1-nji kitap: 7-nji bap: Gyzyk söwda. Ata Gowşudowyň 'Perman' romany

Kany batyr bir gaýanyň öňünde düşüp goş tutupdy. Öwezmyrat batyr hem şol ýere baryp düşdi. Horjunyny alyp, ýatan bir daşyň düýbünde goýdy hem atyna iým geýdirdi. Ol şol ýapgyt daşyň ýüzüne bagryny berdi-de, horjunyny hem gursagyna tekge etdi. Ol şol tukatlygy bilen gözlerini süzüp, ymyzganan ýaly boldy. Emma ol ukuda däldi. Ol özüniň, kiçijik gaýygy bilen uçsuz-gyraksyz, gaýlan deňziň ortarasynda tupanda galan deňizçi ýaly, pikir derýasyny gulaçlap ýüzýärdi, kenary tapyp bilmän urunýardy. Ol Stepan hakda, onuň beren gürrüňleri hakda, başyna nähili işler düşendigi hakda oýlanýardy, onuň gaýgysyny edýärdi. «Stepan aga Orsýedi şeýle taryplady... Ol «munda kanun ýokdur, süýt ýokdur, bir adam günäkär bolsa, ony asmalydyr ýa-da kellesini kesmelidir, ýogsa-da hiç zat diýmän goýbermelidir, mundan iş bolmaz» diýip käýinýärdi. Ýene-de «patyşa zalym, Sibir edýär, ol ýeri zyndan» diýip zeýrenerdi. Bu näme boldugy?.. Aý, bu zatlar owarrama gitsin-le, ýöne häzir Stepan aganyň başyna nä günler düşüp ýörkä? Ol öz ýurduna sag-aman aşandan soň beri arkaýyn ýaşap bilermikä? Onuň başyna nähili günler gelerkä?.. Ah, sen zamana, ah, sen dünýä!.. Seniň üstüňdäki şeýtanyň balak-köýnegini ogurlan hem şeýtana salak beren birnäçeleri gyrlyp ýok edilinçä, ýüreginde adamçylyk ynsaby bolan adamyň seniň üstünde ýaşamagy kyn bolar... Stepan aganyň ykbalyna bak... Şeýle bir köpi gören akyl eýesini, ynsaply adamy men ömrümde görmändim. Gör, ol akylly adama indi näme bolar? Belki, patyşanyň dar agajynyň tanapy onuň boýnuna düşer?..»

Birdenem onuň pikiri «Weli batyry öldürdiler... Telpek... hat...» diýen habarlaryň üstünde pel-pelleýär. Agyr halda ýatan ýaraly ýigit gözüniň öňüne gelýär. Soňra kellesine has aýylganç pikirler geldi. «Gara batyr bir dirimikä? Ýa-da onuňam başyna bir işler düşüp ýörmükä?..»

Şeýle agyr pikirlere gümra bolup ýatan Öwezmyrat batyr başyny çalaja galdyryp, töweregine gözüni süzgekledip seredende, on-on bäş ädim beýle gapdalynda ýatan Nepesi gördi. Nepes özüniň köne horjunyny çep tirseginiň aşagyna ýassyk edinip, çep eliniň aýasyny sol ýaňagyna goýup, süzük gözlerini bir nokada dikipdi. Öwezmyrat batyr gözüni gatyrak açyp, Nepese seretdi. Bir wagtky Mamagülüň beren gürrüňini, Sadaby, Sadabyň agasy Gylyjyň beren gürrüňini ýadyna saldy. «Nepes bolgusyz zatlaryň pikirini edip, bikär ýere öz-özüni horlaýar — diýip oýlandy. — Uruş bir ýaňalak bolan badyna, saglyk bolsa, men onuň göwnüni götererin. Gylyç hem agzyna gelen patarrakysyny urýar. Akmak, sen uýaňy Nepesden gowa bererin öýdýäňmi?.. Sen näme diýseňem, Sadaby Nepese alyp bererin...»

Hakykatdan-da, soňky günlerde Nepesiň derdi başyndan agdykdy. Ol şol gije Dykma serdar bilen duşandan soň, edil nahardan kesilen hassa ýaly saralyp gurap başlapdy. Onuň hemişeki degişgenligi, şadyýanlygy uçup gidip, onuň ornuna gaýgy-gam gelip gonupdy. Ol elmydama pikire çümüp ýördi. Onuň bir aladasynyň bardygyny diňe Öwezmyrat batyr däl, hemme atlylar hem aňýardy. Emma munuň näme sebäpdendigini hiç kim biljek-de bolmaýardy.

Nepesiň hakyky ýagdaýyndan Öwezmyrat batyryňam habary ýokdy. Ol munuň düýp sebäbi Sadapdyr öýdýärdi. Sadap hakda pikir edip, şeýle güne düşüp ýörendir diýip oýlanýardy. Ol näme-de bolsa bir zat diýip, Nepese lak atmakçy boldy. Şol wagt arka tarapyndan biri iki-ýeke basyp geldi-de:

— Batyr, ukladyňmy ýa oýamyň? — diýip hümürdedi. Bu Garry batyrdy. Ol Öwezmyradyň şu tukatlygyna dözmän gelen bolara çemelidi.

— Ýok, ukuda däl — diýip, Öwezmyrat batyr ýuwaşja ardynjyrady.

— Näme, batyr, ýaramaýarmyň? Näme bolýar?

— Ýok, hiç zat bolanok, Garry batyr.

— Näme üçin onda birnäçe günden bäri horlanyp ýörsüň?

— Göwnüňedir.

— Sen gaty gaýgyly, tukat görünýärsiň.

— Bolsa bolýandyr. Biçem däl.

— Onuň sebäbi näme ahyry?

— Bilmedim.

— Sebäpsiz däldir ahyry?

— Biçem däl. Belki, sebäpsiz däldir...

Garry batyryň yzly-yzyna berýän bu irginsiz soraglaryna jogap bermesini hem goýup, Öwezmyrat batyr uklan ýaly dymdy. Sakgalyny erkine goýman, bäş barmagy bilen daraklap duran Garry batyr aşak çökdi-de, jaýlaşykly oturdy.

— Haw, batyr, men şol günki üstüne nähak baranym üçin, menden göwnüň gaty galdymyka diýip alada edýän. Ynan, batyr, seniň göwnüň gaty galdymyka diýýän...

Öwezmyrat batyr tirsegine söýendi-de, Garry batyryň ýüzüne dikanlady:

— Walla, Garry batyr, günüme goýmadyň... Näme üçin meniň sizden göwnüm galsyn ahyry? Sizden hiç göwnüm galanok. Ýöne, batyr, ynha dünýäň bolşuny öz gözüň bilen görüp dursuň ahyry. Pikir etmez ýalymy?

Garry batyr sakgalyny daraklamasyny goýdy.

— Ol aýdýanyň dogry batyr — diýdi. — Ýöne ynha seret. Sen gamgyn, tükel atlylar gamgyn. Näme-de bolsa, atlylary üçin serdaryň öz gamyny ýuwutmagy gerekdir. Ýigit mert bolmalydyr... Hanha, gör, hemmesi pata ýerine gelen ýaly...

Dogrudan-da, bu giden atly goşun tukatlyga çümüpdi. Kimler düzzim oýnan bolýar, kimler sesini-üýnüni çykarman gyşaryp ýatyr. Öwezmyrat batyr dik oturdy-da:

— Bolýar, ýaşuly, men seniň bu wesýetiňi tutaýyn. Sen dogry aýdýaň — diýdi.

— Şeýt, şeýt! Şeýle-de bolmaly... Ine, ýagly naharam ýetişdi. Bir ukudan açylyşyň — diýip, Garry batyr göwni hoş bolup gazanynyň başyna gitdi.

Nahar guýlup başlandy. Şatlyk-şowhunam birneme artan ýaly, ýigitler kem-kemden janlanyp başlan ýaly boldy. Nahardan soň Öwezmyrat batyr:

— Nepes! — diýip gygyrdy.

— Hä! — diýip, Nepes ölügsi ses bilen jogap berdi.

— Ýör, dagyň başyna çykyp, töweregi bir synlaly. Näme bar, näme ýok, göreli.

Öwezmyrat batyr daga dyrmaşyp ugrady. Nepes hem ýaltalyk bilen ýerinden turup, onuň yzyna düşdi. Bular dagyň çür depesine çykmak üçin, ýatan atly goşunyň üstüne abanyp duran gaýadan aşmalydylar. Şondan soň beýik daga dyrmaşmalydylar.

Bu ikisi dagyň depesine çykdy. Ýatan atly goşun gaýanyň düýbünde gizlenip galdy. Bular indi uzak-daşlara göz ýetirseler-de, öz alkymlarynyň aşagyny görenokdylar.

Öwezmyrat batyr Nepesiň hereketine üns bermän, uzak daş-töwerek gözýetimi synlap çykdy. Ikindiden ýokarrakda bolan güýzüň çogluja güni dumly-duşa özüniň altyn nuruny seçýärdi.

Öwezmyrat batyr Nepesi bu ýere onuň bilen gürleşmek üçin alyp gelipdi. Ýöne ol munuň üçin howlukmaýardy. Ol ilki töwerek-daşy arkaýyn synlap, şondan soň gürrüňe başlamagy ýüregine düwüpdi.

Birden onuň gözüne täsin bir zat ilen ýaly boldy. Onuň nazary dogry günbatar demirgazyga dikildi. Näme-de bolsa çala salgym bolup bir gara onuň gözüne kaklyşdy. Bu gyzykly zady Nepese habar bermek üçin, ol gyssanmaçlyk bilen oňa tarap öwrüldi. Görse, Nepesiň ýüzünde adam ruhy galmandyr, iň soňky demini sanap ýatan hassa dönüpdir. Onuň ýüzünde gan nyşanasy ýokdy. Onuň gylyjynyň baljagy ýazdyrylgydy, duran ýerem belendräkdi, Öwezmyrat batyryň üstüne abanyp durdy, Öwezmyrat batyr göwnüne hiç bir betgümanlyk getirmän:

— Birdenkä saňa näme boldy? Ýüzüňe öliň reňki urdy. Ýa-da ýüregiň bulanýarmy? — diýip, ýüzüne çiňerilip seretdi.

Nepes jogap bermegiň deregine özüni lampa aşak goýberdi. Daşyň üstünde oturyp, iki eli bilen maňlaýyny tutdy. Ýüzüni aşak saldy.

Öwezmyrat batyr «Beýik ýere çykyp töweregine seredende, munuň başy aýlanaýypdyr-ow» diýip pikirlendi. Nepesiň beýle ýagdaýa düşmeginiň sebäbinden onuň habary ýokdy. Nepes Öwezmyrat batyryň kellesini almak niýeti bilen özüniň durjak ýerini belendiräk edip, gylyç salaýmaga laýyklap, gylyjynyň baljagyny ýazdyrypdy. Edil şol niýeti ýüregine düwüp gylyjynyň baljagyny ýazdyraýan wagtynda hem ýüregi gürs-gürs edip berk urdy. Ysgyny gaçdy. Gözi garaňkyrady. «Men näme üçin beýle gabahat iş etjek bolýan?» diýen pikir kellesine geldi. Ýene-de «Ýok, Sadap üçin men bu işi hökman edäýmeli» diýip, güýjüni tijemäge çalyşdy. Ýöne ol özüni raslamaga ýetişmänkä, Öwezmyrat batyr bärisine öwrüldi, onuň ýüzüni ak-tam edip, aljyrap duranyny gördi. Nepes hiç bir jogap berip bilmän ýegşerilip oturansoň, Öwezmyrat batyr ýene oňa sorag berdi:

— A-haw, Nepes, näme ýüregiňde bir keseliň barmydy?

Nepes ýuwaşlyk bilen başyny galdyrdy-da:

— Işim gaýdypdyr, batyr, näme işläp ýörenimi özümem bilemok — diýdi.

Öwezmyrat batyr şol bir bolşuny üýtgetmän:

— Näme bolupdyr bilmän? — diýip sagyndy. Soňra onuň gerekli tarapyndan baraýsam gerek diýen umyt bilen gürrüňi öz göwnünde niýetlen ugruna gönükdirdi. — Hawa, ýogsa-da, bir wagt ikimiz dagyň başynda durkak, bir gyzy söýdüm-zat diýip ýördüň. Belki, sen şol gyzyň hossarlary tarapyndan yza görýänsiň? Näme ol gyzyň bahasy gymmatmy beýle?..

— Gaty gymmat, batyr — diýip, Nepes öňküsindenem beter aşak ýegşerdi.

— Gaýgy etme, uruş bir ýaňalak bolsun, ol gyzy agramyna pula çekselerem alarys.

— Batyr, ol gyzyň bahasy gyzyl-tylla barabar däl. Ol gyzyň söwdasyny gyzyl-tylla bilen etmeýärler.

— Dagy näme bilen edýärmişler?

— Batyr, ol gyzyň bahasyny gan-hun, kelle bilen bermelimiş.

— Gyzyk söwda eken... — Ol bir azajyk dymyp durdy-da, ýene günbatar demirgazyga tarap nazaryny dikdi. Ýarym degişme äheňinde gürrüňini dowam etdi.

— Emma bir tarapdan seretseň, gyzyň bahasy beýle bir gymmadam däl, gaýta arzan. Şu günler islegleri kelle bolsa, bir çuwal diýselerem tapsa bolar...

— Ol diýýäniň dogry, batyr. Emma olar şeýle bir gymmat kelläni isleýärler. Belki, ol kelle meniň ýalynyň onusynyňam kellesinden gymmatdyr. Şol kelleden başga müň kelläni üýşürseňem olar üçin bir teňňeçe ýok bahasy... Men özümiňkiden on esse gymmat kelläni gözläp, urunyp ýörün. Ine, men şonuň üçin näme işleýänimi bilmän ýörün, batyr — diýip, Nepes uludan demini aldy.

Öwezmyrat batyr şol bir arkaýynlygy bilen:

— Nirede ol beýle gymmat kelle? Kimiň kellesi ol? — diýip sorady.

— Batyr, ol seniň kelläň — diýip, Nepes sagynman jogap berdi.

Öwezmyrat batyr allaniçiksi tisgindi hem geň galmak bilen:

— Meniň kellämmi? — diýip, eli bilen özüni görkezdi.

— Hawa, batyr, seniň kelläň.

— Gyzyk söwda. Çyndanam şol gyzyň hossarlary meniň kellämi baha getirmegiňi isledilermi?

— Hawa, batyr.

— Nädip ol gyzyň nyrhynyň şeýle ekendigini bildiň? Şol gyzyň ýakyn hossarlarynyň biri bilen ýüzbe-ýüz bolduňmy ýa-da başga birinden eşitdiňmi?

— Meniň nyrh gepleşen adamym ol gyzyň ýakyn hossarlaryndan-a däldi — diýip, Nepes pikirli gürledi. — Ýöne şol gyzyň ýakyn hossarlarynyň biriniň iýeni aýry gitmeýän dosty hem adybir tiredeşidi. Ol edil şol gyzyň hossarlarynyň dilinden özleri ýaly bolup gepleşdi.

Berekella Sawyer dost.Sagbol.

sawyer aga.yzyny tizräk ýazaweri.gowy ýerinde saklapsyñ...