Aýjäjek hatyn
Aýjäjek hatyn
Taryhy çeşmelerde Jelaleddin Meñburnuñ ejesi ㅡ Aýjäjek diýlip ýazylýar. Emma halk içindäki rowaýatlara görä, onuñ dünýä inende dakylan ady Aýjahan eken. Ol Maru-Şah-u-Jahanyñ eteklerinde ýaşaýan oguz türkmen maşgalasyndan bolupdyr. Onuñ kakasy Tahyr beg hiç kime garaşly bolmadyk bir tümen (1000 adamly goşun birligi) oguz goşunyna ýolbaşçylyk edipdir. Tahyr beg Maruşahujahanda göçüp-gonup ýaşaýan oguzlaryñ howpsuzlygyny gorapdyr.
Horezm Seljuk patyşalary näçe ýöriş etseler-de, Garagum çölüniñ ümmülmez giñişliginde göçüp-gonup ýaşaýan oguz taýpalaryny tutuşlygyna özlerine tabyn etmegi başarmandyrlar. Ýeri gelende aýtsak, Horezm döwletini 1043-nji ýylda seljuklar basyp alýarlar. Şondan soñ Horezm tabyn döwlet hökmünde Beýik Seljukly türkmen döwletiniñ düzüminde bolýar. Şol wagtarda Horezmiñ hökümdary Anuş Tekin bolupdyr. Onuñ agtygy Gyzyl Arslan Atsyz (1128-1156) tabynlykdaky döwleti güýçlendirmek üçin aýgytly hereketler edipdir. Emma onuñ bu arzuwlary, tagallalary Il Arslanyñ, Tekeşiñ döwürlerinde hasyl bolupdyr. Türkmenleriñ Horezmşalar döwleti tabynlykdan çykyp, öz garamagyna bir topar welaýatlary birleşdiripdirler. Emma ýokarda-da belläp geçişimiz ýaly, oguz taýpalaryny tutuşlygyna özlerine boýun edip bilmändirler. Ahyry Tekeşiñ ogly Muhammet şa 1200-nji ýylyñ başlarynda oguzlar bilen şertnamany baglaşypdyr. Soltan olaryñ üstüne ýöriş geçirmejekdigi hakynda şertnama taýýarladypdyr. Şeýlelikde Tahyr beg öz oguz türkmenleriniñ howpsuzlygyny gorasa-da, köşkden hem aýlyk alypdyr. Ygrarly, edermen beg soñabaka köşkde harby serkerde hökmünde has adygyp, Muhammet şa bilen gatnaşyk açypdyr.
Taryhyñ gatlarynda saklanyp galan maglumatlara görä, Tahyr begiñ on çagasy bolup, Aýjäjek olaryñ iñ körpesi hem-de ýeke-täk gyzy eken. Begiñ ogullary edermen, gaýduwsyz pederlerinden nusga alyp, atarman, çaparman mert ýigitler bolup ýetişipdirler. Olar oguz türkmenleriniñ söweş tilsimlerine ussatlyk bilen erk edipdirler. Hatda olar Aýjäjege-de at münmegi, ok atmagy, ýaý çekmegi, söweşmegi öwredipdirler. Şonuñ üçin ol uzyn boýly, söweş tilsimlerinden oñat başy çykýan, gözellikde deñi-taýy bolmadyk oguz gyzy bolup ýetişipdir. Aýjäjek soñabaka doganlary bilen awa - şikara-da gidipdir. Üstesine-de ol juda mergen bolupdyr.
Ýetginjeklik ýaşyna ýetensoñ Aýjäjege oguz iliniñ han-begleri, men diýen är ýigitleri sawçylyga gelipdirler. Emma olaryñ hiç biri-de Aýjäjegiñ hoş sözüni alyp bilmändir. Çünki ol atarmanlykda, çaparmanlykda, mergenlikde özünden üstün çykjak ýigide durmuşa çykjakdygyny aýdypdyr.
Ady dillere dessan bolan edermen gyzyñ waspy ahyrsoñy Muhammet şanyñ köşgüne-de baryp ýetipdir. Soltan hem bu gaýduwsyz gyza hyrydar bolupdyr. Ol iñ ýakyn emeldaryny ýanyna çagyryp, Aýjäjegi köşge getirmegi buýrupdyr. Aýjäjek soltanyñ edermenligine gözi ýetensoñ, oña razylyk beripdir. Ýöne ol soltandan özüne çar bag ýetişdirip bermegini, at, söweş enjamlaryny saklamaga rugsat bermegini sorapdyr. Soltan onuñ bu talaplaryny şol bada berjaý edipdir. Aýjäjegiñ köşge gelen ilkinji günlerinden başlap, Muhammet şanyñ ejesi ㅡ Türkan hatyn bilen sözleri alyşmandyr. Munuñam sebäbi Türkan hatyn Muhammet şanyñ mirasdüşeri edip, öz gypjak taýpasyndan bolan agtygyny bellemek isläpdir. Ol şonuñ üçin Aýjäjekden boljak çagalary öz mirasdüşer agtygyna bäsdeş hasaplapdyr. Bu Türkan hatynyñ pikir edişi ýaly-da bolupdyr. Horezmşalar döwletinde soltan Muhammediñ soltanlyk süren döwrüniñ taryhyny okanyñda, Türkan hatynyñ döwleti dolandyrmaga gatnaşandygyna, onuñ görkezmeleriniñ Muhammet şa tarapyndan sessiz-üýnsiz ýerine ýetirilendigine göz ýetirse bolýar. Çünki Türkan hatynyñ sözi Soltan üçin kanun bolupdyr. Soltan hiç haçan uly-kiçi mesele diýmän, hemme alyp barýan işlerinde ejesini diñläpdir, hiç haçan oña garşy çykmandyr, tersine onuñ sözüni perman hökmünde kabul edipdir. Soltanyñ beýle etmeginiñ iki sebäbi bar. Birinjiden,Türkan hatyn ogluny mydama enelik söýgüsi bilen gurşap alýar. Ikinjiden, ýurduñ emirleriniñ aglabasy ejesiniñ ýakyn garyndaşlary bolup, Soltan hut şolaryñ kömegi bilen köp üstünlikleri gazanypdyr.
Orta asyrlaryñ meşhur taryhçysy Atamälik Jüweýniniñ ''Türkan hatyn diñe döwletiñ däl, hatda Soltanyñ maliýe serişdeleriniñ, ýokary emeldarlarynyñ, köşk emeldarlarynyñ üstünden hökmürowanlyk edýär'' diýen sözleri Türkan hatynyñ ýurtdaky ýagdaýyny ýene bir ýola subut edýär.
Türkan hatyn Aýjäjegiñ dogumlylygyny köşge gelen badyna añýar. Aýy-güni dolup Aýjäjegiñ ogly dünýä inýär. Ol oglanjyga Jelaleddin diýip at goýýarlar. Jelaleddiniñ doglan wagty taryhy çeşmelerde takmynan 1204-nji ýyl diýlip görkezilýär. Şol wagtlar Aýjäjek 18-19 ýaşlarynda eken. Onuñ Jelaleddinden soñam bir ogly, iki gyzy bar eken. Aýjäjek çagalaryny, esasanam Jelaleddini soltanyñ tagtyna mynasyp, edermen, gaýduwsyz ýigit edip ýetişdirmek üçin kän yhlas edýär. Oña adyllygy baýdak edinip, döwletiñ at-abraýy ugrunda gara başyny orta goýmagy, il-halkyñ hyzmatynda sak durmagy ündeýär. Ol öz agalaryndan kömek alyp, Jelaleddine ýaşlykda at münmegi, söweş sungatynyñ inçe tilsimlerini birkemsiz öwredýär. Şonuñ üçinem gaýduwsyz serkerde Jelaleddin: ''Men at münmegi, söweş sungatyny ejem Aýjäjekden öwrendim'' diýip, soñ-soñlaram belent buýsanç bilen ýatlýar eken.
Çingiz han Horezm Seljuk döwletine ýöriş edeninde hem Aýjäjek öz ogly bilen Watany azat etmek üçin söweşe çykypdyr. Hatda bir gezek Çingiz hanyñ otuz müñ goşuny derbi-dagyn edilipdir. Muña gahary gelen Çingiz han Jelaleddini hem-de onuñ iñ ýakynlaryny diri tutup getirmegi buýrup, iki ýüz müñ goşun bilen, Jelaleddini yzarlap başlapdyr. Ahyry Hind dagynda Jelaleddin Meñburnyny gabapdyrlar. Onuñ diri ele düşmegi gutulgysyz bolup görnüpdir. Emma Jelaleddin Meñburn Hind dagynyñ aşagyndan buldurap akyp ýatan derýa aty bilen böküp, halas bolupdyr. Şol gezekki söweşde Aýjäjege-de ýa-ha duşmana diri ele düşmek, ýa-da derýa özüñi oklap halas bolmak galypdyr. Emma ol duşmanyñ elindäki ýesirligi däl-de, mertlerçe wepat bolmagy saýlap, uly gahrymançylyk görkezipdir.
Ölmezinden öñ Aýjäjek hatynyñ asylly maksady myrat tapypdyr. Ýagny, soltan keseli beterläp ugranyndan soñ, Jelaleddini we adadaky iki ogly Ozlag şa bilen Ak şany ýanyna çagyryp: ''Hökümdarlyk owsarymyz ýolnup,döwletiñ sütünleri synyp, ýurt çaýkanyp başlady. Duşmanyñ matlap-maksady aýan boldy, onuñ haram azysy ýurduñ etine, süñküne batdy. Meniñ ornuma duşmanlardan ar alyp biljek ㅡ oglum Jelaleddini soltan belläp, ikiñiziñem hemme babatda oña boýun bolmagyñyzy talap edýärin'' diýip, öz eli bilen Jelaleddiniñ biline soltan gylyjyny dakypdyr. Bu ykrar Aýjäjegiñ edermen, adalatly, gaýduwsyz, watanyna wepaly, il-halkyna eýe çykjak nesil terbiýeläp ýetişdirmek üçin eden yhlasynyñ ýerine gowşandygynyñ aýdyñ subutnamasyna öwrülipdir.
(Dowamy bar)
Ogulgurban NURGELDIÝEWA
''Esger'' gazet 08.03.18.
Taryhy çeşmelerde Jelaleddin Meñburnuñ ejesi ㅡ Aýjäjek diýlip ýazylýar. Emma halk içindäki rowaýatlara görä, onuñ dünýä inende dakylan ady Aýjahan eken. Ol Maru-Şah-u-Jahanyñ eteklerinde ýaşaýan oguz türkmen maşgalasyndan bolupdyr. Onuñ kakasy Tahyr beg hiç kime garaşly bolmadyk bir tümen (1000 adamly goşun birligi) oguz goşunyna ýolbaşçylyk edipdir. Tahyr beg Maruşahujahanda göçüp-gonup ýaşaýan oguzlaryñ howpsuzlygyny gorapdyr.
Horezm Seljuk patyşalary näçe ýöriş etseler-de, Garagum çölüniñ ümmülmez giñişliginde göçüp-gonup ýaşaýan oguz taýpalaryny tutuşlygyna özlerine tabyn etmegi başarmandyrlar. Ýeri gelende aýtsak, Horezm döwletini 1043-nji ýylda seljuklar basyp alýarlar. Şondan soñ Horezm tabyn döwlet hökmünde Beýik Seljukly türkmen döwletiniñ düzüminde bolýar. Şol wagtarda Horezmiñ hökümdary Anuş Tekin bolupdyr. Onuñ agtygy Gyzyl Arslan Atsyz (1128-1156) tabynlykdaky döwleti güýçlendirmek üçin aýgytly hereketler edipdir. Emma onuñ bu arzuwlary, tagallalary Il Arslanyñ, Tekeşiñ döwürlerinde hasyl bolupdyr. Türkmenleriñ Horezmşalar döwleti tabynlykdan çykyp, öz garamagyna bir topar welaýatlary birleşdiripdirler. Emma ýokarda-da belläp geçişimiz ýaly, oguz taýpalaryny tutuşlygyna özlerine boýun edip bilmändirler. Ahyry Tekeşiñ ogly Muhammet şa 1200-nji ýylyñ başlarynda oguzlar bilen şertnamany baglaşypdyr. Soltan olaryñ üstüne ýöriş geçirmejekdigi hakynda şertnama taýýarladypdyr. Şeýlelikde Tahyr beg öz oguz türkmenleriniñ howpsuzlygyny gorasa-da, köşkden hem aýlyk alypdyr. Ygrarly, edermen beg soñabaka köşkde harby serkerde hökmünde has adygyp, Muhammet şa bilen gatnaşyk açypdyr.
Taryhyñ gatlarynda saklanyp galan maglumatlara görä, Tahyr begiñ on çagasy bolup, Aýjäjek olaryñ iñ körpesi hem-de ýeke-täk gyzy eken. Begiñ ogullary edermen, gaýduwsyz pederlerinden nusga alyp, atarman, çaparman mert ýigitler bolup ýetişipdirler. Olar oguz türkmenleriniñ söweş tilsimlerine ussatlyk bilen erk edipdirler. Hatda olar Aýjäjege-de at münmegi, ok atmagy, ýaý çekmegi, söweşmegi öwredipdirler. Şonuñ üçin ol uzyn boýly, söweş tilsimlerinden oñat başy çykýan, gözellikde deñi-taýy bolmadyk oguz gyzy bolup ýetişipdir. Aýjäjek soñabaka doganlary bilen awa - şikara-da gidipdir. Üstesine-de ol juda mergen bolupdyr.
Ýetginjeklik ýaşyna ýetensoñ Aýjäjege oguz iliniñ han-begleri, men diýen är ýigitleri sawçylyga gelipdirler. Emma olaryñ hiç biri-de Aýjäjegiñ hoş sözüni alyp bilmändir. Çünki ol atarmanlykda, çaparmanlykda, mergenlikde özünden üstün çykjak ýigide durmuşa çykjakdygyny aýdypdyr.
Ady dillere dessan bolan edermen gyzyñ waspy ahyrsoñy Muhammet şanyñ köşgüne-de baryp ýetipdir. Soltan hem bu gaýduwsyz gyza hyrydar bolupdyr. Ol iñ ýakyn emeldaryny ýanyna çagyryp, Aýjäjegi köşge getirmegi buýrupdyr. Aýjäjek soltanyñ edermenligine gözi ýetensoñ, oña razylyk beripdir. Ýöne ol soltandan özüne çar bag ýetişdirip bermegini, at, söweş enjamlaryny saklamaga rugsat bermegini sorapdyr. Soltan onuñ bu talaplaryny şol bada berjaý edipdir. Aýjäjegiñ köşge gelen ilkinji günlerinden başlap, Muhammet şanyñ ejesi ㅡ Türkan hatyn bilen sözleri alyşmandyr. Munuñam sebäbi Türkan hatyn Muhammet şanyñ mirasdüşeri edip, öz gypjak taýpasyndan bolan agtygyny bellemek isläpdir. Ol şonuñ üçin Aýjäjekden boljak çagalary öz mirasdüşer agtygyna bäsdeş hasaplapdyr. Bu Türkan hatynyñ pikir edişi ýaly-da bolupdyr. Horezmşalar döwletinde soltan Muhammediñ soltanlyk süren döwrüniñ taryhyny okanyñda, Türkan hatynyñ döwleti dolandyrmaga gatnaşandygyna, onuñ görkezmeleriniñ Muhammet şa tarapyndan sessiz-üýnsiz ýerine ýetirilendigine göz ýetirse bolýar. Çünki Türkan hatynyñ sözi Soltan üçin kanun bolupdyr. Soltan hiç haçan uly-kiçi mesele diýmän, hemme alyp barýan işlerinde ejesini diñläpdir, hiç haçan oña garşy çykmandyr, tersine onuñ sözüni perman hökmünde kabul edipdir. Soltanyñ beýle etmeginiñ iki sebäbi bar. Birinjiden,Türkan hatyn ogluny mydama enelik söýgüsi bilen gurşap alýar. Ikinjiden, ýurduñ emirleriniñ aglabasy ejesiniñ ýakyn garyndaşlary bolup, Soltan hut şolaryñ kömegi bilen köp üstünlikleri gazanypdyr.
Orta asyrlaryñ meşhur taryhçysy Atamälik Jüweýniniñ ''Türkan hatyn diñe döwletiñ däl, hatda Soltanyñ maliýe serişdeleriniñ, ýokary emeldarlarynyñ, köşk emeldarlarynyñ üstünden hökmürowanlyk edýär'' diýen sözleri Türkan hatynyñ ýurtdaky ýagdaýyny ýene bir ýola subut edýär.
Türkan hatyn Aýjäjegiñ dogumlylygyny köşge gelen badyna añýar. Aýy-güni dolup Aýjäjegiñ ogly dünýä inýär. Ol oglanjyga Jelaleddin diýip at goýýarlar. Jelaleddiniñ doglan wagty taryhy çeşmelerde takmynan 1204-nji ýyl diýlip görkezilýär. Şol wagtlar Aýjäjek 18-19 ýaşlarynda eken. Onuñ Jelaleddinden soñam bir ogly, iki gyzy bar eken. Aýjäjek çagalaryny, esasanam Jelaleddini soltanyñ tagtyna mynasyp, edermen, gaýduwsyz ýigit edip ýetişdirmek üçin kän yhlas edýär. Oña adyllygy baýdak edinip, döwletiñ at-abraýy ugrunda gara başyny orta goýmagy, il-halkyñ hyzmatynda sak durmagy ündeýär. Ol öz agalaryndan kömek alyp, Jelaleddine ýaşlykda at münmegi, söweş sungatynyñ inçe tilsimlerini birkemsiz öwredýär. Şonuñ üçinem gaýduwsyz serkerde Jelaleddin: ''Men at münmegi, söweş sungatyny ejem Aýjäjekden öwrendim'' diýip, soñ-soñlaram belent buýsanç bilen ýatlýar eken.
Çingiz han Horezm Seljuk döwletine ýöriş edeninde hem Aýjäjek öz ogly bilen Watany azat etmek üçin söweşe çykypdyr. Hatda bir gezek Çingiz hanyñ otuz müñ goşuny derbi-dagyn edilipdir. Muña gahary gelen Çingiz han Jelaleddini hem-de onuñ iñ ýakynlaryny diri tutup getirmegi buýrup, iki ýüz müñ goşun bilen, Jelaleddini yzarlap başlapdyr. Ahyry Hind dagynda Jelaleddin Meñburnyny gabapdyrlar. Onuñ diri ele düşmegi gutulgysyz bolup görnüpdir. Emma Jelaleddin Meñburn Hind dagynyñ aşagyndan buldurap akyp ýatan derýa aty bilen böküp, halas bolupdyr. Şol gezekki söweşde Aýjäjege-de ýa-ha duşmana diri ele düşmek, ýa-da derýa özüñi oklap halas bolmak galypdyr. Emma ol duşmanyñ elindäki ýesirligi däl-de, mertlerçe wepat bolmagy saýlap, uly gahrymançylyk görkezipdir.
Ölmezinden öñ Aýjäjek hatynyñ asylly maksady myrat tapypdyr. Ýagny, soltan keseli beterläp ugranyndan soñ, Jelaleddini we adadaky iki ogly Ozlag şa bilen Ak şany ýanyna çagyryp: ''Hökümdarlyk owsarymyz ýolnup,döwletiñ sütünleri synyp, ýurt çaýkanyp başlady. Duşmanyñ matlap-maksady aýan boldy, onuñ haram azysy ýurduñ etine, süñküne batdy. Meniñ ornuma duşmanlardan ar alyp biljek ㅡ oglum Jelaleddini soltan belläp, ikiñiziñem hemme babatda oña boýun bolmagyñyzy talap edýärin'' diýip, öz eli bilen Jelaleddiniñ biline soltan gylyjyny dakypdyr. Bu ykrar Aýjäjegiñ edermen, adalatly, gaýduwsyz, watanyna wepaly, il-halkyna eýe çykjak nesil terbiýeläp ýetişdirmek üçin eden yhlasynyñ ýerine gowşandygynyñ aýdyñ subutnamasyna öwrülipdir.
(Dowamy bar)
Ogulgurban NURGELDIÝEWA
''Esger'' gazet 08.03.18.
Arhiwiň ýagdaýy
● Doly tekst
◐ 1/2 teswir saklanypdyr
Ýazylan saýty: yurekdesh.ru · Çeşme: Common Crawl nusgasy — yurekdesh.ru, 17 mart 2018 ý. · Common Crawl indeksi ↗
Teswirler 1
Arhiwde 2 teswiriň diňe 1-si saklanypdyr.
Şular ýaly taryhy wakalary eşidýäñ (okaýañ) welin, hemme ejeleriñ (aýallaryñ hemmesi diýen ýaly eje) mukaddesdigi barada şübhelenýärsiñ...