Türkmen Hanlary
Ahalteke oazisinin obalarynyn spisogy, olaryn
arçynlarynyn atlary we obalardaky öýlerin sany
1881-nji ýyl. 14-nji aprel.
# Obalaryn ady Öý sany Arçynlaryn ady
1. Gyzylarbat 350 Hudaýberdi han
2. Bamy 150 Mämmetguly han
3. Börme 200 Dykma serdar
4. Arçman 200 Nurmuhammet serdar
5. Sünçe 40 Beki
6. Mürçe 20 Weli ýüzbasy
7. Bäherden 155 Orazmyrat ussa
8. Durun 60 Muhammetdurdy baý
9. Garagan 55 Babasary
10. Akdepe 150 Arça serdar
11. Kelete-Mehin 250 Ismek baý
12. Ýarajy 300 Aba
13. Gökdepe
1) 350 Aman atly
2) 300 Hajymyrat Bagajy
Gowsak (?)
3) 285 Pudak
14. Nowa 25 Ata Garaba ogly
15. Ahal 90 Gurban
16. Gagsal 150 Halsähet
17. Bürki 80 Annaoraz han
18. Ganjyk 200 Dowat han
19. Tilkiýaby 128 Ataguly
20. Gümmetli 200 Orazseýit baý
21. Yzgant 150 Durdy döw
22. Sorgala 75 Oraz han
23. Kelejar 68 Muhammetnyýaz
24. Gorjaw 50 Döwletmyrat han
25. Büzmeýinler 350 Öwezguly serdar
26. Ýasmansalyk 350 Wepadar han
27. Herrikgala 325 Sähermyrat
28. Gypjak 200 Myrat han
29. Gökje 200 Bäsim kel
30. Bagyr 70 Amanguly han
31. Kösi 300 Tutmuk (?)
32. Asgabat 50 Kosulesbeý (?)
33. Änew 200 Suhanberdi
34. Gäwers 20 Aba han
35. Magtymjülge (Ben
desenden anyrda)
100 Saule(?) magtym
36. Asgabadyn gola
ýynda ýerlesýän
Marydan gaý
dyp gelen dürli
obalaryn ilaty
380
37. Gumda göçüp-go
nup ýörenler
1.800
Jemi 8.876
Ahalyn ilaty esasy dört taýpa bölünýär: wekil, syçmaz, bagsydasaýak
we beg.
Wekil taýpasy: Gyzylarbat, Durun, Garagan, Akdepe, Kelete-Mehin,
Bürki, Gagsal, Ganjyk, Tilkiýaby, Yzgant obalarynda ýasaýar.
Syçmaz taýpasy: Börme, Ýarajy, Gökdepe obalarynda ýasaýar.
Bagsydasaýak taýpasy: Arçman, Sünçe, Mürçe, Bäherden, Ýasman
salyk, Büzmeýinler, Herrikgala, Änew obalarynda ýasaýar.
Beg taýpasy: Bamy, Nowa, Ahal, Gümmetli, Sorgala, Kelejar, Gorjaw,
Gypjak, Gökje, Bagyr, Kösi, Asgabat, Gäwers obalarynda ýasa
ýar.
Ahalteke oazisinin ilatyny dolandyryjy, maýor Spolatbog.
Kanselýariýany ýörediji, poruçik Murawýew.
N. I. Grodekowyn Türkmenistanda bolan urus kitabyndan.
4-nji tom. Gosmaça N.90.
Arhiwiň ýagdaýy
● Doly tekst
● 15/15 teswir saklanypdyr
Ýazylan saýty: ertir.com · Çeşme: Web Archive nusgasy — ertir.com, 8 maý 2012 ý. · Asyl sahypany gör ↗
Teswirler 15
paylashanyn ucin sag bolun
18 erbet ekeni
Gynansakda olar yaly oba bolupdyr. Taryhda bar...
Atlary dagy birtüysli, shu wagt ulanylmayanlaram bar Ismek, Tilkibay, Tutmuk, Kosulesbey...
Käbir oba atlaryny ilkinji gezek eshitdim: Nowa, Gagsal, Bürki, Gümmetli, Gorjaw, Magtymjülge, Saule... Nirde yerleshyä bular? Mürçe diyen obada dagy 20 sanjak hojalyk bar eken.
Käbir taypalaryñ atlaram tutar yaly däl, medenyetliräk at dakyp bilmedilermikä diyyäñ okan wagtyñ.
Ol wagtlar adam atlary bolsun yada oba atlary bolsun tapawudy yok,adamlaryn özleri lakam yaly dakyan ekenler.
Shol lakamyñ atdan öñe geçishine geñ galyan.
Başga welaýatlaňkynam ýazaýda👏
Mende şu wagt hanlaryng atlary yok
Бизинки бар
Zakaspi Oblastynyñ döredilmegi,
Türkmenleriñ täze düzgündäki hal-ýagdaýy
1881-nji ýylyñ 12-nji ýanvarynda Gökdepe galasy basylyp
alnandan 5 aý soñra şol ýlyñ 18-nji maýynda Türkmen
toparagynyñ Orsýete emperýasyýana birikdirilmegi
barasyndaky rus patyşasynyñ permany jar ediýär: <1>
«Biziñ goşunymyz
tarapyndan basylyp alnan Türkmen topragynyñ emperiýa birikdirilmegini
köp peýdaly hasaplaýaryn, ol Zakaspi kenarynyñ asudalygy üçin
ähmiýetli. Şoña görä höküme edýärin:
Kapsy
ýakasynda «Zakaspi» diýen täze oblast döredip, ony Kavkaz harby
komandyrlygy astynda dolandyrmaly. Täze
oblastyñ ähli işleri, Kavkazdaky harby komandyryly tarapyndan
ýöredilmeli, täze oblastyñ goşuny, Kavkazyñ harby birliginiñ astynda
hereket etmeli. Kavkaz, täze oblastyñ hökümet düzümini-de kesgiýlär...»
Şeýlelik bilen geljekgi Türkmen döwletiniñ, Türkmenistanyñ
düýbi tutulýar we oña «Zakaspi» (Kaspiniñ añyrsynda» diýen
at berilýär.<2>
Türkmenistanyñ görnükli taryhçysy merhum prof. Ata Rejepovyñ
ýazmagyna <3> görä 1874-nji
ýylda Ýomutlar Orsýete birikdirlenden soñ
Şagadam/Krasnovodsk we Mañgyşlak sebitlerinden ybarat Zakaspi harby bilimi
döredilýär, ol iki sany häkimlikden– Mañgyşlak we Krasnovodskdan ybarat
bolup, Kavkaz goşunynyñ baş kamandyýuşisine tabyn edildipdir.
1882-nji ýylyñ 10-nynjy iýunynda patyşa tarapyndan tassyklanan
düzgünnama laýyklykda Ahal-Teke sebti-de Zakaspa girizilýär we
oblastyñ merkezi Aşgabat
diýlip yglan edilýär. 1890-njy ýylda patyşa tarapyndan
tassyklanan «wagtlaýyn düzgünnama» esasynda Zakaspi oblasty Kavkaz
okrugynyñ garamagyndan bölünip aýrylýar. Orsýetiñ
beýleki oblastlaryndan tapawutlanyp, Zakaspi oblasty we Türküstan ülkesi
umumydolandyryş tertibinde gös-göni Harby ministerleriñ garamagyna
berilýär.Oblast täze administrativ gurluşa eýe bolýar.
Ol bäş ilden: Mañgyşlak, Krasnovodsk, Aşgabat, Tejen we Mary ybaratdy.
Patyşanyñ senaty 1897-nji ýylyñ 26-njy dekabryndaky permany
boýunça Zakaspi oblasty administrativ taýdan Türküstan
general-gubernatorlygynyñ hataryna birikdirildi. Harby
taýdan bolsa Türküstan harby okrugyna tabyýn edildi. Şonlukda Türkmenleriñ ýene-de üç ülkede ýagny Zakaspi
oblastynda, Hywa hanlygynda we Buhara emirliginde bölünip galamagy dowam etdi.
Patyşanyñ 1890-nynjy ýylda çykaran «Wagtlaýyn
düzgünnama» laýyklykda Zakaspy oblastyny dolandyrmak oblastyñ
naçalnigine berilýär. Şol ýerde
ýerleşýän goşun oña tabyýn edilýär. Naçalnik hemme babatda oblasty bir özi dolandyrýardy, ol
grajdan we harby häkimiýeti öz elinde jemläp, iýlatyñ üstünde
ägirt uly hukuga eýedi diýip, Ata Rejepov ýazýar.
Zakaspiniñ dürli ýerlerinde Volostnoýlar we
Pristavlar halka höküm sürýärdiler.
Soltanýap
bendi-Murgap
The
Jambridge Ensýjlopedi SSSR
<span style=font-size:12.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;line-height:
150% lang=EN-US>1
<span style=font-size:12.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;line-height:
150% lang=EN-US>2
1.
Murgapdaky patyşalyk mülkdäki bent
2.
Baýramalydaky pagta arassalaýjy zavod
(TSSR
Ylymlar Akademiýasynyñ taryhy muzeýiniñ materiallaryndan)
Britan siýahatçysy Henri Moseriñ ýazmagyna görä <4> Türkmen topragyny baslyp alynandan soñra
şeýle-de demirýolyñ gelip ýetmegi bilen, Ruslar öz
pozisýalaryny berkitmäge çalyşýarlar. Zakaspiniñ
täze hökümetini öz islediklerine görä dolandyrýarlar. Türkmenleri, orsýetiñ haryýt mallaryna dañyp
goýmak üçin, topar-topar haryýt mallar getirilýär. Orsýet bilen söwdanyñ ösmegi üçin täze düzülýäñ
kanunlary-da bu ugra gönükdirýärler. Esasy
mesele bu ýerde täze gelýän ruslaryñ howpsuzlygyny üpjin etmek
bolup durýar. Ýöne muña garamazdan
Britan syýahatçylarynyñ-da tassyýklmalaryna görä, gelmişekler
elmydama Türkmenleriñ baş götermeginden howatyýr edipdirler.
Molla Gary demirýol
stansiýasy-
Grodokovyñ
Türkmenistandaky urş kitabyndan. S.Petrburg 1883
Hazaryñ gündogarynda demirýol
çekilýär
Ruslar Zakaspide asudalygy diñe öz goşunlary bilen däl-de
eýsem, goşunyñ hataryna alnan Türkmen jigitleri bilen üpjin edip
başlaýarlar. Şol esasda Türkmenlerden ybarat
«ýörite atly topary/Teke polki» döredilýär. Gatnawlaryñ asudalygy rus söwdügärleri üçin gaty
ähmiýetlidi.
Ýene bir esasy mesele, Türkmenleri täze düzgünde
ýaşamagy gazanmak we ruslaryñ däp-dessurlaryna boýun bolmak
bolýar. Şol esasda 1894-nji ýylyñ
ýanvarynda Türkmen han-begleriniñ gatnaşmagynda indi ruslaryñ täze merkezine
aýlanan Aşgabatda maslahat geçirilýär.
Bu tagalalaryñ ählisi, Türkmen topragyny rus kloniýallary
üçin amatly meýdana öwürmek, orsýetiñ fabrik, zavodlaryna
çiýg mal öndürmek üçindi. Şol ýyllar
topar-topar ruslar Türkmen topragyna göçürlip getirilýär we täze-täze
kloniýalar döredilýär.
Täze düzgün-nyzamda ýene-de Türkmenlere orun
berilmeýärdi, hemme işleri Ruslar we göçürlip getirilen başga
milletleriñ wekilleri dolandyrýardy, Türkmenler bolsa işçi hökmünde
olaryñ gullugyndady. Britan ofiseri pod polkovnik Ýeitiñ <5> 1894-nji ýylda: «Ruslar,
Türkmenleriñ añ-düşünjelerini ösdürmäge geregiñ ýokdugyna
ynanýarlar» diýýär. Ol Hindistanda,
Britan kloniýalizmi, ýerli Hindi halkynyñ dürli kolej we
ýokary mekdeplerde okmaga mümkinçilik berip, ruslaryñ bu baradaky
syýasatyny İnglis basybaljylary bilen deñeşdirýär.
Gümrük, potça, demirýol, telegrafhana we beýleki
edaralaryñ ählisini Ruslar dolandyrýardylar, Türkmenlere ol
ýerlerde işlemäge asla ýol bermeýärdiler diýip, ak patyşanyñ KADET harby mekdebi tamamlan, Türkmenleriñ
görnükli intellegentsiýa wekil Han Ýomut/Ýomudski-de
ýörite belleýär.
Täze ýola goýulýan mekdeplerde esasy mesele,
rus medeniýetiniñ, däp-dessurynyñ bir söz bilen aýdylanda
«beýik halkdygyny» görkezmek we olary, ýaş Türkmenleriñ añyna guýmakdy.
Aýry tarapdan beýik döwlet şaunizimini
ýöretmek üçin, Türkmenlere öz däp-dessurlaryny unutdyrmakdy.
Britan ofiseri H.Moser bilen duşuşan «Baş serdar» oña Gökdepe
gyrgynçylygyndan soñra Türkmenleriñ Ruslara başbütin boýun bolandyklary,
olaryñ ruhlaryñ öldürlendigini gürrüñ beripdir. Baş serdar oña: «Al
señki bolsun, indi ozalky döwür geçdi, bize gymyldara mydar galmady,
ýaraglarymyz akpatyşanyñ gullugynda» diýip, basmaçylykda
ulanýan zynjyryny beripdir. «Biz Hywa hany, Buhara
emiri, parslaryñ şasy bilen uruşdyk, hiç birsinden ýeñilmedik, biziñ
azlygymyza garamazdan, erkimize goýsalar, paýtagty
ýumurarys. Orslar ýaraglary bilen üç ýylda bizi
boýun egdirmegi başardylar, biziñ batyr ata-babalarymyzy
öldürindiklerini biz asla unutmarys, ýöne häzir biz olara
janymyz-tenimiz bilen ýürekden hyzmat edýäris, sesäbi biz olara
öz ýeñijilerimiz diýip, baha berýäris.»
diýip, Baş serdar Mosere gürrüñ beripdir.
20-nji asryñ başynda Türkmen topragy avtonom häkimiýeti
esasynda dolandyrylýardy. Orsýet
patyşysanyñ kontrolunda bolan bu administratsiniñ merkezi Aşgabat bolup, Ahal,
Etek, Tejen, Murgap ýaly oazislary öz içine aýlardy. Şol döwüre çenli Çarjewdäki we Kerkidäki Ärsarylary Buhara
emirliginiñ, Daşoguz, Ýylanly we onuñ töweregi, Hywa hanlygynyñ
golastynda ýaşaýardylar. Mary, Aşgabat,
Tejen, Şagadam we Müñgyşlak bolsa başda Zakaspiniñ hataryna girizildi.
1890-nynjy ýylda Zakaspi oblasty, Kavkazyñ harby komdyrlygyndan alnyp,
gönünden-göni Orsýetiñ harby ministerliginiñ garamagyna berilýär,
1897-nji ýylyñ 26-njy dekabrynda bolsa «Türküstan oblastlaryñ» düzümüne
girizilen Z.Kaspi, Daşkendäki rus harby komandiriligi tarapyndan dolandyrlyp
başlanýar.
Hazar ýaka
«Mihaliski» Harby port
Grodokovyñ
Türkmenistandaky urş kitabyndan. S.Petrburg 1883
1880-nji ýylda başlanyp, 1898-nji ýylda gurulşygy
tamamlanan Zakaspi demirýolyñ gyrasyndaky Şagadam, Gyzylarabat, Aşgabat,
Kaka, Duşak, Tejen, Mary, Baramaly, Ýolöten, Tagtabazar, Çärjew
şäherçelere öwrüldiler, ol ýerde uly söwda merkezleri we bazarlar
rowaçlandy. 1905-nji ýylda Zakaspiniñ
demirýolunda bäş müñden gowrak işçi işleýärdi. Demirýolçylaryñ uly merkezi Gyzylarbatdady, soñraky döwürde
bu ýerde Orsýet patyşasyna garşy güýçli gozgalañlar,
ilkinji revelutsiýon hereketler başlandy. Zakaspida
dura-bara pagtany gaýtadan işleýiş, ýag, gämiçilik we
çaphana ýaly kiçi gerimli senagat merkezleri açylyp ugrady.
Bu ýagdaý Türkmenleriñ ykdysady we sosýal
durmuşyny täsir edip, göçüp, gonup ýören çarwalaryñ aglabasynyñ otrumly
bolmagyna alyp geldi. Ýer-su,
ýaýlym üstündäki tire-taýpa dawalaryñ azalmagyna sebäp
boldy. Ekerançylyk, maldarçylyk, dokma-egirme
pudaklary dura-bara ösýärdi. Elbetde bularyñ ösmegine sebäp
boýlan mesele ýangyrus kloniýalizmine gerek
boýlan çiýg mal fktoryny-da unutmaly däldiris. Mysal
üçin Orsýet patyşasy Alksander YY-njynyñ 1887-njy ýylyñ
augustindäki permanyna laýyklykda, ýörite pagta öndürmek maksady
bilen Murgapda «Patyşa emlägi» diýen ýer-mülk döredilýär.
Bu ýerleriñ kontroly bolsa, Gökdepede gyrgynçylygyna
gatnaşan pod polkovnik N.A.Lutensa berilýär. Z.Kaspiniñ
ilkinji gubernatory bolsa Marynyñ boýun egdirilmeginde esasy rol
oýnan Kamarov bolupdy.
1894-nji ýylyñ ýanvarynda Aşgabatda ýygnşan Türkmen
ýaşullary, tire-taýpa başlyklary, hanlary we serdarlary, ilkinji
medeni kanunlaryny kabul
edýärler. Han Ýomudyñ berýän maglumatyna
laýyklykda bu ilkinji medeni kanun, Bolşevikler Türkmenistany basyp
alýança ýörgünli bolupdyr. Ol köplenç
şerigat esasy sud etmek, dawagärleriñ arasynda süýtleşmek esaslaryny
düzüpdir.
Sagja bol awtor
👍
👍
Aba serdar
16-nji asyrda Türkmenistaniň Etrek, Gürgen etrapynda ýaşap
geçen görnükli Türkmen serdary Aba serdar Türkmeniň okly taýpasynyň
kethudasy bolupdyr.
Ol Türkmenistaniň geçmişinde ** Aba serdaryň gozgalaňy ** ady
bilen belli bolan halk gozgalyňyna başarjak serkerde hökmünde
ýolbaşçylyk edipdir. Bu gozgalaňyň döremegine halk köpçüliginiň
çykgansyz jebir-sütemlere sezawar edilmegi sebäbi bolupdyr.
Şol döwürlerde Etrek, Gürgen Türkmenleri( Gökleň, Okly, Emreli
we beýlekiler) Hiwe hanlygynyň raýaty hökmünde Horazym soltanlaryna
agyr salgyt ( pul, mal we nöker) töleýär ekenler.
Munuň üsti-üstünede 1550- nji ýylda Eýranyň Astarabad
welaýatynyň täze häkimi Keçel şahberdiniň hem Türkmenlerden agyr paç
ýygnamaga synanyşmagy netijesinde, halys degnesine degilen halk
ezijilere garşy aýaga galýar.
Gozgalaňçylar Aba sedaryň baştutançylygynda Eýranly salgyt
ýygnaýjylaryň ýolbaşyçysy hem-de keçel şahberdiniň garyndaşy Şatyr begi
öldürýär.Muny eşidip, gahar-gazaba münen Keçel şahberdi Türkmenleriň
üstüne Agyr guşun çekip barýar.Okly Türkmenleri onuň goşunyny
derbi-dagyn edip, özüni hem tutup öldürilýär.Şondan soň gozgalaňyň
dabarasy dag aşýar.
Bütün Türkmen obalaryna şeýle hem Astarabadyň kä bir
etraplaryna ýaýraýar . Eýran şahsy Tahmasyp şanyň (1527- 78) uly goşun
iberip,Aba serdaryň gozgalañyny ýatyrmak üçin eden bir näçe synanşyklary
şowsyz bolupdyr.
Aba serdar Eýran bilen öňden urşup gelýän özbek hökümdary Ali
soltan bilen ylalşyk baglaşýar we onuň köpsi özbeklerden ybarat bolan
goşunyna daýanyp Eýran goşunlarynyň 1554- nji hem-de 1557-nji ýyllarynda
uly hüjümlerini kül-peýkun edýär.
Bu ýeňişler Aba serdara uly şohrat getirýär. Ol bütün
Astarabat welaýatyny diýen ýaly öz raýatyna geçirýär.Türkmen atly
ýigitlerniň serkerdesi Aba serdaryň bu söweşlerniň netijesinde bütün
kenarýaka Türkmenleri10-12 ýyllap Eýran häkimiýetlerine garaşsyz
bolupdyrlar.
Gozgalaň netijesinde Etrek sähralaryndaky Türkmen taýpalarnyň
birleşmesi emele gelipdir. Birleşme Aba serdar öldürlenden ( ol ukuda
ýatyrka Eýran häkimiýetleriniň ýörite tabşyrgy bilen,öz pars aýalnyň
guly tarapyndan öldürilýär) soň hem bir näçe wagtlap dowam edipdir we
Türkmenleriň özbaşdaklagyny gorap saklapdyr.
Batyr serkerde Aba serdaryň baştutanlyk eden gozgalaňy onuň
öldürilmegi bilen kem-kemden ýatyşan hem bolsa,Türkmen halkyna siýasi
taýdan ulya abraý getiripdir.
Soň-soñlar Astarabat ülkesinde Türkmenleiň täsiri güýçli
bolupdyr.Umuman, Aba serdar Türkmen halkynyň azatlygy, garaşsyzlygy
ugrunda jan aýaman göreşen gaýduwsyz serkerde hökmünde tarih-da yz
galdyran şahysdaryň biri-dir.