1-nji kitap: 8-nji bap: Gala gatlagynda bir hadysa. Ata Gowşudowyň 'Perman' romany

Galanyň ileri günbatar gapdalynda bir garaja oraça otyrdy. Kimdir biri oraçanyň ýanynda tüm gazýardy. Ol tümi ýerdöle şekilinde, agzyndan bir adam girip biler ýaly edip aşak gazypdyr-da, ony hem bir gapdala içini çuň edip oýupdyr. Şeýdip, ýeriň aşagyny tegeläp giň göwrümli jaý edipdir.

Tüm gazyp duran yzly-yzyna birnäçe pil gumy daşyna zyňdy. Şol iň soňky çykarylmaly gumy bolara çemeli, ol daş çykdy. Tümüň agzynyň käbir göwnüne ýaramadyk ýerlerini gyrdaşdyryp, ýylmamaga, taraş bermäge durdy. Bu adam otuz-otuz bäş ýaşlaryndaky, süňk-başy iri, daýaw adamdy. Ol güri gara sakgalynyň ujuny çyrpyp, gyrçuw edipdir. Ol piline söýendi-de:

— Täzegül! — diýip seslendi.

Oraçanyň içinden:

— Hä! — diýen jogap, edil tümüň içinden çykan ýaly bolup eşidildi. Şol jogabyň yzysüre oraçadan otuz ýaşlar çemesindäki görmegeý gelin çykdy.

— Men jaýyňy gazyp gutardym, bir synlap gör — diýip, tüm gazýan gyrçuw öwünjeň gürledi. — Indi top ýagsyn, ok ýagsyn, kyýamat gopsun, kär etmez. Hany bakyp bir gör.

Gelin tümüň agzyndan garady. Aşak düşmek üçin edilen basgançaklar bilen aşak indi-de, egilip içine seretdi.

— Içi biraz garaňkyrak bolaýmasa — diýip hümürdedi.

— Elbetde, garaňky bolar. Şonuň üçinem oňa tüm diýilýär-dä — diýip, tümüň ussasy öz işini anyklady.

— Başga kemi ýok, ýagşy bejeripsiň — diýdi-de, gelin oraça, özüne garaşyp ýatan işine tarap ugrady. Oraça girenden soň sözüniň üstüne goşdy. — Illeriňki-de şondan artyk däl.

Bu är-aýalyň gepleşişinde birhili üýtgeşik şiwe mese-mälim aňlanýardy, birhili dilleri çalgyrt ýalydy. Bularyň ýüz keşbi-de töweregindäki adamlaryňkydan az-kem üýtgeşikdi.

Bu gyrçuw öz ussaçylygyndan gaty hoşal boldy.

— Meniň başarmajak işim bolmaz. Seýitmyrat bege şeýle bir tüm gazyp berdim. Içinde ýüz adam ýerleşip biljek. Öýüköýen ýene meniň gadyrymy bilmez — diýip, sözi agzynda oraça girdi.

Oraçanyň bir dulunda ýüpek geýimleriň ýakasyna dürli ýüpekden keşde çekip oturan gelin:

— Seýitmyrat beg bilmez. Öwezmyrat batyr bilse bolany — diýdi.

— Şol dogry. Adam gadyryny adam biler — diýip, gyrçuw sakgal saçakdan çörek aldy, bir käse suw guýup, owurtlap iýmäge başlady.

— Olar gadyr bilmez. Ine men Şasoltanyň gelinleriniň geýimlerini bejerip otyryn. Ýene olaryň ýanynda meniň gadyrym ýok. Emma Mamagüle çigit ýaly hyzmat etseň, ol seniň gadyryňy bilýär — diýip, gelip zeýrençli gürledi.

— Dogrudyr. Biçäre Mamagül men tüm gazyp beremde gör nähili begendi. Maňa köp taňryýalkasyn aýtdy — diýip, gyrçuw onuň sözlerini tassyklady. Ol çörek iýip otyrka-da oraçanyň düýbünde söýelgi duran ýeke atar sozana (tüpeňe) her wagt bir seredip goýberýärdi. — Täzegül, eger atym ölmedik bolsady, men hergiz Öwezmyrat batyryň yzyndan galarmydym. Hiç galmazdym. Ol aýtdy, «Gutlymyrat, saňa ýene bir at alyp bererdim. Emma şu wagt başagaý wagtym boldy. Entek sen şu sozany al-da il biri bol» diýdi. Okum köp, mergenleriň biriçe sozan atyp bilýän. — Ol ýerinden turup sozany eline aldy. Eýlesini-beýlesini sypalap, ýene öňki ýerinde goýdy. Onuň ýüreginde «meniň dulumda ýarag bar, menem bir adamça söweşip bilýän, onsoň kim maňa gyjalat berip biler» diýen ynamy bardy. — Öwezmyrat batyryň jany sag bolsa, meniň okumam tükenmez.

sagja bol agam $u gezek durup geçäýeli biraz. Agzalarda soraglar üý$üp gidendir sawýer aga

Ol donuny ýasgynjaň atyp daş çykdy hem golaýda ýerleşen derwezä tarap ugrady. Derwezäniň iç agzynda işsiz adamlar gürrüňçilige üýşüpdiler. Kim otyrdy, kim gyşaryp ýatyrdy, kimler küşt, düzzim oýnaýardy, kimler gürrüň edýärdi. Gürrüňçilikde hanyň perraçlarynyň baştutany Nazar, Batyr hajy, başga-da şolar ýalylar bardy. Bu gyrçuw hem gürrüňçiligiň bir çetinden baryp, aýak üstünde oturdy.

Şol wagt gürrüň Dykma serdaryň birden ýitirim bolup, birnäçe gün bäri şäherde görünmeýändigi hakda barýardy. Gürrüňi gozgan Nazar perraçdy. Agyzdan-agza geçip, ýel alyp başlan gürrüň Batyr haja ýaramady. Ol gürrüňiň öňüni gabamaga başlady:

— Aý, özi, muňa agzy boş teke diýerler. Aýdanyny aýdar ýörer bu. Ýogsa Dykma gala gitdi, menem onuň bilen bile gitdim. Ýöne men bärki galalardan gaýtdym. Ol aňyrky galalara baryp gaýtmakçy bolup gitdi. Syrkawlap dagy etmedik bolsa, ol bu gün-erte hökman geler.

Nazar perraç bolsa:

— Şeýledir-le — diýip goýdy.

Şundan soň gürrüň başga tarapa burlup, batyrçylyk hakynda gitdi. Gara batyryň, Dykma serdaryň, ýene kimlerdir birnäçeleriniň batyrlygy hakda gürrüň edildi. Gürrüňiň gyzan ýerinde Nazar perraç:

— Öwezmyradyň batyrlygyny nähili görýäň? — diýip, Batyr haja ýüzlendi.

— Özi at münüp gylyç dakynana batyr diýiläýýär. Öwezmyradam bir batyr — diýip, Batyr hajy gümürtik söz atdy. Nazar perraç oňa özüçe düşündi.

1merdan:
sagja bol agam $u gezek durup geçäýeli biraz. Agzalarda soraglar üý$üp gidendir sawýer aga

Salam Merdan aga! O nämäniň soragydyr? Men, birhili, düşünmedim-le...

— Şol aýdanyň dogry. Onuň batyrlygy ýöntem. Ol saçak batyry — diýip gülüp-gürläp başlady. Onuň ýanynda oturan perraçlaryň birnäçesi gülüşdi. Beýleki oturan adamlarda üýtgeşik hereket bolmansoň, Nazar perraç hemmeleri ynandyrmak üçin gürrüňini dowam etdi. — Ýok, oňa batyr diýmen. Ol çemeçi batyr.

Bu gürrüňi eşiden Gutlymyrat has ornaşykly oturdy. Ol:

— Nazar aga, Öwezmyrat batyryň batyrlygyna söz diýer ýaly däl-le — diýip, Nazar perrajyň sözüni böldi. — Ol batyr-la. Batyra batyr diýmek gerek.

Gutlymyrat şeýle diýdi-de, Batyr hajynyň ýüzüne garap goýberdi.

Öz ýanyndan özüni batyrlaryň biri hasaplap ýören Nazar perraç henize çenli şu tetelli adamlardan gürrüňçilikde şeýle garşylykly söz eşitmedik bolara çemeli, onuň ýüzi dym-gyzyl boldy. Hum ýaly çişdi. Gözleri guduzyň gözleri ýaly gyzardy. Emma ýarylyp bilmän dymdy. Oturan beýdäki garamaýak perraçlar özleriniň baştutanyny göwnüne deglenini aňdylar. Perraçlaryň biri baştutanyna ýaranjak boldy-da:

— Eý, gul, seniň ýaly adam munuň ýaly gürrüňçilikde sem bolup oturar — diýip, Gutlymyradyň üstüne hemleli gygyrdy. — Sen bar, tüm gaz. Heleýlere ojak gazyp ber. Sen şol işleriňden galma.

Ýöne Gutlymyrat munuň bilen dymyp oturybermedi.

— Men hemmesinem başarýandyryn — diýip, ýene Batyr hajynyň ýüzüne garap goýdy. Gutlymyrat hem öz ýanyndan «meniňem dulumda suw ýaly sozanym bar, menem il biri» diýip hasaplaýardy. Batyr hajy Öwezmyrat batyryň doganoglanydyr, ol arkamda durar diýip ynanýardy, oňa arkalanyp gürleýärdi.

Şol wagt gürrüňçilikde oturanlaryň arasynda hemişe şunuň ýaly dawa tapsa öjükdirmegi özüne kesp edinenleriň biri:

— Guluň puşmanasy ýok, how. Şu-da özüne göwni ýetýän herbap kişilerden borly — diýip güldi-de, dawany mazaly öjükdirip goýberdi.

Ýaňky geplen perraç Gutlymyrada hemle urdy:

— Onda sen herbab-ow, gul?!

— Men herbapdyryn, hemme işi başarýandyryn — diýip, Gutlymyrat hem ýan bermedi.

— Lal bolup otursaň bolmaýarmy?! Indiki gürrüňleriň näme? — diýip, şol wagta çenli sessiz oturan Batyr hajy Gutlymyrada herreldi.

— Men olaryň ýanynda gyz doguramok ahyry, batyr — diýip, Gutlymyrat gep düşündirjek boldy.

Hakykatdan hem Nazar perraç Batyr haja garap saklanan eken. Batyr hajynyň agyz uluňyny aňandan soň, Nazar perraç:

— Munuň ýaly gullaryň hemişe edilýäni bellidir. Kellesi kesilip syrtynda goýlaýýandyr. Emma bu gürrüňçilikde gelip gep nokatlaýar — diýip, bu märekede Batyr hajydan başga Öwezmyrat batyryň hossarlaryndan adam barmy-ýokmy, ony seljerjek hem bolup durman azm urdy.

Indi Batyr hajy arka durmansoň, bu märekede perraçlaryň garşysyna gidip, Gutlymyrada arka durup biljek kim bolup biler?! Perraçlaryň biri:

— Onda sen her işi başaryp bilýäň-ow, gul — diýip, ýerinden turdy. Gutlymyradyň Batyr haja bolan ynanjy ýüreginden bütinleý çykypdy. Emma näme-de bolsa, töwekgellige salyp, bir sözünde durmagy ýüregine düwdi.

— Hawa, men herbapdyryn. Öwezmyrat mert batyrdyr — diýdi.

— Guly daňyň! Tä dilinden galýança suwa salma ýenjiň! — diýip, Nazar perraç gazaba münüp gygyrdy.

Ol sözüni aýaklap-aýaklamanka, bäş-alty sany perraç ýogyn gamçylaryny somlap, märekäniň ol başynda duran Gutlymyrada baka okduryldy. Gutlymyrat hem türkmençilik ýaragyndan çemelisi hasaplanýan bir taý köwşüni aýagyndan çykardy-da, başlygyndan tutup, goranmaga taýýarlandy.

Heniz perraçlar märekäniň ortasyna-da ýetmändi. Bir çetde gyşaryp ýatan aksakgal zöwwe ýerinden galdy-da:

— Eý, perraçlar! — diýip gygyrdy. — Eger Gutlymyrada gamçy çalaýsaňyz, hökman gursagyňyzdan pyçagy dikerin.

Aksakgal şeýle diýdi-de, Gutlymyradyň ýakynragyna süýşdi. Ol aksakgalyň sesi çykan badyna perraçlar ara ýolda doňan ýaly bolup galdylar. Çünki ol aksakgalyň sandyrawuk sesi gaty dyzgynly çykypdy. Onuň gahary iň soňky derejesine ýetipdi. Ol bütin göwresi bilen saňňyldaýardy. Ol häzir edeýin diýen zadyny hökman etjekdi. Munuň üstesine-de ol garrynyň sesi çykan badyna eýýäm on-on bäş adam aýak üstüne galypdy. Bu ýaşuly Gandym aksakgaldy. Ol gürrüňi diňläp otyrdy. Özi ak sakgalyndan utanyp, «heý, Batyr hajy perraçlara bir garaw gaýtarmazmyka» diýip garaşdy. Ahyram ol tamasy çykmady.

— «Il aglak bolsa, doňuz depä çykar» diýenleri çyn eken — diýip, ol gaharly gürläp başlady. — Bu perraçlar azypdyr. Iliň mugt çöregi bularyň garnyna depýär. Bu azgyn itleriňi ýygna diýip, hana pugta tabşyrmak gerek.

Nazar perraç näme diýjegini bilmedi, ýüzi çapady ýaly gyzardy. Bu wagtlar gülki ýadyna düşmese-de:

— Gandym aga, juda bizem ony uraýjak däldik— diýip, özüne zor salyp ýylgyran boldy. — Ýöne gula abaý-syýasat etdik-le. Senem ýöne birden gaharlanyberýäň.

— Bizem ony perraçlara urduraýmazdyk. Sen turmasaňam bolardy, Gandym aksakgal — diýip, Batyr hajy hem murtuny towlaşdyrdy.

Emma Gandym Batyr hajynyň gürrüňine gulagam asmady-da, onuň üstaşyry Nazar perraja hemle urdy:

— Abaý-syýasatyny nirede etseň, şonda et. Emma Gutlymyradyň üstüne etmersiň... Gutlymyrat gul bolsa, senem geň doňuz dälsiň... Garnuwlysyň, Nazar gul. Gutlymyrat gulmy, igmi, näme bolsa bolubersin, ýöne ol hossarsyz ýerden ýeke çykan däldir. Nazar, hetdiňi tanap gezgin. Ol han agaň bilen, ähli perraçlaryň bilen bir wagt ýenjileniňi ýadyňdan çykarmagyn. Eşitdim-eşitmedim diýmegin, Nazar gul, mundan bu ýana Gutlymyradyň itine-de ýekeje kesek oklanyňy eşidäýsem, öýüňi çillege döndererin. — Onuň birneme ýüregi düşüşdi. Bir azajyk sagyndy-da, sesini birneme peseldip, öz başyna hüňürdedi. — Muňa seret, Öwezmyrat batyr bilen baş dalaşýan gula seret. Şir zarbyn görmedik tilki maslygyň üstünde hyra dönýär, Öwezmyrat ýogsa batyr dälmi diýsene.

Gaharyna çişip, hossar tapynanyna begenjinden damagy dolup, gepläp bilmän duran Gutlymyrat:

— Gandym aga, bu gulaty galada heleýleriň arasynda meniň ýaly myzapyrlaryň üstüne çişmäge batyrdyr. Öwezmyrat batyr dag arslanydyr... — diýdi. Şundan artyk gepläp bilmän, sözüni kesdi.

Nazar perraç donuny silkişdirdi-de turdy. Märekäniň bir çetine ýetende:

— Adam bir gulça-da bolmad-ow — diýip hüňürdedi. Beýleki perraçlar hem onuň yzy bilen tirkeşip gitdiler. Ör aýak üstünde duran ýigitlerden biri:

— Özleriniň azyp, gözleriniň ýer görmeýänliginden özleri bihabar-ow bularyň — diýip gygyrdy. Ýigitleriň birnäçesi masgara bolup sömelişip barýan perraçlaryň yzyndan seredip gülüşdi.

Gandym aksakgal bolsa Gutlymyrada göwünlik berdi:

— Gutlymyrat, sen özüni myzapyr hasaplamagyn. Hossarlaryň kändir. Her bir olar ýalydan gep çekmegin.

Gutlymyrat öýüne gaýtdy. Enteklerem onuň gahary gowzamandy. Gandym aksakgal oňa göwünlik berenem bolsa, onuň Nazar perraçdan eşiden sözleriniň hanjardan ýiti awy-zäheri ýüreginden çykmandy. Ol oraçasynyň gapdalyna bardy-da:

— Täzegül! — diýip gygyrdy.