaýtaryp berse, diňe şondan soň talagyny berýärdi. Yslam bu düzgüne çäk goýdy.
Nisa süresi.
Alla tagala ýene-de aýtdy:

228. Talak edilen aýallar üç aýbaşy dowamynda özlerine gözegçilik edýärler. Eger Allaga we Ahyret gününe ynansalar, olar üçin ýatgysynda Allahyň ýaradan närsesini (hamylany ýada aýbaşyny) gizlemekleri halal bolmaýar. Eger giýewleri islahy (maşgalany düzetmegi) isleseler, şu wagt içinde olary gaýtaryp (nikalaryna) almaga haklydyrlar. We ýagşy amallarda olar (aýallar) üçin boýnundaky borçlary (ärleriniň öňündäki borçlary) barabarynda hukuklary hem bar. We erkekler üçin bir dereje imtiýyaz – pursat bar. Allah gudrat we hikmet eýesidir.
Düşündiriş:Yslam talak edilen aýalda nesil gatyşyp gitmezligi üçin üç aýbaşy dowamynda özüne gözegçilik edip, gorap, başga bilen durmuş gurman saklanmagy buýurýar. Şu möhlet geçenden soň, göwrede çaga ýoklugy röwşen bolýar we ol aýal äre çykmaga haklydyr. Eger göwreli bolsa, hamyladardygy mälim bolsa, çaga doglup, kipas wagty geçenden soň, başga bilen durmuş gurmak bolýar. Ine, şu garaşmak wagtyny “ydda” diýip atlandyrýarlar. Şu ydda esasynda är eden işinden puşman bolup, ýaraşmagy islese, muňa onuň haky bar. Indi är-aýalyň maşgala durmuşyndaky borç we hukuklary deň bolup, diňe äriniň artykmaçlygy onuň maşgala başlygy üçindir.
Bakara süresi

Är-aýalyň bagtyýarlygy – biri-birine bolan borçlaryny näderejede ýerine ýetirýänligine bagly bolup durýar. Är-aýal borçlaryny üç esasy görnüşlere bölseň bolýar:
1.Fiziki borçlar.
2.Mal bilen edilýän borçlar.
3.Sosiýal borçlar.

Birinji bilen, är aýalyny iýmit, geýim-gejim we öý bilen üpjin etmäge borçly.
Beýik Allah tagala aýtdy:

233. Eneler çagalaryna doly iki ýyl emdirýärler. Bu höküm emdirmegi nogsansyz etmekçi bolanlar üçindir. Olary ýagşylyk bilen iýdirip-geýdirmek atanyň borjudyr. Hiç kime tagatyndan başga zat teklip edilmeýär.
Bakara süresi.

Ikinji bilen, är aýalyny Allahyň we pygamberiň buýruklary esasynda terbiýelemäge borçly. Allah tagala aýtdy:
34. Erkekler aýallaryň üstünden ýolbaşçydyr. Sebäbi, Allahyň olaryň birewelerini birewlerinden (ýagny, erkekleri aýallardan) artyk ýaradany üçindir we erkekleriň (aýallary üçin) mal-mülklerinden harajat edendikleri üçindir. Ýöne, tagat-ybadatly we ärleriniň ýoklugynda Allahyň hemaýaty bilen (ärleriniň maly-mülküni, syryny, öz namysyny) saklaýan hatynlar – ýagşy hatynlardyr. Hatynlaryňyzyň boýun bolmazlygyndan gorksaňyz, owal-a olara pent-nesihat ediň, soň (pent-nesihatlaryňyzy) tutmasa, düşegini terk ediň (olar bilen bile ýatmaň), soňra (ýagny, şonda hem boýun synmasalar) uruň. Emma size boýun bolsalar (ötünseler), olaryň garşysyna başga ýol gözlemäň. Elbetde, Allah iň beýik we mähriban, giň göwrümlidir.
Düşündiriş: Şu aýatda maşgaladaky är bilen aýalyň orny kesgitlenipdir. Şerigat kanuny boýunça är owal-a tutuş maşgalanyň ähli maddy ýagdaýyna, rahatlygyna, ýeter-ýetmezçiligine jogapkär bolan, ony gapdaldan täsir edýän her hili ýaramaz hatalardan goraýan şahsdyr. Ine, şularyň boýnuna düşýänligi üçin, erkek kişä berlen agraslyk, basalyklylyk, hojalyk ýöretmekde, maşgala döretmekde aladaçyllyk üçin ol maşgalabaşy hasaplanýar. Ýagşy hatyn bolsa, diýanatly, äriniň öýüni abat edýän we oňa ömürboýy wepaly bolan aýaldyr. Eger hatyn tarapyndan är-aýalyň agzybirligine howp salýan bir gylyk-häsiýet ýüze çyksa, äriň wezipesi owal-a oňa ýagşylyk bilen düşündirmek, düşünmese, mähir-muhabbetini hormatlap, mylakat bilen öz närazylygyny bildirmekdir. Bu işler peýda bermedik wagtynda diňe erkege (ony urup köşeşdirmek üçin däl-de, dogry ýola salmak maksady bilen) hatynyna el götermäge rugsat berilýär. Elbetde, äre boýun bolmagy özi üçin borç diýip bilýän hatyn we özünden gudratly Allahyň görüp duranlygyna imany kämil är bu soňky çärä çenli baryp ýetmeýär.
Bellik: Uruň diýilse teni gögertmek ýa ýüze urmak bolmaýar.
Nisa süresi.

Pygamberimiz s.a.w. aýdypdyrlar:

“Aýallar bilen ýagşy gatnaşyň. Elbetde, aýal gapyrgadan ýaradylandyr, we gapyrgaň iň egri tarapy – kelle tarapydyr: eger ony göneltmek islesen onda döwersiň, eger ony taşlasaň – onuň şol egri galyşydyr. Netijede ony göneltjegem, taşlajagam bolmaň-da, olar bilen ýagşy gatnaşyň ahyryn”
Buhari
Üçünji bilen, är aýalybilen gödek gatnaşmaly däl. Allah tagala aýtdy:

159. Eger gopal, daşýürek bolan bolsadyň, elbetde, töwerek-daşyňdan dargaşyp giderdiler.
Ali Imran.

Aýalyn är öňündäki borçlary:

Birinji bilen, aýal äriniň aladasyny edip seretmeli we dini hem-de dünýewi işlerde tabyn bolmaly. Pygamberimiz s.a.w. aýtdy:

“Eger men birleriniň adamlaryň arasynda birine sežde etdirmek mümkinçiligim bolan bolsady onda men aýallaryň öz ärlerine sežde etdirmegi buýrardym”
Ibn Maja

Pygamberimiz s.a.w. ýene-de aýtdy:

“Aýala diňe äriniň razylygy bilen agyz beklemäge rugsat berilýär”.
Buhari

Başga bir hadysynda pygamber a.s. aýtdy:

“Eger äri aýalyny düşegine çagyrsa, ol hem gelmese we äri bütin gijäni oňa gaharlanyp geçirse, onda perişdeler ol aýala tä sähere çenli lagnat aýdarlar”.
Muslim

Bellik: Aýalyň bir uzurly sebäbi bolan mahaly jynsy gatnaşyk etmekden ýüz öwürmäge haky bar.

Ikinji bilen, aýal ärine özi bilen keýpi-sapa etmäge rugsat bermeli (öpmek, gujaklamak w.ş.m.). Bu ýagdaý äre-de degişli.

Üçünji bilen, aýal ärine näşükürlik etmeli däl.
Pygamberimiz s.a.w.Gurban baýramynda ýada Oraza baýramynda baýram namazyny okalýan ýere çykyp aýallaryň bolan ýerine baryp aýtdy:

“Eý zenanlar! Sadaka beriň. Sebäbi dowzah ähliniň köpüsiniň zenanlardygy maňa görkezildi

Aýallar soraşdylar:

“Bu näme üçin beýle, eý, Allahyň Resuly?”

Onda pygamber a.s. jogap berdi:

“Siz köp lagnat okaýaňyz we köp ärleriňize näşükür bolýaňyz”
Buhari